Кіріспе

Польша мен Литваның билеушісі 1575 жылдан 1587 жылға дейін. Анна Ягеллон (Анна Ягеллонка,; 18 қазан 1523 – 9 қыркүйек 1596) – Польша патшайымы және 1575 жылдан 1587 жылға дейін Литваның ұлы герцогинясы. Польша королі I Сигизмунд пен итальяндық герцогиня Бона Сфорцаның қызы Анна көптеген ұсыныстар алды, бірақ 52 жасқа дейін үйленбеді. Король II Сигизмунд Август, оның ағасы және Ягеллон әулетінің соңғы еркек мүшесі қайтыс болғаннан кейін, оның қолына династиялық дәстүрді сақтау үшін поляк тағына талапкерлер үміттене бастады. 1576 жылғы Польша-Литва одағының патша сайлауында Анна сол кездегі жары Стивен Баторимен бірге билеуші болып сайланды. Олардың некесі ресми және суық болды. Батори Ливон соғысымен айналысқан кезде Анна жергілікті әкімшілік мәселелермен және бірнеше құрылыс жобаларымен шұғылданды, соның ішінде Сигизмунд Август көпірін қорғау үшін Стара Проховния қала қабырғасын салды. 1586 жылғы желтоқсанда күйеуінің қайтысынан кейін Аннаның тақта жалғыз билеуші ретінде қалу мүмкіндігі болды, бірақ оның орнына сіңілі баласы III Сигизмунд Васаны таққа отырғызып, оның билігі Васа әулетін Польша тағында келесі сексен жылға (1587–1668) орнатты.

Балалық шақ

Анна Ягеллон 1523 жылғы 18 қазанда Польша Корольдігінің Краков қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы Польша королі мен патшайымы, Ескі Зигмунд I және Бона Сфорца болды. Ол балалық шағының көп бөлігін Краковта әпкелері София мен Екатеринамен өткізді. 1533 жылдың маусымынан 1536 жылдың қарашасына дейін және 1540 жылдың сәуірінен 1542 жылдың маусымына дейін кіші қарындастары Краковта жалғыз қалды, ал отбасының қалған бөлігі Литвада болды. Бұл үш қарындастың жақындасуына, бірақ үлкен ағасы Зигмунд Августтан алыстауына себеп болды. Барлық бауырлары сияқты Анна да жақсы білім алды. Ол архитектура мен қаржыны жақсы білген, итальян және латын тілдерін еркін меңгерген. Бос уақытында ол әдемі гобелендер тігіп, кестеледі, шахмат және ойыншықтармен ойнады, сондай-ақ қайырымдылық жұмыстарымен айналысты.

