Кіріспе

Даниял кітабының 9-тарауындағы баяндама Жетідеген апта туралы пайғамбарлық – Даниял кітабының 9-тарауындағы оқиға, онда Даниял өз халқы мен қаласы (иудейлер мен Иерусалим) үшін Құдайдан араласуын тілейді және періште Жәбірейілден "жетідеген апта" туралы толық, бірақ түсініксіз пайғамбарлық алады. Бұл пайғамбарлық Екінші ғибадатхана дәуірінен бері "күрделі түсіндірулерге" ұшырады. Джеймс Алан Монтгомери осы пайғамбарлықтың түсіндірілу тарихын сындық экзегезаның "қиын батпағы" деп сипаттады.

Қорытынды

Даниял кітабында Даниял Еремияның пайғамбарлық сөзіне сәйкес Иерусалимнің қирауы жетпіс жылға созылуы керектігін "кітаптардан" оқиды (2-тарау), және өз халқы мен қаласы үшін Құдайдан іс тындыруын тілейді (3–19-тараулар). Жәбірейіл періште Даниялға даналық пен түсінік беру үшін келгенін айтады, себебі Даниялдың дұғасы басталғанда "хабар" жіберілді және Жәбірейіл осы аянды жеткізуге келді (20–23-тараулар).

Бөлiмнің тұжырымдамасы

Сыншы ғалымдардың арасындағы жалпы пікір бойынша, Даниял кітабының 1–6 тараулары парсы/еллиндік дәуірдегі еврей диаспорасында пайда болған халық аңыздарының жиынтығы болып бастау алған, ал 167–163 жж. б.э. Антиох IV-нің еврейлерді қудалау кезінде 7–12 тараулар қосылған. Аңыздардың авторлары Даниял есімін Езекиел кітабындағы аңыз кейіпкерінен алған болса керек, ал көріністердің авторы оны аңыздардан қабылдаған. Бастапқы нүкте – Еремияның жеті жылдық болжамы, көрініс эпизоды емес, бірақ тараудың жартысынан астамы ұзақ дұғаға арналған.

Даниялдың дұғасы

Қазіргі заманғы сыншы ғалымдар кейде Даниялдың 3–19 аяттардағы дұғасы 9-тарауға қарағанда кейіннен қосылған деп санайды, себебі ол Даниялға тән қиын еврей тілінен күрт өзгеше. Дегенмен, тараудың авторы (немесе авторлары) шығарма құрастыру кезінде дәстүрлі дұғаны қосып (немесе бейімдеп) бітуі мүмкін, онда дұға кейінірек қосылған емес болар еді. Дұғаның екіншілік екенін жақтаушылар контекст күнәні мойындау емес, түсініктілік беру үшін дұға қажет дейді, ал дұғаның басы мен соңы 3–4а және 20–21а аяттардағы қайталаулармен белгіленген, олар редакциялық тігістер ретінде түсіндіруге көбірек негіз бар. Алайда, бұл ойлар шешуші болып табылған жоқ, сонымен қатар дұғаның түпнұсқалығын қолдайтын аргументтер де келтірілді. Атап айтқанда, 20–27 аяттардағы қорытынды бөлім дұғадағы тілге бірнеше сілтемелерді қамтиды, бұл оны тарау авторларының мақсатты түрде енгізгенін көрсетеді, тіпті оны олар бастапқыда жазбаған болса да.

Ғабірейілдің аян

Сондай-ақ, 24-27 тармақтарда Ғабриелдің пайғамбарлық аянына «Маққабейлерге дейінгі негіз» бар екендігі айтылған, және жетпіс апталық пайғамбарлық пен Даниял кітабының басқа да бөлімдері арасындағы тілдік үйлесімсіздіктер, Даниял кітабының б.з.д. II ғасырындағы автор(лар)/редактор(лар)ы бұрыннан бар болған, айналыста жүрген болашаққа қатысты хабарды қабылдап, өзгерткенін көрсетеді. Бұл ойлар одан әрі дамытылып, осы мәтіндегі әртүрлі редакциялық қабаттар әртүрлі эсхатологиялық көзқарастарды көрсетеді, ең ертедегісі б.з.д. V ғасырда Вавилоннан Иерусалимге Езранмен бірге келген Даниял есімді дін қызметкеріне, ал соңғысы б.з.д. II ғасырында осы пайғамбарлықты өңдеген аты-жөні белгісіз редакторға дейін жетеді, осылайша ол (Даниял кітабының басқа бөлімдерімен бірге) «әлемдік үстемдікке қатысты пайғамбарлық манифест» ретінде жұмыс істеуі үшін. Сондай-ақ, пайғамбарлық өзінің дамуының ерте кезеңінде жоғары дәрежеде әдеби құрылымға ие болғандығы дәлелденді, сондықтан 24-ші тармақтың алты инфинитивті сөйлемдері 25-27 тармақтардың алты бөлімімен күрделі сөз санау жүйесі арқылы хиастикалық байланыста болды, нәтижесінде осы бұрынғы редакциялық қабаттың келесідей реконструкциясы жасалды:

