Кіріспе

Роберт Соблен (туған Sobolevicius; 7 қараша 1900 – 11 қыркүйек 1962) – 1930 жылдары Германиядағы Троцкийшіл солшыл оппозицияның көрнекті мүшесі болды. 1941 жылы ағасы Джек Соблмен бірге АҚШ-қа көшіп келді және 1960 жылы совет шпионы ретінде тұтқындалды. Сотталып, өмір бойына түрмеге кесілген ол, кепілдікпен АҚШ-тан қашып, ең алдымен Израильде, содан кейін Ұлыбританияда пана сұрады. Ұлыбританиядағы пана сұрауының соңғы апелляциясы қабылданбағаннан кейін барбитураттарды көп мөлшерде ішіп, өз-өзіне қол жұмсады.

Еуропа мен АҚШ-тағы сотқа дейінгі мансап

Литваның Вилкавискис қаласында еврей отбасында туған Соблен және оның інісі Джек (шынайы аты Абрамас Соболевичус, сондай-ақ Абрахам немесе Адольф Сеньин) 1920-1930 жылдары троцкишіл айналымдардағы маңызды тұлғалар болды. Олар француз және неміс троцкишіл қозғалыстарында өте белсенді болып, Троцкийдің Кеңес Одағына құпия хат алмасуын және оның «Оппозиция бюллетенінің» жариялануын ұйымдастырды. Кейін Джек Собль Роберт екеуінің 1931 жылы Троцкийге қарсы Кеңес құпия полициясында жұмыс ілегенін мәлімдеді. 1932 жылы Троцкий бауырластармен қарым-қатынасын үзді, ал Роберт Троцкийдің жауына – Германия Коммунистік партиясына қосылды. 1941 жылы Соблен, Собль және олардың отбасының көп бөлігі АҚШ-қа көшті. Роберттің сотында Джек Собльдің куәлігіне сәйкес, оларға НКВД директоры Лаврентий Берия АҚШ-та кеңестік тыңшылық қызметіне көмектесу шартымен көшіп баруға рұқсат берген. Соблен АҚШ-қа келгеннен кейін Нью-Йоркте психиатриялық практика ашты. Соттағы куәліктерге сәйкес, Собленнің қызметіне АҚШ-тағы троцкишіл қозғалысты бақылау және ұрланған барлау құжаттары мен әскери ақпаратты Кеңес Одағына жіберу кірді.

Жаманнан жаманға сынақ

Собленнің ағасы Джек 1957 жылы тұтқындалды және негізінен Голливуд продюсері Борис Морростың куәлігіне сүйене отырып, тыңшылық жасады деген айып тағылды. Моррос бастапқыда Собленнің ұйымымен жұмыс істеді, кеңес агенттеріне бизнес жамылсын ұсынды, бірақ кейін ФБР үшін қос агент ретінде әрекет етуге келісті. Соблен тыңшылықпен байланысты айыпты мойындап, қызметі туралы егжей-тегжейлі мәлімдеме жасады және жеті жылға бас бостандығынан айырылды. Роберт Собленге 1960 жылға дейін айып тағылмады. Ол Екінші дүниежүзілік соғыста Кеңес Одағына құпия OSS құжаттарын және 1950 жылы АҚШ-тың ядролық сынақ алаңының суреттерін бергені үшін айыпталды. Соблен кінәсін жоққа шығарды. Оның ісі, онда Джек маңызды куәгер болды, айыптау үкімімен аяқталды. Сот үкімді тамызға дейін кейінге шегерді және Собленнің үкіметке тыңшылық қызметінің толық есебін беруге дайын болса, үкімнің қатыстылығына байланысты болатынын мәлімдеді. Соблен қарсылық танытып, ынтымақтасудан бас тартты және 1961 жылдың 7 тамызында өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Лейкемиядан зардап шеккен Соблен сот апелляциясын күтіп, 100 000 доллар көлемінде кепілдікпен босатылды. 1962 жылдың наурыз айында АҚШ апелляциялық соты оның айыпталуын растады, ал 1962 жылдың маусым айында Жоғарғы Сотқа берген апелляциясы қабылданбады. Собленге 1962 жылдың 28 маусымында жазасын өтеу үшін түрмеге баруға бұйрық берілді.

