Қалалық морфология: Қала құрылысының қалыптасуы мен эволюциясы
Urban morphology
Қалалық морфология: қалалардың қалыптасуы, құрылымы, өзгерісін зерттеу. Жолдар, участақтар, ғимараттар талданады. Тарихи карталармен салыстыру арқылы дамытылуы анықталады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қалалық география
Urban geography
Қалалық морфология – адам қоныстануының қалыптасуын, олардың даму және өзгеру процесін зерттейтін ғылым. Зерттеу метрополиялық аймақтың, қаланың, кенттің немесе ауылдың кеңістіктік құрылымын және сипатын, оның құрамдас бөліктерінің үлгілерін, меншік құқығын немесе басқаруын, сондай-ақ игеруін зерттеу арқылы түсінуге бағытталған. Әдетте, физикалық форманы талдау көшелердің, жер учаскелерінің (немесе Ұлыбританияда – учаскелердің) және ғимараттардың орналасу үлгілеріне, кейде жиынтығында «қалалық құрылым» деп аталатын нәрсеге негізделген. Нақты бір елді мекендерді талдау көбінесе картографиялық дереккөздерді пайдалану арқылы жүзеге асырылады, ал даму процесі тарихи карталарды салыстыру арқылы анықталады. Қаланың физикалық формасының уақыт өте келе қалай өзгеретініне және әртүрлі қалалардың бір-бірімен салыстырылуына ерекше назар беріледі. Бұл саланың маңызды бөлігі қаланың физикалық жоспарында көрінетін әлеуметтік формаларды зерттеумен және керісінше, физикалық форманың түрлі әлеуметтік формаларды қалай құруымен немесе қайта құруымен айналысады. Морфология идеясының мәні алғаш рет ұлы ақын және философ Гёте (1790 ж.) еңбектерінде айтылған. Дегенмен, бұл термин алғаш рет биология ғылымында қолданылған. Соңғы кезде ол география, геология, филология және басқа да ғылымдарда жиі қолданылуда. Географияда қалалық морфологияның жеке зерттеу саласы ретінде қалыптасуы Льюис Мамфорд, Джеймс Вэнс және Сэм Басс Уорнер есімдерімен байланысты. Ұлыбританиядан Питер Холл мен Майкл Батти, Франциядан Серж Салаты да осы саланың негізін қалаушылары болып табылады. Қалалық морфология – қалалық тінді немесе құрылымды зерттеу арқылы қала құрылысына тән қоршаған орта деңгейін анықтау құралы саналады. Тін көршілес жерлердің морфологиясын (ашық кеңістіктер, ғимараттар) және функцияларын (адам қызметін) қамтиды. Көршіліктер ғимараттардың, кеңістіктердің және функциялардың (тақырыптардың) ретінде белгілі бір үлгілерді көрсетеді, олардың ішіндегі айырмашылықтар, бірақ бәрі де ұйымдастыру принциптеріне сәйкес келеді. Бұл тәсіл қала құрылысына енгізілген құрылымдар мен процестерді түсіну арқылы жоспарланбаған ортаны хаотикалық немесе түсініксіз органикалық деп қарауға қарсы тұрады. Күрделілік ғылымы қалалық құрылымдардың көптеген адамдардың үйлестірілмеген әрекеттерінен өте тұрақты түрде қалай пайда болатынын түсіндіретін қосымша мәліметтер ұсынды. Бұл, басқа нәрселермен қатар, осы құрылымдарды сақтау үшін қажетті тұрақты энергия және материал ағынымен байланысты.
Urban morphology is the study of the formation of human settlements and the process of their formation and transformation. The study seeks to understand the spatial structure and character of a metropolitan area, city, town or village by examining the patterns of its component parts and the ownership or control and occupation. Typically, analysis of physical form focuses on street pattern, lot (or, in the UK, plot) pattern and building pattern, sometimes referred to collectively as urban grain. Analysis of specific settlements is usually undertaken using cartographic sources and the process of development is deduced from comparison of historic maps. Special attention is given to how the physical form of a city changes over time and to how different cities compare to each other. Another significant part of this subfield deals with the study of the social forms which are expressed in the physical layout of a city, and, conversely, how physical form produces or reproduces various social forms. The essence of the idea of morphology was initially expressed in the writings of the great poet and philosopher Goethe (1790). However, the term as such was first used in bioscience. Recently it is being increasingly used in geography, geology, philology and other subject areas. In geography, urban morphology as a particular field of study owes its origins to Lewis Mumford, James Vance and Sam Bass Warner. Peter Hall and Michael Batty of the UK and Serge Salat, France, are also central figures. Urban morphology is considered as the study of urban tissue, or fabric, as a means of discerning the environmental level normally associated with urban design. Tissue comprises coherent neighborhood morphology (open spaces, building) and functions (human activity). Neighborhoods exhibit recognizable patterns in the ordering of buildings, spaces and functions (themes), variations within which nevertheless conform to an organizing set of principles. This approach challenges the common perception of unplanned environments as chaotic or vaguely organic through understanding the structures and processes embedded in urbanisation. Complexity science has provided further explanations showing how urban structures emerge from the uncoordinated action of multiple individuals in highly regular ways. Amongst other things this is associated with permanent energy and material flows to maintain these structures.