Некеге тұру ұсыныстары

Жагилондық үш қыздың неке мәселесі ата-аналарының назарынан тыс қалды. Тек 1548 жылы әкелері қайтыс болғаннан кейін ғана күйеуге үміткердің алғашқы маңызды кандидаты пайда болды – Альберт Альцибиад, Кульмбах маркграфы, бірақ ол Гогенцоллерн және протестант, қарыздарға батып, мізгілді болды. 1548 жылдың жазында, патша Сигизмунд II Августтың Барбара Радзивиллмен құпия некесіне байланысты туған даудан кейін, королева Бона және оның тұрмысқа шықпаған қыздары Мазовияға, негізінен Варшава мен Уяздов қамалына көшіп кетті. 1550 жылы Бона Генрих V, Брансвик-Люнебург герцогының ұлдары Карл Виктор немесе Филиппен, немесе Баварияның ханзадасы Эрнестпен некелесу туралы келіссөздер жүргізуге тырысты. 1552 жылдың мамырында Плоцк қаласында өткен отбасылық кеңестен кейін Сигизмунд II Август қыздарын Швеция королі Густав I, Саксония герцогтары Иоанн Фредерик II және Иоганн Вильгельм, сондай-ақ Мекленбург герцогы Иоанн Альберт I-ге үйлендіруді қарастырды, бірақ шешімділік пен тұрақтылық жетіспеді. 1556 жылдың қаңтарында Бона Софияға үйленуді ұйымдастырды. Бір айдан кейін Бона туған жері Италияға қайтып, екі бойдақ қызын Варшавада жалғыз қалдырды. Шамамен бір жылдан кейін Сигизмунд II Август әпкелерін Вильнюске алып келді, онда олар үшінші әйелі Екатерина Австрияға жақын болды. Аннаның жасы отыздан асса да, Сигизмунд оған түсетін ұсыныстарды зерттеді. Жесір Федеран I, Киелі Рим императоры, қайтадан үйленгісі келмеді; оның үйленбеген ұлы Карл II (1540 жылы туған) тым жас еді; патша Иван Грозный Польша-Литва үшін тиімді деп есептелмеді; ал Померания герцогы Иоанн Фредерик Польшамен одақ құруға құштар болмады, себебі ол Померания герцогтігін Ливон соғысына тартатын еді. Швеция королі Эрик XIV Англия королевасы Елизавета I-ге үйленуге көбірек қызығушылық танытты, бірақ Польшамен одақ құруға тырысып, өзінің жарты ағасы Финляндия герцогы Джонды ұсынды. Джон келісті, бірақ Екатеринаны сұрады. Кіші әпке алдымен үйленгені әдеттен тыс болғандықтан, олардың үйлену тойы кейінге шегерілді. Аннаға тағы үш күйеуге үміткер ұсынылды: Даниялық принц Магнус лютерандық епископ болуға тиіс еді, бұл католик поляктар үшін қабылдамас нәрсе еді; Ливон орденінің соңғы магистрі Готтард Кеттлер патшалық әулеттен емес еді және оның Ливониядағы билігі күмәнді болды; ал Джонның кіші інісі Магнус, Остерготланд герцогы. Сигизмунд II Август екі елдің – поляк-швед одағына келісті, бірақ Вильнюстегі үйлену тойына тек Джон ғана келді. Сот Джонның Аннамен үйленуін талап етті, бірақ ол Екатеринаға талап қойды. Ливон соғысында швед әскерлері мен қаржы қажет болғандықтан, егер Анна наразылық білдірмесе, Сигизмунд II Август келісім берді. Бұл Анна үшін қорлау болғанымен, ол келісті және Екатерина 1562 жылдың 4 қазанында Джонға үйленді. Ливон соғысының қаупіне байланысты Вильнюс қауіпсіз болмағандықтан, Анна Варшавадағы Патша сарайына көшіп, онда шамамен 70 адамнан тұратын сараймен он жылдай тұрды. Ол уақытын ойын-сауыққа, кесте тігуге, дұға етуге және әпкелерімен хат алмасуға жұмсады. Оның ағасы жыл сайын Варшавадағы сеймнің ("Парламент") отырыстарына қатысқанда онымен кездесетін. Аннаның жасы қырыққа жеткеніне қарамастан, оған үйлену туралы ұсыныстар түсе берді. 1564 жылы Симмерн-Спонхайм графы Райхард оған үйленуді ұсынды, бірақ оның салыстырмалы түрде аз қалыңдығы – 32 000 поляк қызыл злоты оны тоқтатқан болуы мүмкін. 1568 жылы оның әпкесі София Вюртемберг герцогы Кристофтың үлкен ұлы Эберхардқа үйленуді ұсынды, бірақ ол сол жылы қайтыс болды. 1569 жылы Аннаны Померания герцогы Барним X-ке үйлендіру жобасы пайда болды, ол одан өзіне сегіз шекаралық аймақты қалыңдық ретінде беруді талап етті, бұл Польша үшін қабылдамас еді. 1572 жылы София Пруссия герцогы Альберт Фредерикке үйленуді ұсынды, бірақ Сигизмунд II Август бас тартты.

