Кіріспе

1990 жылы түсірілген Аббас Киаростамидің "Жақын кадр" (کلوزآپ ، نمای نزدیک, Klūzāp, nemā ye nazdīk) – 1990 жылы түсірілген ирандық деректі-құжаттық фильм. Фильмде режиссер Мохсен Махмалбаф болып қосылған бір адамның, бір отбасын жаңылыстырып, оларды жаңа фильміне түсетіндерге сендіріп алдаған нақты сот процесі туралы айтылады. Фильмде оқиғаға қатысқан адамдар өздерінің ролінде ойнайды. Адамның өзіндік ерекшелігі туралы фильм, Киаростамидің әлемдік деңгейде танымалдылығын арттыруға көмектесті. "Жақын кадр" барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің бірі саналады; 2012 жылғы Sight & Sound сауалнамасында сыншылар оны "Барлық уақыттағы ең ұлы 50 фильм" тізіміне қосты. 2022 жылғы Sight and Sound сыншыларының сауалнамасында ол барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің 17-ші орынында бағаланды.

Әңгіме

Хоссейн Сабзиан киносүйер, әсіресе ирандық танымал режиссер Мохсен Махмалбафтың жанкүйері. Бір күні Сабзиан «Велосипедші» фильмінің жарияланған сценарийін алып автобусқа мінеді. Аханкха ханым оның жанына отырып, фильмнің жанкүйері екенін айтады. Сабзиан өзін Махмалбаф, оның авторы деп таныстырады және оның ұлдарының киноға қызығушылық танытатынын біледі. Махмалбаф болып көрініп, Сабзиан келесі екі аптада Аханкха отбасына бірнеше рет барады. Ол олардың үйін келесі фильмінде пайдалануды және ұлдарын актер ретінде түсіруді қалайтынын айтып, оларды мақтайды. Сондай-ақ, ол такси ақысы үшін ұлдарының бірінен 1900 томан қарыз алады. Аханкха мырза оның ұрлық жасауға тырысқан жалғаншы екеніне күдіктенеді, әсіресе журналдағы суретте жас Махмалбафтың қара шашы бар екені көрсетілгенде. Ол журналист Хоссейн Фаразмандты шақырады, ол Сабзианның әдепкі жолмен әрекет ететінін растайды. Полиция Сабзианды қамауға келеді, ал Фаразманд «Жалған Махмалбаф қамалды» деген мақаласы үшін бірнеше сурет түсіреді. Киаростами Сабзианды түрмеде көріп, оның ісін жылдамдатуға көмектеседі және сот процесін жазуға судьядан рұқсат алады. Сотта Сабзиан алаяқтық және алаяқтыққа талпыну ісімен айыпталады. Ол Махмалбафтың фильмі мен киноға деген сүйіспеншілігінің себебін айтады, ал Аханкханың ұлы оған күдік туған кездегі кездесулерін еске алады. Жас әке және бұрын сотталмағандықтан, өкініш білдіргендігіне байланысты судья отбасыдан Сабзианды кешіруге дайын екендерін сұрайды. Олар оның қоғамға пайдалы азамат болуына келіседі. Соттан кейін нағыз Махмалбаф Сабзианмен кездесіп, оны Аханкха үйіне апарады, Киаростамидің тобы олардың артынан ереді. Аханкха мырза Сабзиан туралы: «Ол енді жақсы болып, бізді мақтан тұтады деп үміттенемін» дейді.

Өндіріс

"Жалғыздан" 1980-жылдардың соңында Солтүстік Тегеранда болған нақты оқиғаларға негізделген. Киаростами Сабзиан туралы алғаш рет 1989 жылы журналист Хасан Фаразмандтың "Соруш" ирандық журналында жарияланған мақаласынан оқып білді. Киаростами сол сәтте дайындалып жатқан фильм жобасын тоқтатты және Сабзиан туралы деректі фильм түсіруге кірісті. Киаростамиге Сабзианның сот процесін түсіруге рұқсат берілді, сондай-ақ Сабзиан, Аханхалар және Фаразманд фильмге қатысып, өткен оқиғаларды қайта жасауға келісті. Киаростами Мохсен Махмалбафтың Сабзианмен кездесуін ұйымдастырды, соның арқасында Сабзиан мен Аханхалардың арасында кешірімге қол жеткізуге көмектесті.

