Кіріспе

Ежелгі Римнің құқықтық ережелер жиынтығы Латын құқықтары (сондай-ақ латын азаматтығы, латынша: ius Latii немесе ius latinum) – латындықтарға (латынша: "Latini", Лациум халқы, латындықтардың жері) олардың бастапқы аумағында (Latium vetus) және осыған байланысты олардың колонияларында (Latium adiectum) рим заңымен берілген құқықтық ережелер жиынтығы. Римдік заңгерлер осы мәртебені білдіру үшін "Latinitas" терминін жиі қолданды. Римнің Италиядағы кеңеюімен Лациумнан тыс көптеген елді мекендер мен колониялар Латын құқықтарына ие болды. Италияның барлық латинілері римдіктер мен олардың одақтастары арасындағы Әлеуметтік соғыс кезінде қабылданған үш заңның нәтижесінде римдік азаматтығын алды, онда итальяндық халықтар (socii) римге қарсы көтерілді. 90 ж. Lex Iulia de Civitate Latinis (et sociis) Danda латын қалалары мен итальян қалаларының бүлік шығармаған барлық азаматтарына римдік азаматтығын берді. 89 ж. Lex Plautia Papiria de Civitate Sociis Danda Италиядағы По өзенінен оңтүстікке қарай (солтүстік Италияда) орналасқан федерациялық қалалардың барлығына римдік азаматтығын берді. 89 ж. Lex Pompeia de Transpadanis әлеуметтік соғыс кезінде римнің жағында болған Транспадания аймағына (По өзенінен солтүстікке қарай) ius Latii құқығын берді. Сондай-ақ, өздерінің муниципийлерінде (қалаларында) лауазымды тұлғалар болғандарға римдік азаматтық берілді. Рим заңы бойынша ius Latii мазмұны әр қалада әртүрлі болуы мүмкін. Ол келесі құқықтардың бірін немесе барлығын қамтуы мүмкін: Ius commercii: сауда жасау құқығы, яғни римдік азаматтармен тең құқықтарда сауда қатынастарын орнату және римдік азаматтар сияқты келісімшарт түрлерін пайдалану құқығы; Ius connubii: заң бойынша некеге тұру құқығы; Ius migrationis: көші-қон құқығы, яғни басқа муниципийге көшкен кезде азаматтық статусын сақтау құқығы. Басқаша айтқанда, латындық мәртебе Италияның басқа жерлеріне көшкенде жоғалмайды. Ius civitatis mutandae: римдік азаматтыққа ие болу құқығы. Кейбіреулері белгілі бір шарттарда Ius suffragii ("сайлау құқығы") құқығына ие болды; бұл құқық бір тайпаның құрамында ғана жүзеге асырылды және тек Римге көшкен жағдайда ғана қолданылды (римдік азаматтардан өзгеше, егер олар Римде болса, өздерінің әртүрлі тайпаларының құрамында сайлау құқығын пайдалана алатын). Италиядан тыс жерлерде "Latinitas" термині басқа жағдайларда да қолданыла берді. Цицерон бұл терминді Юлий Цезардың б.з.д. 44 жылы сицилиялықтарға Латын құқықтарын бергеніне қатысты қолданды. Бұл мәртебе кейіннен бүкіл қалалар мен аймақтарға берілді: Веспасиан оны бүкіл Испанияға берді, ал император Адриан оны көптеген қалаларға берді. Ius Latii немесе Latinitas VI ғасырдың бірінші жартысында Юстиниан I билігіне дейін сақталды.

Шығу тегі

Рим Италиядағы көптеген латын қалаларының бірі болды. Б.з.д. 340-338 жылдары Латын лигасы – Лациумдағы (латындықтардың жері) Риммен одақтас, шамамен 30 қаладан тұратын конфедерация – Латын соғысы деп аталатын көтеріліске шықты. Римдіктер соғыста жеңіске жетіп, Латын лигасы таратылды. Лациумның көптеген қала-мемлекеттері Рим Республикасына толыққандай қосылды, ал қалғандарына Рим азаматтарымен қарым-қатынаста шектеулі құқықтар мен жеңілдіктер берілді. Бұл құқықтар “ius Latii” деп аталды. Ius Latii Римнің Италия жарты аралындағы үстемдігін кеңейту және римдік билікті нығайту үшін б.з.д. төртінші және үшінші ғасырларда Италия төңірегінде құрылған кейбір римдік колонияларға берілді. Бұл колониялар латын құқықтық мәртебесіне ие болды, ал олардың қоныс аударушылары Рим азаматтығын сақтап қалған басқа колониялардың римдік құқықтық мәртебесіне қарағанда ius Latii алды. Латын мәртебесіндегі колониялар “латын колониялары”, ал римдік мәртебесіндегілер “рим колониялары” деп аталды. Латын колониясына қоныс аударған римдік азаматтар римдік азаматтығынан айырылып, ius Latii құқығын алды. Латын колониялары әдетте римдік колониялардан үлкен болды және көбінесе латындықтар мен басқа одақтастармен толықты. Римнің Италиядан тысқары кеңеюімен бірге Италиядан тыс жерлерде де латын колониялары құрылды, мысалы, Картея (қазіргі Сан-Роке), ол б.з.д. 171 жылы Испанияда құрылды және Италиядан тыс алғашқы латын колониясы болды. Б.з.д. 122 жылы плебей трибуны Гай Гракх Италияның барлық басқа тұрғындарына ius Latii құқығын таратуға бағытталған заң ұсынды. Бұл Рим мен Италия халықтары арасындағы сауда арқылы және Италия қалаларындағы жетекші отбасылар мен Римдегі патриций отбасылары арасындағы байланыстың күшеюін көрсетеді. Б.з.д. 44 жылы Юлий Цезарь барлық бос туған сицилиялықтарға ius Latii құқығын берді.

Империяның тұсында

Юлий Цезарь мен Августтың билігіндегі отарлаушылардың кең таралуынан кейін, ius Latii жергілікті басшылық арқылы провинциялық қауымдастықтарды біріктіруге бағытталған саяси құрал ретінде жиі қолданылды. Латын мәртебесі қалалық магистратураны (ius adipiscendae civitatis per magistratum) атқару арқылы Рим азаматтығын алу құқығын қамтыды, бұл жергілікті билік өкілдерін Рим үлгісіндегі қауымдастық құру жолына жетелеуді көздеді. 123 жылы император Адриан Латын құқықтарына маңызды өзгеріс енгізді. Ол Latium maius ("үлкен Латын [құқықтары]") енгізді, ол қаланың барлық декуриондарына Рим азаматтығын берді, бұл магистратураны атқарушыларға ғана берілетін Latium minus-тан ерекшеленді. Ius Latii-ді алу толығымен императордың ырысымына байланысты болды. Бұл игілік жеке тұлғаларға берілетін үсыныстардан бастап, бүкіл қалаларға арналған сыйлықтарға дейін, тіпті тұтас халыққа да қолданылуы мүмкін еді, мысалы, император Веспасиан 74 жылы Испанияның баршасына ius Latii берген кезде. Бұл жарғы барлық қалаларды қамтуға мүмкіндік берсе де, ол міндетті түрде муниципиум (өздік басқаратын қала) құруды білдірмейтінін атап өту қажет. Көбінесе, Испаниядағыдай, ресми муниципиумдар бастапқы үсыныстан кейін бірнеше жыл өткен соң ғана құрылуы мүмкін.