Кіріспе

Гавайидегі Ка-Лае, сондай-ақ Оңтүстік нүктесі деп аталады, Гавайи аралының және АҚШ-тың 50 штатының ең оңтүстік нүктесі болып табылады. Ка-Лае аймағы "Саут-Пойнт кешені" деген атпен Ұлттық тарихи ескерткіштер ауданы ретінде тіркелген. Бұл аймақ күшті мұхит ағыстары мен желдерімен де белгілі және жел электр стансасының орналасқан жері.

География

Гавай аралының оңтүстік ұшының атауы гавай тіліндегі Ка Лаеден шыққан, ол «нүкте» дегенді білдіреді. Ол көбінесе бір сөзбен – Калае, немесе Оңтүстік нүктесі, немесе Оңтүстік мүйіс деп аталады. Жағаға жақын мұхит ағыстарының қосылуы осы жерді Гавайидегі ең танымал балық аулау орындарының біріне айналдырған. Бұл жерде қызыл шұбар және улуа көптеп кездеседі. Жергілікті тұрғындар жартастардан балық аулайды, кейбіреулері тік лава жарларының шетінен қауіпті түрде асылып тұрады. Дегенмен, ағынның күшті болуына байланысты мұнда жүзу ұсынылмайды. Шындығында, бұл жер «Халая ағысы» деп аталады, ол өліміне алып кеткен басшының құрметіне берілген ат. Ағымдардың қосылуы осы аймақта теңіз қоқысының жиналуына да себеп болады. Бұл жағалаудың көп бөлігі өте шалғай және оған қол жеткізу қиын, сондықтан штаттың ең қоқысқа толы жағалауы болып саналады, себебі қоқысты алып тастау қиындық тудырады. Бұл қоқыстар жануарлар үшін қауіпті, оларға жабысып, жарақаттауы мүмкін, сондай-ақ дауыл кезінде қайтадан су бетіне шығуы да ықтимал. Жағалауда гавай монахтары және құсқұйрық тасбақалары мекендейді, екеуі де жойылу қаупі төніп тұрған түрлер. Жағалауды тазалау жұмыстарын Гавайидің жабайы табиғат қоры NOAA-мен бірлесіп ұйымдастырады. Ка-Лэйге Оңтүстік нүктесі жолы арқылы жетуге болады, ол 11-ші мемлекеттік трассадан (Гавай белдеу жолы) басталатын 12 мильдік, асфальтталған, тар жол. Бұл жолға бұрылыс Наалеху ауылынан батысқа қарай 7 миль (11 км) және Гавайидегі Оушен-Вью қаласының шығысына қарай орналасқан. Күшті желдің салдарынан кейбір ағаштардың бұтақтары жерге жақын бір бағытта өсіп, көлденеңге қарай иіледі. Жол соңына жақын екіге бөлінеді, бір тармағы оңтүстікке Ка-Лэйге, ал екіншісі шығысқа Papakolea Beach-ке, оның жасыл құмымен әйгілі. Ка-Лэй – АҚШ-тың ең оңтүстік нүктесі.

Саут-Пойнт археологиялық орны

Ка-Лае – гавайиліктердің ең ерте мекендеген жерлерінің бірі, сонымен қатар аралдардағы ең ұзақ археологиялық тарихқа ие. Мұнда ежелгі гавайилік ғибадатхананың (хеиау) қираған қалдықтары мен балық аулау орындары табылады. Сонымен қатар, ежелгі гавайиліктер қайықтарын бекіту үшін жартастарға көптеген тесіктер бұрғылаған. Олар қайықтарына ұзын арқандар байлап, күшті тоқтардың алып кетпесіне сескенбей, теңізге балық аулауға шығар еді. Бишоп мұражайының антропологтары бұл аймақты 1960 жылдары зерттеген.

