Кіріспе

Ұлы қаһар (қазіргі дереккөздерде: venäläisen ylivallan aika, "Ресей үстемдігінің дәуірі"; den stora ofreden) – 1714 жылдан 1721 жылға дейінгі Финляндия тарихының Ресей шапқыншылығымен және одан кейінгі Ресей әскерлерінің оккупациясымен ерекшеленген кезеңі. Бұл кезең Ұлы Солтүстік соғысын аяқтаған Нистад шартымен (1721) аяқталды.

Өмірбаян

1709 жылы Полтава шайқасынан кейін Финляндия көбінесе өзіне өзі көмектесуге қалды. Ресей 1710 жылы Виборгты жаулап алды, ал 1712 жылға қарай Финляндияны басып алу үшін бірінші жорығын бастады, бірақ ол сәтсіз аяқталды. 1713 жылы басталған, жақсы ұйымдастырылған жорық Хельсинкиді (Хелсингфорс) жаулап алуға және қорғаныстағы шведтерді жағалаудан ығыстыруға жетістік әкелді. 1714 жылдың ақпанында Финляндиядағы швед әскері Исокиро (Сторкиро) шайқасында шешуші жеңіліске ұшырады. Швецияның Хангода жағалау теңіз жолын блокадалап, ресейлік әскердің ілгерілеуін тоқтату әрекеті шілде айының соңында Ганггут шайқасында сәтсіздікке ұшырады. Нәтижесінде, Ботния шығанағында ресейлік галерея флотының болуы швед флотын және әскерін 1714 жылдың соңында Финляндияны көптеп тастап кетуге мәжбүр етті. Соғыстың салдарынан орыстар швед жерінің үлкен бөліктерін қиратты, соның ішінде 18 қыркүйекте 1714 жылы толығымен өртенген Умео қаласын, ол қайта құруға тырысқаннан кейін 1720, 1721 және 1722 жылдары тағы да қиратылды.

Ресейдің Финляндияны басып алуы

Сторкиро шайқасындағы жеңістен кейін Михаил Голицын Финляндияның губернаторы болып тағайындалды. Финдер орыстарға қарсы партизандық соғыс жүргізе бастады, ал жауап ретінде фин шаруалары сол кездегі әдет бойынша оларға үлкен салық төлеуге мәжбүр болды. Әсіресе Остроботнияда және ірі жолдарға жақын ауылдарда тонау мен зорлау кеңінен таралды. Шіркеулер тоналып, Исокиро толығымен өртеліп жанып кетті. Ресейліктер шведтердің қарсы шабуылдарына кедергі келтіру үшін жүздерше шақырымдық өрт шалған аймақ құрды. Кем дегенде 5000 фин қаза тауып, шамамен 10000-ы құл ретінде алынып кетті, олардың тек бірнеше мыңы ғана қайта оралды. Бұл қырғындардың ең қорқыныштысы 1714 жылдың 29 қыркүйегінде болды, бір түндік уақытта казактар Хайлуото аралының 800-ге жуық тұрғынын балтамен өлтірді. Мыңдаған адам Швецияның салыстырмалы қауіпсіздігіне қашты, ал кедей шаруалар басқыншылар мен олардың әскер жинаушыларынан жасыру үшін орманға тығылды. Зұлматтар 1714-1717 жылдар аралығында, соғыс кезінде Ресей жағына өткен швед графы Густав Отто Дуглас оккупацияны басқарған кезде ең жоғары деңгейге жетті. Бұған қоса, Финляндия да сол кездегі көптеген Балтық елдері сияқты обаға ұшырады. Хельсинкиде 1185 адам қайтыс болды – қала халқының үштен екі бөлігі. Оба Ресейдің Финляндияға басып кіргеніне дейін Финляндияға келген, Швецияның Финляндиядағы күшін әлсіреткен. Оккупация аяқталған кезде фин шаруа қожалықтарының шамамен төрттен бірі бос тұрды. Санкт-Петербургты салу кезінде 10 000-нан 20 000-ға дейін адам құл ретінде жұмыс істеуге алынды. Шамамен 2000 ер адам Ресей армиясына мәжбүрлі түрде шақырылды, бірақ көптеген әйелдер мен балалар да ресейлік офицерлер тарапынан құл немесе секс-құл ретінде ұрланды, кейбір жағдайларда оларды Қырым құл саудасына сатты; Остроботния мен Шығыс Финляндиядан шамамен 4600 адам, олардың көпшілігі балалар, ұрланды. Ресейлік сарбаздар ұстап алып сатқан швед азаматтарының көпшілігі Қырым құл саудасы арқылы Константинопольдегі құл сауда базарына жетті, онда Швецияның Константинопольдегі елшісі кейбіреулерінің, көбінесе әйелдердің бостандығын сатып алуға қол жеткізді.

Жәбірлеушілік

Аналар мен әкелер балаларының көз алдында азапталды, ал балалар өз ата-аналарының азапталуын көрді. Финндердің қолдары артына байланып, білегінен ілініп, қатыгез суыққа ұшыратылды. Тағы бір жиі қолданылатын азаптау әдісі – оларды пешке салып пісіру еді. 1716 жылы Эско Юхонпоика Эсконсипо атты адам Оулунсалоға оралғанда, оның таныстарының көбі тірі болмады және "олар да әлсірегенше азапталды". Ол балалардың мәйіттерін, сондай-ақ азапталған, жарақаттарынан көз жұмған адамдарды тапты. Профессор Фидің сөзіне қарағанда, көптеген нақты деректерде азаптаулар суреттелген. Кез келген жастағы әйелдер зорланып, ұзақ мерзімді жыныстық құлдыққа түсірілуі сирек емес еді. Әсіресе балалар тұтқын ретінде Ресейге әкелінді. Азаптаудың басты себебі – финдердің ақша сақтаған жерлерін білу еді. Финндер ақша жасырған орындарды көрсетуге мәжбүр болды, кейін олар көбінесе өлтірілді. Ұлы Петр Солтүстік Остроботнияны екі рет қиратып, шөлге айналдыруға бұйрық берді, бұл швед әскерінің тіршілік етуіне мүмкіндік бермейтін жағдай жасады. Порвоода 1708 жылдан бастап жергілікті тұрғындардың мәйіттері қойылды, олардың кейбіреулерінің жыныс мүшелері күйдірілген. Әдетте, әскерлердің қамалынан басқа барлық үйлер өртеліп жанып кетті. Финдердегі барлық адам өлтірілді.

Салдарлар

1721 жылы бітімге қол жеткізілгеннен кейін фин халқы мен экономикасының қалпына келуіне бірнеше онжылдықтар қажет болды. Осыдан кейін Финляндия 1741–1743 жылдардағы соғыс кезінде тағы да қиындыққа ұшырады, бірақ бұл жолы бұрынғыдан азырақ зардап шекті. Остроботиния 100 шақырымдық қауіпсіздік аймағы жасау үшін қиратылды.