Кіріспе
Британдық географ, подполковник Уильям Лэмбтон (шамамен 1753 – 20 немесе 26 қаңтар 1823) – британдық әскери қызметкер, геодезист және географ. Ол 1800-1802 жылдары үшбұрышталған зерттеуді бастады, кейіннен ол Үндістанның Ұлы тригонометриялық зерттеуі деп аталды. Оның алғашқы зерттеуі Жердің пішінін анықтау үшін меридиан доғасының бір градусының ұзындығын өлшеу және Мадрас пен Мангалор арасындағы Үндістан түбегінің ені бойынша кең ауқымды тригонометриялық зерттеуді жүргізуді қамтамасыз ету болды. Түбек бойынша үшбұрышталғаннан кейін, ол жиырма жылдан астам уақыт бойы солтүстікке қарай зерттеулер жүргізе берді. Ол Орталық Үндістанда зерттеулер жүргізу кезінде қайтыс болды және Махараштра штатының Вардха ауданындағы Хингангатта жерленген. Оның ізбасары оның көмекшісі Джордж Эверест болды.
Lieutenant Colonel William Lambton (c. 1753 – 20 or 26 January 1823) was a British soldier, surveyor, and geographer who began a triangulation survey in 1800 1802 that was later called the Great Trigonometrical Survey of India. His initial survey was to measure the length of a degree of an arc of the meridian so as to establish the shape of the Earth and support a larger scale trigonometrical survey across the width of the peninsula of India between Madras and Mangalore. After triangulating across the peninsula, he continued surveys northwards for more than twenty years. He died during the course of the surveys in central India and is buried at Hinganghat in Wardha district of Maharashtra. He was succeeded by his assistant George Everest.
Өмір
Лэмбтон шамамен 1753 жылы (кейбір деректер бойынша 1756 жылы) Солтүстік Йоркширдегі Нортхеллертон қаласына жақын Кроссби Грейнджте фермердің ұлы болып дүниеге келді. Ол отбасының егжей-тегжейін өте жасырын сақтады. Тіпті туған жылы да 1803 жылы Мадикериде өткен кешкі ас кезінде болған оқиғаға сүйеніп анықталады. Коорг Раджасы барлық қатысушыларды жастарын айтуға міндеттеді, ал Лэмбтон өзінің жасын елуге жуық деді. Ол мектептегі математика мұғалімі Эмерсонды жиі еске алған. Математикадағы қабілетінің арқасында ол Нортхеллертон гимназиясына түсті, онда доктор Чарльз Хаттон оқытты. Ол сондай-ақ Тайндегі Ньюкасл қаласында оқыды. 1781 жылдың 28 наурызында Лэмбтон лорд Фауконбергтің жаяу әскер полкіне прапорщик болып тағайындалды және 1796 жылы Артур Уэлслидің 33-ші жаяу әскер полкіне Капке, кейін Бенгалия мен Мадрасқа (1798) ауыстырылды. Оның жер өлшеудегі шеберлігі Америкадағы жаңа қоныс аударушылар үшін жерді өлшеу жұмыстарына алып келді. Ол тапқан ақшасының көп бөлігін ата-анасына жұмсады. Өзінің полкімен ол Американың Тәуелсіздік соғысына қатысып, Йорктаунда тұтқынға түсті. Күн тұтылуын теодолит телескопы арқылы қараңғылатылған көзілдіріксіз қарау салдарынан сол көзінің торлы қабаты күйіп қалды. Осы оқиғадан кейін ол достарының, әсіресе сэр Брук Уотсонның көмегімен Нью-Брансуикте жылына 400 фунт жалақымен казарма шебері болып тағайындалды. Ол өзінің сөзімен айтқанда, "бір күні әлемге танылатын білімнің негізін қалады". Ол Жаңа Шотландияда да казарма шебері болып тағайындалды және көп жылдар бойы математиканы өздігінен оқыды. Майсурды басып алғаннан кейін Лэмбтон Уэлслиге аумақты зерттеуді ұсынды, бұл үшін Ұлыбританияда Уильям Рой қолданған геодезияның жаңа әдістерін пайдалану қажет еді. Лэмбтонның зерттеу жүргізу туралы ұсынысын майор Джеймс Реннел жоққа шығарды, өйткені полковник Колин Маккензи осыған ұқсас зерттеуді жүргізіп жатқан еді. Бірақ Лэмбтонның ұсынысын Корольдік астроном және Лорд Клайвтың туысы Невил Маскелин қарастырды. Маскелин зерттеудің ғылыми маңыздылығын көрді және Реннелге қате ақпарат берілгенін айтып, жобаны қолдады. Лэмбтон Лорд Клайвтан зерттеуге рұқсат алған кезде, ол Қытайдан астроном доктор Джеймс Динвидди әкелген кейбір құралдар туралы естіді. Динвиддимен бірге бірқатар құралдар Қытайға жіберілген, бірақ Қытай императоры қызығушылық танытпады және жабдықтар қайтарылды. Лэмбтон Динвидди Форт-Уильямда тоқтағанда құралдарды қарап шығуға мүмкіндік алды. Құралдардың ішінде 2 метр радиусы бар зенит секторы (өлшеу құралдарымен жоғары бағытталған телескоп), Рамсден тізбегі, деңгейлеу құралы және хронометр болды. Лэмбтон теодолитпен бірге биіктік және азимут шеңберін де тапсырыс берді. Жабдықтар 1801 жылы жеткізілді. Бангалор маңында 1800 жылдың қазан және желтоқсан айлары аралығында базалық сызық өлшенді. Триангуляция батысқа қарай Мангалор қаласында аяқталды. 1806 жылы ол Бангалордан солтүстікке қарай 100 миль (161 км) ендік өлшеуін бастады, онда британдық аумақ аяқталды. Содан кейін ол оңтүстікке қарай Капе Коморинге қарай сапар шекті. Содан кейін Лэмбтон солтүстікке қарай зерттеуді қайта бастады, өліміне дейін. Ол Хинганхатта қайтыс болды, өлім күні нақты белгісіз, бірақ көптеген замандас газеттерінде көрсетілгендей 20-сы немесе 1823 жылдың 26 қаңтарында болды.
