Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Үшінші ағылшын азаматтық соғысы кезіндегі шайқас
Battle during Third English Civil War
Уиган-лейн шайқасы 1651 жылдың 25 тамызында Үшінші ағылшын азаматтық соғысы барысында Дерби графы бастаған роялист әскері мен полковник Роберт Лилберн басқаратын Англия Республикасының күштері арасында өтті. Роялистер жеңіліске ұшырады, олардың офицерлері мен сарбаздарының жартысына жуығы жойылды.
The Battle of Wigan Lane was fought on 25 August 1651 during the Third English Civil War, between a Royalist army led by the Earl of Derby and forces loyal to the Commonwealth of England under Colonel Robert Lilburne. The Royalists were defeated, losing nearly half their officers and men.
Кіріспе
1649 жылғы қаңтарда I Карлдың өлім жазасын атқарғаннан кейін, шотландтық Келісімшілер оның ұлы II Карлді Шотландияның королі деп жариялады. Олар оны Англия тағына қайта орналастыруға келісті, бұл үшінші ағылшын азаматтық соғысына әкелді; Оливер Кромвель мен Жаңа үлгідегі армия 1650 жыл бойы шотландтарға қарсы бірқатар жеңіске жеткенімен, II Карл 1651 жылғы 1 қаңтарда Сконде таж киді. Оливер Кромвель Шотландияға назар аударуды шешті, Англиядағы әскерлерінің кез келген басқыншылыққа тойтарыс бере алатынына сенді. 1651 жылғы 6 тамызда II Карл, басым көпшілігі шотландтық роялистерден тұратын әскердің басында Англияға өтіп, роялистерге жақын Ланкаширге бет бұрды. Ол 1651 жылғы 22 тамызда Вустерге жетті, онда тоқтады және Лондонға аттану үшін ағылшын күштерінің келуін күтті. Олардың бірі – Ман аралы мен Ланкаширден келген, Дерби графының басқаруындағы роялистердің шағын тобы болды. Полковник Роберт Лилберннің басқаруындағы қарулы күштерге полковник Томас Бирч басқарған жасақтар қолдау көрсетті, оларға Вустерге жетпей тұрып, оларды тоқтатуға бұйрық берілді. Лилберн Манчестерден екі рота, тағы екеуі Честерден және елу-алпыс драгунмен бірге, жау жиналатын Виганға жол тартты, оларды тосыннан шабуылдауға үміттенді, бірақ олар Чорлиге кеткенін анықтады. Келесі күні Лилберн роялистердің Престонде екенін естіп, оларды қуалауға шықты. Ол қаладан екі шақырымдай қашықтықта орналасып, жауды мазақтау үшін шалғайлауға жасақтар жіберді. Келесі күні олар қарсы шабуыл жасады. «Дұшпанның атты жасағы біздің арамызда, жылқы жайылып жатқан жерге шабуыл жасады, біраз уақыт бойы бізді қиын жағдайға түсірді, бірақ соңында Құдай бізге күш беріп, оларды қашқындыққа ұштырып, Риббл көпіріне дейін қудық (бұл Мюсслебургтағы біздің ісімізге ұқсас болды) және шамамен отыз тұтқынды өлтірдік және ұстадық». Лилберн Кромвельдің жаяу әскерлері Манчестерге жақындап келе жатқанын естіді. Кромвель 20-сы немесе 21-і күні Нотингемширдегі Раффорд аббаттығынан жасақтың бір бөлігін, бір отряд атты әскермен бірге жіберді. Лилберн Рибблдің жанында тоқтады, бірақ жасақ Манчестерге дейін өте жылдам жеткенімен, Кромвельдің жасағы енді сақтықпен ілгерілеуге мәжбүр болды, өйткені Манчестерде 500 роялистің бар екені хабарланды. Сонымен қатар, Дербидің жасақтары жасақ пен Лилберн арасында орналасқан еді.