Билік аралықтары

1572 жылдың шілдесінде оның ағасы Зигмунд II Август қайтыс болып, Польша-Литва одақтастығында тақ бос қалды. Оның өлімі Аннаның мәртебесін есімнен шығып кеткен бойжеткеннен Ягеллон әулетінің мұрагеріне дейін өзгертті. Зигмунд өзінің үш қарындасына Ягеллон әулетінің барлық байлығын қалдырды, бірақ Польша ақсүйектері жеке тұлғаға патшалық мүлікті мұра етуге рұқсат бермеді. Осылайша Анна мұрасының шағын бөлігін ғана алды, бірақ бәрібір өте бай әйелге айналды. Ол Варшавадан шығып, Пясецно, Плоцк және Ломжа қалаларына сапар шекті. Валенсия епископы Жан де Монлюк, одақтастықтың сайлаушыларына француз ханзадасы Генри де Валуаны келесі патша ретінде ұсынды. Монлюк сайлаушыларға Генрихтің Ягеллон әулетінің мұрагеріне үйлену арқылы династиялық дәстүрді сақтайтынын уәделеді. Польша ақсүйектері оны саяси аренадан шеттетуге тырысқанмен, Анна 1573 жылдың көктемінде Генрихтің ұсынысын естіп, оның «тек патшалық үшін емес, өзіне де қамқорлық жасағанын» айтып, оның жақтасы болды. Оның қолдауымен ол 1573 жылдың 11 мамырында Польша королі болып сайланды және 1574 жылдың 21 ақпанында ресми түрде таж кигізілді. Алайда, қадағалаудың салдарынан (қасақана болған жоқ па, әдейі жасалған ба), Генрихтің шарттарында (сайлау алдындағы келісімшарты) Ягеллон мұрагеріне үйлену туралы уәде болмады, сондықтан ол кешікті. Генрих оған үйленбейтіні анық болғанда, Анна қорланды. 1574 жылдың маусымында ол Франция королі ретіндегі жаңа міндеттерін орындау үшін Польшадан кетіп, 1575 жылдың мамырында одақтастықтың сеймі оны монарх ретінде мойымауды шешті. Екінші тақсыздық кезеңде Анна испандық дәстүрді еске түсіретін және оның династиялық мәртебесін көрсететін, бұрын-соңды болмаған, бірақ саяси маңызы бар Инфанта атағын алды. Польша монархияның мұрагерлік емес, отандық ақсүйектер мен шетелдік патшалар арасында сайланатын екенін ескере отырып, мұрагерлік мәртебені мойындамады. Оған қарамастан, ол өзін «Құдайдың рақымымен, Польша Корольдігінің Инфантасы Анна» (латынша: «Anna Dei Gratia Infans Regni Poloniae») деп атады. Ол үйленіп, Польша патшайымы болғысы келді, бірақ француздықтардың алдауына ұшырағандықтан, ол абайлап, қолдауын ашық білдірмеді. Ол Австрияның эрцгерцогы Эрнест, Феррара герцогы Альфонсо II д’Эсте және Лигництің Фредерик IV-тен келген неке ұсыныстарына күмәмен қарады. 1575 жылдың желтоқсанында дипломат Ян Замойский Аннаны сайлауды ұсынды. Ежелгі заңдар үйленбеген әйелге билік жүргізуге рұқсат бермегендіктен, Трансильвания воеводасы Стефан Баторий оның күйеуі болуға ұсынылды. 1575 жылдың 15 желтоқсанында Варшаваға жақын Вола қаласында Анна мен Баторий Польша-Литва одақтастығының бірлескен билеушілері болып сайланды. Алайда Литва делегациясы сайлауға қатыспады және оның нәтижелерін мойындамады. Тек 1576 жылдың 29 маусымында, таж кигізу рәсімінен кейін ғана Литва ақсүйектері бұл жұпты мойындауға келісті.

Билік

1576 жылы 28 ақпанда Анна ресми түрде сайланған патшайым ретінде Краков қаласына кірді. Батори 23 сәуірде оған қосылды. 1 мамырда олар Вавель соборында неке қиып, тәж кигізді. Патшайым өзінің көп уақытын Варшавада және Уяздов сарайында өткізді.

Құрылыс жобалары

Ол таққа отырғызылғаннан кейін ағасынан алған мұрасын беруге мәжбүр болса да, Анна өмір бойына оның мүліктерінің бір бөлігін, бір кезде анасына тиесілі болған Мазовиялық жерлерді, Тикоцинде сақталған қазынаны, 60 000 алтын монетаны біржолғы төлем ретінде, Виличка тұз кенішінен түскен кірісті және Испания королі Филипп II-ге анасы берген қарыздың үлемін алды (бұл қарыз толық қайтарылмаған және «Неаполитан сомалары» деп белгілі). Анна осы үлемен қарындасы Екатеринамен бөлісуі керек еді, бірақ ол мұны істемеген. Көп кіріс алған Анна бірнеше құрылыс жобаларын демеушілік етіп, басшылыққа алды. Ол Варшавадағы Корольдік сарайды, Уяздов сарайын және Висла өзеніндегі 500 метрлік Зигизмунд Август көпірін (сол кезде Еуропадағы ең ұзын ағаш көпір) қайта жаңартуды аяқтады. Ағаш көпірді өрттен қорғау үшін «Көпір қақпасы» деп аталатын Стара Проховниа қала қабырғасын салды, сондай-ақ архитектор Санти Гуччидің көмегімен 1574-1575 және 1584 жылдары Зигизмунд капелласында ағасының қабір ескерткішін, ал 1589-1595 жылдары Баридегі Сан-Никола базиликасында анасының қабірін тұрғызды. Осы кезеңде ол өзінің қабірін де Зигизмунд капелласында салдырды.