Сыни қабылдау

Фильм Иранда көрсетілген кезде сын-пікірлердің көбі теріс болды, ал фильм шетелде көрсетілгеннен кейін ғана бағалана бастады. «Нью-Йорк Таймс» газетінің кино сыншысы Стивен Холден фильмді «ұлы» деп атап, «шынайы және қайта құрылған арасындағы ешқандай айырмашылықты жоюға көмектесетін радикалды, көңілсіз кино өнері стиліне» тоқталды. 2010 жылы «Los Angeles Times» газетінің сыншысы Дэннис Лим фильмді әдемі әрі тікелей деп сипаттап, ол «бір күрделі адамның жан-дүниесіне және Иранның әлеуметтік-мәдени жағдайына терезе» ұсынатынын айтты. 2022 жылы Британдық кино институтының сыншылар сауалында «БФИ – Барлық уақыттың 50 ең ұлы фильмі» тізімінде 17-орынға ие болды.

Ықпал

Close Up фильмінен бес жыл өткен соң Мослем Мансури мен Махмуд Чокроллахи Close Up Long Shot (کلوزآپ نمای دور , Klūzāp nemā ye dūr) атты деректі фильмін жазып, режиссерлік етті. Бұл фильмде Сабзиан киноға деген құштарлығы, Махмалбафтың рөлін сомдауы және Киаростамимен жұмыс істегеннен кейін өмірінің қалай өзгергені туралы айтады. Фильмнің тұңғыш көрсетілімі 1996 жылдың қараша айында Туриндегі 14-ші Festival internazionale cinema giovani фестивалінде өтті, онда ол FIPRESCI сыйлығының арнайы мақтауын алды. Нанни Мореттидің 1996 жылғы итальяндық қысқаметражды фильмі "Кереметтің ашылу күні" Киаростамидің фильмін тәуелсіз кинотеатрында көрсетуге дайындалып жатқан кинотеатр иесінің басынан өткен оқиғаны баяндайды. Маркус Сёдерлундтың 2007 жылғы шведтік The Tough Alliance дуэтінің "A New Chance" әніне түсірген музыкалық видеоклипі Киаростамидің фильміне еліктеп, мотоциклде екі кейіпкерді көрсеткен бір эпизодты дерлік қайталайды. Мартин Скорсезе 2019 жылғы "Rolling Thunder Revue" фильмінің Criterion нұсқасына берген сұхбатында Киаростамиді өзінің басты шабыт көзі деп атады. 2012 жылы режиссер Ашим Алувалиа бұл фильмді жеке пікірі бойынша жасалған ең үздік он фильмнің қатарына қосты (The Sight & Sound Top 50 Greatest Films of All Time сауалнамасы үшін) және былай деп жазды: "Қайта түсірілген қайта түсірілім, Close Up мәні бойынша "құжаттық фильм" ұғымын жояды, бірақ ол жасалған ең керемет фильмдердің бірі болып табылады".

Салдары

2006 жылы Хосейн Сабзиан 52 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Тамыз айында Тегеран метросында тыныс алуы қиын болғандықтан комаға түсіп, 29 қыркүйекте көз жұмды.

Қызықты деректер

Бірінші сахнада Хоссейн Фаразманд такси жүргізушісі Хошанг Шамаиге Ахканханың үйіне бара жатып, Ориана Фаллачидің ең құпия тақырыптар туралы әңгімелерді қазуға бейімділігін айта келе "Ориана оқиғасы" туралы әңгімелейді. Сондай-ақ ол халықаралық деңгейде танымал репортерлер Питер Богданович пен Джон Эдиссон туралы да еске алады.