After the execution of Charles I in January 1649, the Scots Covenanters proclaimed his son Charles II king of Scotland. They agreed to restore him to the throne of England, which led to the Third English Civil War; although Oliver Cromwell and the New Model Army won a series of victories over the Scots during the course of 1650, Charles II was crowned at Scone on 1 January 1651. Oliver Cromwell decided to focus on Scotland, confident his forces in England could deal with any invasion. On 6 August 1651, Charles crossed into England at the head of a predominantly Scottish Royalist army, heading for Lancashire, an area strongly Royalist in sympathy. He reached Worcester on 22 August 1651, where he halted and awaited English reinforcements before pressing on to London. One of these was a small Royalist contingent of recruits from the Isle of Man and Lancashire commanded by the Earl of Derby. Regular troops under Colonel Robert Lilburne, supported by militia led by Colonel Thomas Birch, were ordered to intercept them before they reached Worcester. Lilburne with a company of foot from Manchester, two more from Chester, and fifty or sixty dragoons marched to Wigan, where the enemy was gathering, hoping to surprise them but found they had moved off to Chorley. The next day, on hearing the Royalists were at Preston, Lilburne set off in pursuit. He bivouacked within two miles of the town and sent out patrols to harass the enemy. The next afternoon they retaliated. "A party of the enemy's horse fell smartly amongst us, where our horse was grazing, and for some space put us pretty hard to it: but at the last it pleased the Lord to strengthen us, that we put them to the flight, and pursued them to Ribble bridge (this was something like our business at Mussleburg) and killed and took about thirty prisoners." Lilburne heard Cromwell's regiment of foot was approaching Manchester. Cromwell had detached the regiment with a troop of horse from Rufford Abbey in Nottinghamshire on the 20th or 21st. Lilburne halted by the Ribble, thinking the foot would join him but though it had marched very rapidly as far as Manchester, Cromwell's regiment was now obliged to advance with caution as Royalists were reported to have 500 men in Manchester. In addition, some of Derby's levies were lying between the regiment and Lilburne.
Шайқас
25-ші күні Лилберн Дерби графының Уиганға қарай жорыққа шыққанын естіп, оның әскері шегініп жатыр деп ойлап, қууға кірісті. Бірақ Дербидің ниеті Лилберннің атты әскері келмей тұрып, Кромвельдің жаяу әскер полкіне шабуыл жасау еді. Лилберн Уиганға жеткенде, жаудың көп күшін – жаяу және атты әскерін қаладан Манчестерге қарай келе жатқанын көрді. Өзінің жаяу әскерінен бұрын келген Лилберн, атты әскерге қолайсыз, дала мен тік қоршаулардан, тар жолдардан тұратын жерді ескеріп, шайқасқа түсуден аулақ болуға шешім қабылдады. Оның орнына, Уигандағы роялистерді қанаттан орауға дейін жаяу әскердің күшеюін күтуді жоспарлады, атты әскерін қаланың оңтүстігіне айналдырып жіберді, ал жаяу әскері солтүстіктен қалаға еніп, Дербидің қаладан қашуын кесіп, қоршауға алды. Дерби Лилберннің күшінің әлсіз екенін сезіп, қалаға қайтып, парламенттік әскерлер бірікпей тұрып, оларды жеке-жеке жеңуді үміттене отырып, қайтадан жорыққа шықты. Жердің қиындығына қарамастан, Лилберн қарсы тұруға бел буды. Лилберн атты әскерінің бір бөлігін Уиган жолына орналастырды және жолдың екі жағындағы тік қоршауларды жаяу әскермен нығайтып, жауға өткізуге қиындық тудырды. Роялистер жақындағанда, олар мылтықпен қарсы алынды. 1648 жылы Кромвельдің шотландтарды қуған сол тар жолдарда қызу шайқас басталды. Дерби атты әскерін 300-ден екі тең бөлікке бөлді. Дерби алғы шепке басшылық етті, ал арттық шепке Сэр Томас Тайлдслиді тағайындады. Дерби күні бойы үш рет Лилберннің орталық бөлігіне атты әскер шабуылын ұйымдастырды, қатарларын бұзуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Үшінші шабуыл кезінде роялистердің қатары қатты кеміді және Лилберннің келген жаяу әскерінің көптігіне ұшырады. Бір сағатқа созылған шайқастан кейін қалған роялистер шайқас алаңынан қашып кетті. Лорд Уильям Уизерлингтон, Сэр Уильям Трокмортон, Сэр Томас Тайлдсли, полковник Мэтью Бойнтон және тағы 60 адам қаза тапты немесе жараларынан қайтыс болды, ал 400 адам тұтқынға алынды. Кромвельдің полкі Лилбернге қосылуға бет алғанмен, шайқасқа тікелей қатысуға кеш келді. Дерби ауыр жарақат алып, қашып құтылды және тек 30 атты әскерімен Чарльзға, Вустерге қосылды.
