Кіріспе

Б.з.д. 3-ғасырдағы стоик философ Аристо Хиостық (Ἀρίστων ὁ Χῖος Ariston ho Chios; шамамен б.з.д. 260 ж.), сондай-ақ Аристон деп те аталады, грек стоик философы және Цитийлік Зенонның әріптесі болған. Ол стоик философиясының жүйесін жасады, ол көп жағынан ертерек циник философиясына жақын болды. Зенон қолдаған философияның логикалық және физикалық аспектілерін қабылдамай, этикаға баса назар аударды. Зенонның ізгілік – ең жоғары жақсылық деген пікірімен келіскенмен, денсаулық және байлық сияқты моральдық жағынан бей-жай нәрселерді табиғи түрде қалауға болатындықтары бойынша саралау идеясын қабылдамады. Өз заманындағы маңызды философ болған оның көзқарастары Зенонның ізбасарлары тарапынан кейіннен елеусіз қалдырылды.

Өмір

Аристо, Милтиадтың ұлы, шамамен б.з.д. 300 жылы Хиос аралында дүниеге келді. Ол Афинаға келіп, Цитийлік Зенонның дәрістеріне, сондай-ақ, бір кезде Полемонның (314 жылдан 269 жылға дейін Академия басшысы) дәрістеріне қатысты. Зенонның орталығының мүшесі болғанымен, ол көп ұзамай Зенонның ілімінен алшақтады, көбінесе Зенон қолдаған стоик философиясының физика мен логика сияқты этикалық емес екі бөлігін қабылдамады. Өте әсерлі сөйлеу өнеріне ие болғандықтан, Аристоны «Сирена» деп атады. Шашының жоқтығынан оны Фалантус деп те атады. Ол Киносарг гимназиясында (киник философиясымен байланысты орын) өз мектебін ашып, көптеген шәкірттерді тартты. Сондықтан, ол барлық келгендерге еркіндік бергендігі үшін философияның қадір-қасиетін төмендеткені үшін айыпталып, «Табиғат жабайы жануарларға да түсінік бергенде, олар да оның сөздерін тыңдай алатындай болғанда еді» деп жауап берді. Оның ізбасарлары өздерін аристониандар деп атады, олардың қатарында ғалым Эратосфен және стоиктер: Аполлофан, Дифил және Мильтиад болды. Аркесила өзін платонист ретінде көрсеткенімен, оның ілімінің мәні Диодордың диалектикасы болды, бірақ оның нақты философиясы пирронизмдікі еді. Қартайған шағында ол стоиктердің идеалдарынан бас тартып, ләззатқа берілді. «Киренелік Эратосфен «Аристон» атты трактатында өз ұстазының кейіннен зәулімдікке қатты құмарланғанын былай деп көрсетеді: «Бұрын да оны кейде ләззат пен ізгілік арасындағы шекараны бұзып, ләззат жағына көшкенін байқағанмын». Аристонның (оның өзі де осы атпен кітап жазған) Аполлофан (Аристонның танысы) өз ұстазының ләззатқа деген құмарлығын көрсетіп берді». Бірақ ол шашының жоқтығынан күн соққаннан қайтыс болды делінеді.

Философия

Зенон философияны үш бөлікке бөлді: Логика (реторика, грамматика, қабылдау және ойлау теорияларын қамтитын өте кең сала); Физика (тек ғылымды ғана емес, сонымен қатар ғаламның құдайлық табиғатын да қамтиды); және Этика, оның соңғы мақсаты Табиғатқа сәйкес өмір сүру арқылы бақытқа жету болды. Аристотельдің философиялық жүйесін толық сипаттау мүмкін емес, себебі оның ең бір жазбасы да толыққанды сақталған жоқ, бірақ кейінгі авторлар сақтап қалған үзінділерден Аристотельдің бұрынғы циник философиясының күшті ықпалында болғаны анық көрінеді.

Логика

Аристотель логиканы маңызсыз деп есептеді, оның бізге қатысы жоқ деді. Зенон да диалектиктердің шеберлігін "бидай немесе басқа да пайдалы нәрселерді емес, тек қана сабан мен тыңайтқышты өлшейтін дұрыс өлшемдерге" теңегені ерекше аталады. Стивен Менннің сөзіне қарағанда, Аристотель стоиктердің категорияларына "бір нәрсеге қатысты белгілі бір тәсілде орналасқан" деген түсінікті алғаш рет енгізген.

Физика

Аристотель физиканы да қабылдамады, оны біздің түсінігімізге жетпейтін нәрсе деп айтты. Бұл Зенонға қатысты пікірмен күрт қайшы болды, өйткені Зенон үшін "ғалам жанды және ақылға ие". Дегенмен, ол Зенонның табиғатты түсінуге болатындығымен келісті, бұл академиялықтарға қарсы пікір болды. Бірде ол академиялықтан: "Сенің қасыңда отырған адамды көресің бе?" - деп сұрады. Академиялық "Көрмеймін" деп жауап бергенде, Аристотель: "Онда сені кім соқыр етті? Көздеріңді кім алды?" - деді.

Мұра

Аристотель стоицизм тарихында маңызды емес тұлға ретінде қарастырылды, бірақ өз заманында лекцияларына көп адам жиналған маңызды философ болды. Ератосфен, жас кезінде Афинада тұрған, Аристотель мен Арцесиласты өз дәуірінің ең маңызды философтары деп атады. Бірақ, радикалды Аристотель емес, одан да қарапайым Зенонның көзқарастары басым болды. Хрисипп (б.з.д. 232-206 жылдар аралығында стоик мектебінің басшысы) стоицизмді Зенон белгілеген жолмен жүйеледі, және осының нәтижесінде Аристотельге қайта-қайта шабуыл жасауға мәжбүр болды: «Жалғыз жақсылық – адамгершілік құндылық деу, денсаулыққа қамқорлық жасауды, мүлікті басқаруды, саясатқа қатысуды, істерді жүргізуді, өмірлік міндеттерді жоюмен тең, тіпті сіздің пікіріңізше, барлық нәрсенің мәні болып табылатын осы адамгершілік құндылықтың өзінен де бас тартумен бірдей». Осы қарсылықтарды Хрисипп Аристотельге қарсы ең ынталы түрде келтірді. Дегенмен, Аристотель толығымен ұмытылған жоқ, кейінгі жазушылардың оның көзқарастарына үнемі сілтеме жасауы оны көрсетеді. Ол циник философиясына негізделген стоицизмнің бір түрін ұсынып, содан бері стоицизмнің жақтастары мен қарсыластарына ойға жетерімдік берді.