Неке

Аннаның әлі де бала көтере алатыны туралы әңгімелер тараса да, оның некесі тек қана ресми болып саналды. Олар күйеуімен қашық қарым-қатынаста болды және Баторий көбінесе Ливон соғысымен айналысқандықтан, Варшавадағы жалпы сеймге қатысқанда ғана жылына бірнеше апта көрісетін. Ол күйеуіне қару-жарақ алу үшін қаржылай көмек көрсетті, бірақ жеке қарым-қатынас орнату және саяси ықпалды күшейтуді қалағандықтан, оның салқынына қатты ренжіді. Бұл Баторий үшін де үлкен шығын болды, себебі ол бағалы саяси одақтасқа ие бола алмады. Ол жас әйелге үйленіп, ұрпақ жалғастыру үшін ажырасуға тырысуы мүмкін деген қауесет тарады, бұл Аннаны одан да алшақтатты. Ол тіпті Баторийге қарсы топтармен байланысқа түсіп, оның Ливон жорығына қарсы шықты. Ол күйеуінің Зигмунд капелласында жерленуіне рұқсат бермеді; бұл, мүмкін, оның қарым-қатынастағы суыққа деген кек алуы болды, өйткені дәстүр бойынша күйеу мен әйел өлімде де бөлек болмауы керек еді. Стивен Баторий 1589 жылы әйелі тапсырыс берген ескерткіште жерленді, бірақ ол Бата Мария капелласына қойылды.

Польша мұрагерлігі

1586 жылы желтоқсанда күйеуінің қайтысынан кейін Аннаның өзі үшін саяси билікке таласу мүмкіндігі туды, өйткені ол сайланған патшайым болғандықтан, бірақ оның орнына сүйікті қарындасы Екатерина мен Швеция королі Иоанн III-нің жалғыз балалары – немересі Анна Васаны немесе оның немере інісі Сигизмунд Васаны билікке көтеруді жөн көрді. Ол күйеуі тірі кезінде жасаған алғашқы жоспары Анна Васаны Стефан Баторидің туғандарының біріне үйлендіріп, оларды таққа отырғызу болған. Бірақ бұл жоспар ақсүйектердің қолдауын алмады, содан кейін ол Сигизмунд Вазаны таққа отырғызуды көздеді. Екінші жоспар ретінде Анна Васа мен Австрияның архигерцогы Максимилиан III арасында неке жасауға тырысты, ол да таққа үміткер болатын. Бастапқыда король Иоанн III жалғыз ұлы мен мұрагерін жібергісі келмеді, бірақ королева Анна оны көндіре алды. Ол науқандары барысында көптеген хаттар жазып, байлығын Гризельда Баториге үйленген және өзінің билік амбициялары бар Замойскиден маңызды қолдау алу үшін пайдаланды. 1587 жылдың 19 тамызында Сигизмунд Ваза патша сайланды. Ол және оның қарындасы Анна 1587 жылдың қазан айында Польшаға келді.

Кейінгі жылдар

Таққа отырғызудан және Польша мұрагерлік соғысынан кейін Анна мен оның немере қызы Варшавада қоныстанды, ал Зигизмунд уақытының көп бөлігін Краковта өткізді. Ол өзінің немере інісіне жақын болып, оның Австриялық Аннаға үйлену тойына және олардың тұңғыш баласы Анна Марияның крещение рәсіміне қатысты. 1592 жылы қарашада әкесі қайтыс болғаннан кейін, Зигизмунд Ваза шамамен бір жыл Швецияда болды. Осы уақыт ішінде, оның жаңа туған қызы Польша инфантасының қамқорлығына берілді. 1595 жылы шілдеде ол Польшаның болашақ королі Владислав Вазаның спонсоры болды. Анна 1596 жылы 9 қыркүйекте Варшавада 72 жасында, соңғы Ягеллон ретінде қайтыс болды.