On the 25th, Lilburne received intelligence that the Earl of Derby was marching towards Wigan and assuming his force was retreating gave chase. However, it was Derby's intention to fall on Cromwell's regiment of infantry before Lilburne's cavalry could join it. When Lilburne reached Wigan he found the enemy in considerable force, both infantry and cavalry, marching out of the town towards Manchester. Having arrived ahead of his own infantry and the terrain surrounding the town consisting of fields and hedges with narrow country lanes unfavourable for cavalry, Lilburne determined to avoid a fight. He instead intended to await infantry reinforcements before flanking the Royalists in Wigan, sending his cavalry around the town to the south while his infantry advanced into the town from the north encircling and preventing Derby's retreat from the town. Derby, aware of Lilburne's inferiority in strength wheeled about and marched back through the town hoping to defeat the Parliamentarian forces piecemeal before they could combine. In spite of the unfavourable nature of the ground Lilburne decided to make a stand. Lilburne deployed part of his cavalry on Wigan Lane and lined the hedgerows either side of the road with dismounted cavalry forming a choke point. As the Royalists approached they were met with a volley of musketry. A fierce fight ensued in the same lanes through which Cromwell had chased the Scots in 1648. Derby divided his cavalry into two equal divisions of 300 men. Derby took command of the vanguard and gave the rear guard command to Sir Thomas Tyldesley. Three times during the day Derby led cavalry charges against the centre of Lilburne's line breaching but failing to break it. By the third charge, the ranks of the Royalists were severely depleted and they were overwhelmed by the superior numbers of Lilburne's arriving infantry, after an hour's fighting the remaining Royalists fled the field. Lord William Witherington, Sir William Throckmorton, Sir Thomas Tyldesley, Colonel Matthew Boynton and 60 others were killed or died of their wounds and 400 prisoners were taken. Cromwell's regiment, which had advanced to join Lilburne but arrived too late to directly participate in the fighting picked up many of the stragglers from the rout. Derby escaped badly wounded, and joined Charles at Worcester with only 30 horsemen.
Салдары
Бұл жеңіліс патша үшін ауыр соққы болды, себебі Вурчестерде оның туына жиналған жалғыз үлкен ағылшын роялистік әскер осы болды. Оны қолдауға жеткілікті ағылшын роялистері болмағандықтан, оның жағдайы тұрақсыз болды және тоғыз күннен кейін оның шамамен 15 000 адамнан тұратын, басым көпшілігі шотланд әскері Кромвель басқаратын, дерлік екі есе үлкен парламенттік әскерден Вурчестер шайқасында жеңіліске ұшырады. Бұл жеңіс үшінші ағылшын азамат соғысын аяқтады және тоғыз жылдық республикалық билікке жол ашты. Чарльз Францияға қашып, 1660 жылы Жаңару кезінде қайтып келгенше эмиграцияда өмір сүрді. Мэн аралында роялистердің жеңілісі де маңызды әсер етті, себебі жергілікті халықтан әскери қызметке алынған 170 адамның өте азы ғана үйлеріне оралды. Дэвид Крейн «Мананан аралы» еңбегінде: «Шайқаста қаза болмағандар елді мекендерде аңдалып, өлтірілді» деп жазады. Бұл кездегі осы аралдағы қалыпты өлім-жітім көрсеткішімен салыстырғанда бұл шығын бірнеше есе артық болды.
The defeat was a blow to the king as this was the only sizeable English Royalist force to attempt to ride to his standard in Worcester. Without large numbers of English Royalists to support him, his position was untenable and nine days later his predominantly Scottish army of about 15,000 men was decisively beaten at the Battle of Worcester by a Parliamentary army nearly twice the size under the command of Cromwell. This victory brought to an end Third English Civil War and ushered in nine years of republican rule. Charles escaped to France and lived in exile until his return at the Restoration in 1660. On the Isle of Man, the impact of the Royalist loss was also significant as few of the 170 men conscripted from the local population returned home. David Craine, in Manannan's Isle states that "those who did not fall in the fighting [were] hunted to their death through the countryside." Such a loss was certainly a multiple of the island's normal mortality rate during this period.