Ка Лае жарығы

1906 жылы 5 наурызда осы тұста шағын маяк ашылды. 1908 жылы АҚШ Жағалау күзет қызметіне қарауылшыға үй салу үшін қаражат бөлінді. Уильям Тафтс Бригамның (Bishop Museum) өтініші бойынша, археологиялық ескерткіштерге зиян келтірмеуге көңіл болды. 1929 жылы шам үшін болат мұнара салынды, ал 1972 жылы күн энергиясымен жұмыс істейтін 10 метрлік жаңа бетон мұнара орнатылды. NOAA Weather Radio трансляциясы 162,55 МГц жиілігінде WWG27 шақыру таңбасымен KBA99 арқылы ауа райы туралы хабарлар береді. Ауа райы станциясы сондай-ақ желдің жылдамдығын қадағалайды.

Жақында болған тарих

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әуе күштері сол жерде Морс алаңы деп аталатын қону жолағын салды. Әуеайлақ 1953 жылы жабылды. 1961 жылы Саут-Пойнт NASA-ның ғарышқа адамдарды зымыранмен ұшыру үшін қарастырылатын соңғы нысандар тізіміне енді, бірақ ол тым алыс деп есептелді. Бірақ кейіннен ол Әуе күштерінің Мауи ғарыш бақылау орталығында құралдарды сынау үшін зымырандарды ұшыруға пайдаланылды. Аталған жердің төмен ендігі, сондай-ақ жақын маңдағы басқа да алыс аймақтар жеке зымырандарды ұшыру үшін қолайлы болды, алайда жоғары құн мен жергілікті халықтың қарсылығына байланысты бұл жоспарлар тоқтатылды. 1964-1965 жылдары ғарыштық бақылау станциясы жұмыс істеді, ал 21-ғасырда Швеция ғарыш корпорациясының Ғарыш желісі ғарыштық бақылау және байланыс үшін қашықтағы жер станциясын қайта құрды. Қазір ол Оңтүстік Пойнт жолының шығыс жағында екі 13 метрлік параболалық антеннадан тұрады. Сондай-ақ, Ка Лаэде 2009 жылға дейін KWHR шақыру белгісін қолданған World Harvest Radio International радиостанциясының үлкен қысқа толқынды радио антенналары орналасқан. 1987 жылы Камаоа жел электр стансасы жұмысын бастады, онда отыз жеті Mitsubishi 250 кВт жел турбинасы орнатылды, олардың жалпы қуаты 7,5 МВт құрады. 2006 жылға қарай турбиналар тозуға ұшырады және 15 тамызда тоқтатылды. 2006 жылдың тамыз айының соңында жаңа жел турбиналарының құрамдас бөліктері Саут-Пойнтқа жеткізілді. Пакини Нуи жобасы 14 General Electric жел турбинасынан тұрады, олар ескі Камаоа жел электр стансасынан шамамен 2,4 км қашықтықта салынды. 2007 жылдың сәуір айында аяқталған Пакини Нуи Гавай электр жарық компаниясының аралдық электр желісіне 20,5 МВт-қа дейін қуат жеткізеді. Жел электр стансасын Tawhiri Power LLC басқарады. Бұл АҚШ-тың ең оңтүстік жерінде орналасқан жел электр стансасы. Ескі жел электр стансасының турбиналары бөлшектелді.

Оңтүстіктегі нүкте

Ка-Лае нүктесі – АҚШ-тың барлық елу штатының ең оңтүстік нүктесі, бірақ техникалық тұрғыдан алғанда, ол АҚШ-тың ең оңтүстік нүктесі емес. АҚШ территориясының ең оңтүстік нүктесі – Роуз атолы, Америка Самоасы. Дегенмен, Пальмира атолы Жоғарғы соттың "аралдық істерде" анықтаған "қосылған" доктринасына сәйкес, АҚШ-тың барлық "қосылған" территориясының ең оңтүстік нүктесін қамтиды. Пальмираның Холей аралындағы оңтүстік нүктесі, 5°52'15" солтүстік ендікте орналасқан, ресми түрде Америка Құрама Штаттарының барлық қосылған территориясының ең оңтүстік нүктесі болып табылады.