Сауалнамалар
Лэмбтон Үндістан түбегінде үшбұрыш өлшеу зерттеуін ұсынған кезде, полковник Колин Маккензи Майсур аймағының топографиялық зерттеуін бастаған еді. Кейіннен Маккензи Бас геодезиялық инспектор болып тағайындалды. Лэмбтон Лорд Клайвтың қолдауымен Маккензиге есеп беруге міндетті болған жоқ, және Маккензи өзін кемсіткендей сезінген болуы мүмкін деген пікір бар. Дегенмен, олардың хат алмасуы достық қарым-қатынастың сақталғанын көрсетті. Үшбұрыш өлшеу зерттеуіне ресми түрде Ұлы тригонометриялық зерттеу атауы 1818 жылы ғана берілді. Лэмбтон негізінен Ұлыбританияның Басты үшбұрыштығы үшін Англияда генерал Рой құрған жүйеге сүйенді. Лэмбтонның бастапқы мақсаты Жердің пішінін анықтау үшін меридиан доғасын өлшеу болды. Лэмбтон нақты теориялық пішінге жүгінуді қаламады және дәл өлшеулер жасауды жөн көрді. Бангалорде жүргізілген алғашқы зерттеулерде ол былай деп атап өтті: «Бірақ егер Жер белгілі қасиеттері бар эллипсоид немесе белгілі қисықпен құрылған пішін болмаса, ал меридиональді қимасы белгілі қисықтық заңдарымен шектелмеген пішін болса, онда біз нақты өлшеулер алғанға дейін ештеңеге қол жеткізе алмаймыз, олар бұрын айтылғандай қолданылады». Бангалордың 1800 жылғы базалық сызығында тіректерге орнатылған ұзын ойыстарға салынған тізбек пайдаланылды, ал бастары телескоп арқылы тураланды. Таңдалған жер қолайсыз болғандықтан, алғашқы өлшеуді тоқтатуға тура келді. Ол тізбектің үнді климатында кеңеюін есепке алу үшін арнайы сақтық шараларын қолданды, сондай-ақ ендікті анықтаудағы коллимациялық қателерді ескеру үшін зенит секторындағы телескопты бұрып, қайта-қайта өлшеулер жасады (Полюс жұлдызының биіктігі тікелей ендікті көрсетеді, бірақ көкжиекті анықтау және жарық сынумен байланысты қателерге байланысты, зерттеуде ең жақсы әдіс – бұрыннан белгілі, полюс жұлдызынан белгілі бір бұрышпен орналасқан, Үндістан үшін Альдебаран сияқты зенитке жақын жұлдыздарды пайдалану болды). Лэмбтонның көмекшісі Джон Уоррен ендіктерді есептеудегі қателерге жарық сынудың әсерін зерттеді. Оның салмағы шамамен жарты тоннаны құрады, оны көтеріп жүруге он екі адам қажет болды. Лэмбтон кейбір жағдайларда үшбұрыштардың барлық үш бұрышын өлшеп, сфералық артықшылықты анықтады (сферадағы үшбұрыштардың бұрыштарының қосындысы 180 градустан асады). Мадрастан Бангалорға жүргізілген зерттеу кезінде Лэмбтон 1804 жылғы Бангалордың базалық сызығын есептелген өлшемдермен салыстыра алды, ал айырмашылық шамамен болды, ал 1817 жылы ол Франция Ғылым академиясының корреспондент мүшесі атанды. Бхавани аңғарының үстіндегі Нилгири тауларындағы тар қырат оның құрметіне Лэмбтон шыңдары деп аталды. 2003 жылы Үндістанның Ченнаи қаласындағы Сент-Томас тауында оның ескерткіш бюсті орнатылды.
But should the earth prove to be neither an ellipsoid, nor a figure generated by any particular curve, of known properties, but a figure whose meridional section is bounded by no law of curvature, then we can obtain nothing until we have an actual measurement, to be applied as has been already mentioned. The Bangalore baseline of 1800 made use of a chain laid in long coffers supported on pickets and the heads were aligned using a telescope. The ground chosen was not appropriate and this early baseline measurement had to be dropped. He took special precautions to account for the expansion of the chain under the Indian weather; and repeated measurements with rotations of the telescope of the Zenith sector so as to account for collimation errors in determining the latitude (the elevation of the pole star directly provides the latitude but owing to errors related to determining the horizon and from refraction, the preferred method in surveying was to use well known stars located closer to the zenith, such as Aldebaran for India, whose declination from the pole star had been pre established). Lambton's assistant John Warren investigated the effect of refraction on errors in calculating the latitudes. It weighed about half a ton and needed twelve men to carry it. Lambton measured all three angles of triangles in several cases to establish the spherical excess (angles of triangles on a sphere sum up greater than 180°). When the survey was carried out from Madras to Bangalore, Lambton was able to compare the Bangalore baseline of 1804 with the calculated measurements and the difference was about and a corresponding member of the French Academy of Sciences in 1817. A narrow ridge above the Bhavani valley along the Nilgiris is named after him, as Lambton's Peak Range. A commemorative bust was placed at St. Thomas Mount, Chennai, India in 2003.