Кіріспе

Литва белсенділер фронты немесе ЛАФ – 1940 жылы Кеңес Одағы Литваны басып алғаннан кейін құрылған литвалық жер асты қарсылық ұйымы. Оның мақсаты Литваны азат ету және тәуелсіздігін қайта жеңіп алу болды. ЛАФ маусым айындағы көтерілісті жоспарлап, оны іске асырды және қысқа мерзімді Литваның Уақытша Үкіметін құрды, ол бірнеше аптадан кейін таратылды. 1941 жылдың қыркүйек айында нацистік билік ЛАФ-ты тыйым салды. Литваға екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасалған үш шабуылдағы және Литваның еврей халқының 95 пайызын құрып жоюдағы оның рөлі әлі де даулы болып қала береді және қарама-қайшы ақпараттар мен пікірлердің тақырыбы болып табылады.

Маусым көтерілісі

ЛАФ нацистік Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасауын болжап, оны Кеңес Одағына қарсы көтеріліс ұйымдастыруға және тәуелсіз Литва құруға пайдалануды жоспарлады. 1940 жылдың 17 қарашасында Германиядағы бұрынғы литвалық әскери атташе Казис Шкирпа ЛАФ-ты құрды. Совет Одағының немесе нацистік Германияның құрамына кірмейтін тәуелсіз Литва құруды қалаған түрлі саяси көзқарастағы адамдарды біріктіру мақсатында Шкирпаның Берлин бөлімшесі негізінен литвалық эмигранттар мен бұрынғы дипломаттарды, соғысқа дейінгі Литваның ірі фракциялары мен партияларынан тартты. Ұлттық унионистер мен христиан демократтары ең беделділері болды. Қалалық ЛАФ бөлімшелерінің саяси көзқарастары ауылдағы бөлімшелерге қарағанда көбірек либералды болды. Алайда, Берлин бөлімшесі мен Литвадағы бөлімшелер арасында байланыс болмағандықтан идеологиялық пікір алмасу мүмкін болмады.

Нацистік Германияның тұсында

Уақытша үкімет негізінен Вильнюс және Каунас бөлімдерінен құрылды. Уақыт өте келе, осы үкімет пен LAF-тің көптеген мүшелері тұтқындалды, атылды немесе кеңес билігі тарапынан жер аударылды. Вермахт 26-28 маусымда Каунаста LAF белсенділерін қарусыздауға кірісті. 28-29 маусымда Зарасай мен Обеляйда соңғы LAF белсенділері қарусыздалды. Неміс билігі күш қолданбады, тек өздерінің әкімшілік құрылымын – Рейхскомиссариат Остландты құрды және бірте-бірте қуыршақ үкіметтің өкілеттіктерін жоғалтты. Ол бірнеше апта ішінде барлық билігін жоғалтып, жалғастыруға себеп болмағандықтан 1941 жылдың 5 тамызында таратылды. LAF ұйымы ретінде әрекет етуін жалғастырды. 15 қыркүйекте Германияға «Литваның жағдайы туралы, неміс азаматтық басқаруы жұмыс іле бастағаннан кейін» (Apie Lietuvos būklę, vokiečių civilinei administracijai pradėjus veikti) деген меморандум жіберді, онда Литваның оккупациясына наразылық білдіріліп, Германия Литваның есебінен аумағын кеңейтпейді деген үміт білдірілді. Литвалық белсенділер фронты 26 қыркүйекте тыйым салынды, оның мүлкі тәркіленді, ал басшысы Леонас Прапуоленис тұтқындалып, Дахау концлагеріне жіберілді. Пилипас Жукаускас және Петрас Паулаитис сияқты басқа мүшелері анти-нацистік қарсылық қозғалысына қосылды.

Вильнюс қаласы

Тарихи және діни себептермен Вильнюс литвалықтар үшін өте маңызды болды. 1900 жылы Йонас Билиунас оны "Отанның нағыз жүрегі" деп атады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін литвалық ұлттық санаға тигізген әсері "таңдаулы есте сақтау" деп сипатталды, ол тарихтың діни аспектілерін басып, "әлемдік, мәдени және тілдік аспектілерін" баса көрсетті. Литва Вильнюстің әкімшілік бақылауын қайтару үшін әскери күштерді қабылдады. Польша-Литва одағының бұрынғы астанасы Антанас Сметона үкіметі үшін Литваның бір бөлігі болды. Бірақ 1920 жылдың қазан айында жасалған арнайы операция кезінде қала басылып алынғаннан кейін, қала поляктар мен еврейлердің ықпалына көшті, және Польшаға неміс шабуылынан кейін келген босқындар, гарнизондар мен әскери тұтқындар лагерьлері осы жағдайды одан да күшейтті. Витаутас Булвичус басқарған Вильнюстағы ЛАФ бөлімі неміс басқыншылығы алдында советтік тұтқындаулармен таратылды, тіпті одан бұрын литвалықтар қала халқының аз бөлігін құрады. Сондықтан көтеріліс басқа жерлерге қарағанда мұнда кішкентай болды және тек 23 маусымда басталды. Көтерілісшілер пошта кеңсесі мен радиостанцияны басып алып, Гедиминас мұнарасына Литва туын көтерді. Қызыл Армияның көп бөлігі қала сыртында болғандықтан, Вильнюсті басып алу салыстырмалы түрде оңай болды және олар жылдам шегінді.