Философиялық бағыттар
Кең мағынада қалалық морфологияның үш мектебі бар: итальяндық, британдық және француздық.
In a broad sense there are three schools of urban morphology: Italian, British, and French.
Италиялық мектеп
Италиялық мектеп Саверио Мураторидің еңбектеріне негізделген және 1940 жылдарға дейін жетеді. Муратори зерттеген қалалары үшін (әсіресе Венеция мен Рим) «операциялық тарихты» жасауға тырысты, бұл жаңа архитектуралық туындыларды қалалық құрылымның синтаксисіне енгізуге негіз болды. Осы көзқарас Жанфранко Каниггияның еңбектеріне әсер етті, ол қаланы динамикалық процестік типологияның органикалық нәтижесі ретінде қарастырады, онда саяси-экономикалық күштер белгілі бір логикамен, элементтер жиынтығымен және ерекше процестермен шартталған салынған ортаны қалыптастырады.
The Italian school centres around the work of Saverio Muratori and dates from the 1940s. Muratori attempted to develop an 'operational history' for the cities he studied (in particular Venice and Rome), which then provided the basis for the integration of new architectural works in the syntax of the urban tissue. Stemming from this view are contributions such as Gianfranco Caniggia's, which conceptualise the city as an organic result of a dynamic procedural typology, which see political economic forces as shaping a built landscape already conditioned by a particular logic, set of elements, and characteristic processes.
Француз мектебі
Француз мектебі, негізінен Версаль сәулет мектебінде құрылған, қала құрылысы процестерін және оған байланысты сәулеттік модельдерді талдау үшін мол әдістемелік білімді қалыптастырды. Салынған кеңістіктің әлеуметтік практикаларды сақтаудағы маңыздылығына ерекше назар беріледі; салынған орта мен әлеуметтік орта арасындағы қарым-қатынас диалектикалық болып табылады, олардың екеуі де бір-бірін қалыптастырады.
The French school, based principally at the Versailles School of Architecture, has generated extensive methodological knowledge for the analysis of urbanisation processes and related architectural models. Much emphasis is placed upon the importance of built space for sustaining social practices; the relationship between the built landscape and the social world is dialectical, with both shaping the other.
Чикаго мектебі
Қалалық өнеркәсіптік қала ретінде Чикагоның әлеуметтік-экономикалық проблемалары айқын байқалып, оларды терең зерттеу қажеттігін көрсетіп тұрды. Сондықтан, Чикаго мектебі деп аталатын бірнеше қалалық социологтар мен географтар, мысалы, В. И. Томас (көші-қон мәселелерімен айналысқан), Роберт Е. Парк және Эрнест Берджесс, осы проблемаларды шешу мақсатында Чикагоның морфологиясын талдауға тырысты. Берджесс организмдер мен олардың қоршаған ортасы арасындағы байланысқа ерекше мән бере отырып, экологиялық тәсілді қолданды. Ол өсімдіктердің таралуын түсіндіру үшін қолданылатын ұқсас биологиялық факторларды пайдаланды және Орталық бизнес аймағын (CBD), өтпелі аймақты (бизнес және көшіп келгендер басып алған), жоғарғы таптың тұрғын үйлерінің аймағын, сондай-ақ бірнеше қалалық аймақтар мен қала шетіндегі қалашықтарды қамтитын концентрлі аймақтық теорияны жасады.
As an urban industrial city, Chicago's socio economic problems were obvious and crying out to be studied in depth. Therefore, several urban sociologists and geographers belonging to the so called Chicago School, such as W. I. Thomas (concerned with migration), Robert E Park and Ernest Burgess, attempted to analyse the morphology of Chicago in order to solve these problems. Burgess employed an ecological approach in placing emphasis on the relationship between organisms and their environment. He used similar biological factors used in explaining plant distribution and established a concentric zonal theory which included a Central Business District (CBD), an area of transition (invaded by business and migrants), and area of upper class apartments and several commuter zones and suburbs on the edge of the city.
Морфогенетикалық мектеп
Ғалым Майтри Сингхай және математик Никос Салингарос морфогенез және эмерджентность негізінде қалалық морфологияның жаңа мектебін жасады. "Тәртіптің табиғаты" еңбегінде Александр қала құрылысының дамуы – организмдегі жасушалардың өсуіне ұқсас есептеу процесі екенін, ал осы процестердің дамуы қалалық ландшафт пен оның типтерін қалыптастырады деп ұсынады. Кейбір қала құрылысшылары бұл теорияны практикалық эмерджентті урбанизмге айналдыруға тырысуда.
The scientist Maitri Singhai and the mathematician Nikos Salingaros have created a new school of urban morphology based on morphogenesis and emergence. In The Nature of Order Alexander proposes that urban development is a computational process similar to that of cell growth in an organism, and that the unfolding of these processes produces the urban landscape and its typologies. Some urbanists have sought to transform this theory into a practical emergent urbanism.