Пана іздеу мен өз-өзіне қол жұмсау

Соңғы шағымы қабылданбағаннан кейін Соблен кепілдіктен қашып, жалған канадалық паспортпен Израильге ұшып кетті. Сол жерге келгеннен кейін бірден заңгерлердің көмегіне жүгініп, «Қайта оралу заңы» бойынша еврей ретінде Израиль азаматтығын талап етті және Израиль азаматы ретінде экстрадициядан қорғалуға құқылы екенін мәлімдеді. Ол келгеннен кейін көп ұзамай қонақүй бөлмесінде тұтқындалды, ал Израиль үкіметі бұл заңның еврей қылмыскерлерді Израильге көшіруге ашық шақыру емес екенін жариялады. Собленге азаматтық берілмеді, ал оның шағымдары қабылданбады. Израиль мен АҚШ арасында сол кезде экстрадиция туралы келісім болмаса да, Соблен Израильден қуылды және елге жалған паспортпен кіргені үшін АҚШ-қа депортацияланды. Соблен 1 шілдеде Израильден АҚШ-қа депортацияланды. Лондонға аялдама жасағанда, Соблен асхана пышағымен білегі мен құрсағын кесіп алды. Ол ұшақтан түсіріліп, ауруханаға жеткізілді. Кейін ол заңгерлерді жалдап, саяси баспана сұрады, яки АҚШ-тан басқа кез келген елге бару құқығын талап етті. Сондай-ақ, ол өз әрекеттерінің өзіне қол салуға талпыныс емес, Ұлыбританияға кіру үшін жасалған әрекет екенін мойындады. Соблен түрме ауруханасында тексерілгеннен кейін, дәрігерлер оның лейкемиясының жатыр екенін, оның өміріне қауіпті емес екенін және бірнеше ай емес, бірнеше жыл өмір сүре алатынын анықтады. Британдық соттар бірнеше шағымын қабылдамады және 1962 жылдың қыркүйегінде оны АҚШ-қа қайтару туралы шешім шығарды. Депортация күні Соблен барбитураттарды көп мөлшерде ішіп алды. Бұл нағыз өзіне қол салу әрекеті ме, әлде депортацияны кешіктіру үшін жасалған әрекет пе, белгісіз. Ол әуежайға апарылып бара жатқанда есінен танып, ауруханаға жеткізілді. Ол есін қайта таппады және 1962 жылдың 11 қыркүйегінде қайтыс болды.

Салдары

Собле/Соблен соттары Троцкий және оның жақтастарына қарсы бағытталған советтік тыңшылық туралы көп мәліметтерді ашты. Олар сондай-ақ 1940-1950 жылдары АҚШ-қа қарсы советтік тыңшылықтың бірнеше аспектілерін ашып берді және ерте суық соғыс кезеңіндегі ең сәтті тыңшылық қудалауларының бірі болды. Venona шифрлау жобасының осы іске қаншалықты көмектескені нақты белгісіз. Бұл жоба екі бауырдың соттарында есімдері тілінген жоқ, бірақ Клехр мен Хейнстің сөзіне сүйенсек, Venona жобасы тарапынан шифрланған бірнеше хабарларда Соблен ROMAN деген кодолық есіммен, ол Германияда қолданған псевдониммен аталған. Собленнің Израильден қуылғаны Дэвид Бен-Гурион үкіметіне сенімсіздік білдіру дауысына себеп болды. Дауыс сәтсіз аяқталды, бірақ бұл оқиға 1978 жылы Израильдің «Шетелде жасалған құқық бұзушылықтар туралы» заңының қабылдануына әсер еткен болуы мүмкін, ол Израиль азаматтарын экстрадициялау шарттарын күрт шектеді. Собленнің Англияда пана сұрауы да қырқыс пікірталас тудырып, реформа талаптарын күшейтті.