Дау

ЛАФ өзінің антисемиттік көзқарастары мен «Активистер не үшін күреседі?» атты манифестіне байланысты даулы болды. «Литва белсенділер майданы жаңа Литваны қалпына келтіре отырып, Литва ұлтын және оның жерін еврейлерден бірден және түбегейлі тазартуға бел буған». ЛАФ-тың нацистік идеологияны қолдауы және еврейлерді большевизммен теңейтін антисемиттік үгіті Литвада маусым көтерілісіне дейін және оның кезінде кеңінен таратылды, бұл жергілікті халықты нацистік күштер келмей тұрып еврейлерге қарсы жаппай зорлық-зомбылыққа итермеледі, ал нацистік оккупация кезінде (1941-1945 жж.) бұл зорлық-зомбылық жалғасты. Әртүрлі есептеулерге сәйкес, нацистік оккупация кезінде Литваның еврей халқының 95% -тан астамы қырғынға ұшырады, бұл Холокост кезінде кез келген басқа елде болғаннан да ауыр жойылды. Тарихшылар мұны геноцидке жергілікті еврей емес жарымәскерилердің кең ауқымды қатысуымен байланыстырады, бірақ осы ынтымақтастықтың себептері әлі де талқыланып жатыр. ЛАФ ұйымдастырған маусым көтерілісінің мақсаты – Германия шабуыл жасаған кезде совет әскерлері шегініп жатқанда Литваның бақылауын өз қолына алу еді. ЛАФ жарымәскерилері көтеріліс кезінде көптеген қылмыстарға (зорлау, кісі өлтіру, тонау) жол берді. Тадеуш Пиотровскидің сөзіне қарағанда, немістер осы «одақтастарын» «ұйымдасқан қарақшылар» деп атаған. Екінші жағынан, ЛАФ қабылдаған бірқатар заңдар Литваның Уақытша үкіметін құрды. Мысалы, Žydų padėties nuostatai (ағылшын тілінде: Еврейлердің мәртебесі туралы ереже), бірақ кейбір авторлардың пікірінше, олар ешқашан қабылданбаған және тек Уақытша үкімет тарапынан қарастырылған. Žydų padėties nuostatai кеңінен совет үгітінде пайдаланылды. Алайда, бұл құжаттың бастапқыда заңдық мәтіндермен бірге сақталмағанын және Германия тағайындаған кеңесшілер оны Уақытша үкіметтің ережесі ретінде, ал Уақытша үкімет кері қайтып кеткеннен кейін, шешімдер жиынтығына қосып алғанын көрсететін физикалық дәлелдер бар. Žydų padėties nuostatai сол кезде жарияланбады және литвалық еврейлердің мәселелері оған сүйенбей шешілді. Бұл үшін ЛАФ және оның жарымәскери күштерінің пайдасы зор болды. Бірақ кейін Стахлекер литвалықтарды еврейлерге қарсы әрекеттерге ұйымдастырудың «оңай шаруа емес» екенін айтты. Литваның ұлттық қорғаныс министрі, генерал Стасис Раштикис (бұрынғы Литва армиясының қолбасшысы) нацистік Германияның генералдарымен еврейлерге қарсы зорлық-зомбылық мәселесін талқылау үшін жеке кездесті, литвалық қоғам мен үкіметтің немістер бастаған литвалық еврейлерді қудалау мен жоюға қатысты алаңдаушылығын және наразылығын білдірді, Каунастағы және провинциядағы еврейлерге қарсы науқанды тоқтатуды талап етті, бірақ нацистік генералдар бас тартты, тіпті біреуі Раштикистің басына су құйып жіберді. Уақытша үкімет Алгирдас Климаитистің әрекеттерін тоқтатуға тырысқаны және кейіннен Каунас погромы кезінде жасаған қылмыстары үшін оны айыптағаны белгілі. Түпнұсқа TDA кейін 12-ші және 13-ші полиция батальондарына айналды. Бұл екі бөлімше Литва мен Беларусьтегі еврейлерді жаппай өлтіруде белсенді рөл атқарды. Jäger Report мәліметтері бойынша, TDA мүшелері 1941 жылдың шілдесінен желтоқсанына дейін шамамен 26 000 еврейді өлтірді. Кейін Юозас Амбразевичус нацистік қарсықарсылық қозғалысына белсенді қатысты, ал Уақытша үкіметтің төрт мүшесі нацистік концлагерьлерге қамалды. Кейбір журналистердің мәліметінше, 1973 жылы АҚШ Конгресінің комитеті Уақытша үкімет премьер-министрі Юозас Амбразевичус пен Йонас Шлепетистің Литвадағы Холокостқа жауапты емес деген қорытындыға келді. Алайда, 2019 жылы АҚШ Конгресінің Сыртқы істер комитеті берген түсіндірмеде тергеу толық емес болғаны және Амбразевичус/Бразайтистің «ақталуына» әкелмегені айтылды. Оның соғыс кезіндегі әрекеттерін зерттеу Амбразевичус/Бразайтис 1974 жылы қайтыс болғаннан кейін тоқтатылды.