+ Жетпіс апта А) Көтерілісті тоқтату үшін. Б) Күнәларды жабу үшін. В) Құнажын өтеу үшін. Г) Әділдікті мәңгілікке әкелу үшін. Д) Аян мен пайғамбарлықты тоқтату үшін. Е) Қасиеттілердің қасиеттісін майлау үшін. Е’) Сөзден бас тартып, Иерусалимді қайта құруға оралу туралы білімді түсінесің. Д’) Жеті апта мен алпыс екі аптадан кейін қайта ораласың, және уақыттың қиындықтары арқылы ол қайта құрылады, қоршаумен және бекініспен. Г’) Алпыс екі аптадан кейін ол жағдайлыны кесіп тастайды, ал келер билеушінің халқы болмайды. В’) Ол қасиетті қаланы жояды, және оның соңы су тасқынымен аяқталады, ал белгіленген соғыстың соңында қиратулар болады. Б’) Ол бір аптаның ішінде құрбандық әкелуді тоқтатады және көптеген адамдармен келісімді бекітеді. А’) Сенің негізіңде сексен қорқыныш болады, және толық жойылғанша сен құрдымға құясың.

Жанр және тақырыптар

Жетпіс апта туралы пайғамбарлық – бұл кезең-кезеңмен жасалған, оқиғалардан кейін айтылған (ex eventu) пайғамбарлық, оның бастауы біздің заманымыздан бұрынғы екінші ғасырдағы Антиохиялық дағдарыс, мазмұны Енохтың Апталар Апокалипсисімен және Жануарлар Апокалипсисімен үштас. Осылайша, пайғамбарлық Антиохиялық дағдарысты тарихтың жалпы картинасына енгізу арқылы мағына береді; болжамның нақтылығы аянның психологиялық әсері үшін маңызды, бұл ұзақ уақыттан бері Даниялдың пайғамбарлықтарының ерекше белгісі ретінде танылған (қ. Антиқ. 10.11.7 § 267). Пайғамбарлық сонымен қатар яһуди апокалиптикалық әдебиетінің бір түрі болып табылады, себебі ол аян әдебиеті жанрына жатады, онда аян Даниялда періште Габриель арқылы басқа дүниеден келген жаратылысқа жеткізіледі, ол эсхатологиялық құтқарылуды көреді. Яһуди апокалиптикалық әдебиетінің кең жанрында пайғамбарлық "тарихи апокалипсис" деп аталатын кіші жанрға жатады, ол оқиғалардан кейін айтылған пайғамбарлықты қолдану және түсіндіретін періште болуымен сипатталады. 3–19 аяттардағы ұзақ дұға теологиялық тұрғыдан Девтономияға жақын – Даниялдың халқы өздерінің күнәлары үшін жазаланады және Құдайдан мейірімділік тілейді. Дегенмен, мұндай теологиялық мәселелер Даниял кітабының басқа аспектілерімен қақтығысады, онда басты күнә – жұбан патшаның күнәсі және тарихтың барысы алдын ала белгіленген. Сондықтан ғалымдар әртүрлі пікір білдірген: періште Даниялдың дұғасын елемейді және автор(лар) "апат белгіленген уақытта, дұғалардан тәуелсіз шешіледі және аяқталады" дегенді көрсетуге тырысады және/немесе дұға Құдайға әсер ету үшін емес, "өзінен-өзі тақуалықтың көрінісі" болып табылады. Коллинзтің айтуынша, "[п]еріште Даниял дұғасын бастағанда құтқарылуды уәде етеді, бірақ бұл оның дұғасына жауап емес", себебі "[с]өз Даниял тілегін бастағанда-ақ айтылады". Қалай болғанда да, Даниялдың дұғасы мен оның контексті арасындағы қатынас 9-тарауды зерттеушілердің қазіргі түсіндіруіндегі маңызды мәселе болып табылады.

Тарихи негіздер

Набуходоносор II б.з.д. 605 жылы Кархемиш шайқасында Мысырды жеңіп, Жаңа Вавилон империясын аймақтық үстемдікке ие держава ретінде құрды, бұл оңтүстік Яһуда патшалығына маңызды әсер етті. Б.з.д. 597 жылы болған көтерілістен кейін Набуходоносор Яһуда патшасы Ехояхин билігінен алып тастады; ал б.з.д. 586 жылы болған екінші көтерілістен кейін ол Иерусалим қаласын және Сүлейменнің ғибадатханасын қиратты, халықтың көп бөлігін Вавилонға көшірді. Осыған байланысты, б.з.д. 586 жылдан б.з.д. 538 жылға дейінгі кезең Вавилондық жер аудару деп аталады, ол Вавилонды Парсы патшасы Ұлы Кир жаулап алғанда аяқталды, ол еврейлердің жер аударылғандарын өздерінің мәшһүр қайта орналастыру жарлығы арқылы Яһудаға оралуға рұхсат берді. Парсы кезеңі, өз кезегінде, б.з.д. IV ғасырдың бірінші жартысында Александр Македонскийдің келуімен аяқталды. Александрдың өлімінен кейін Диадохилер арасындағы соғыстарда туындаған қақтығыстар б.з.д. 323/2 жылы эллинистік кезеңнің басталуын белгіледі. Бұл қақтығыстан пайда болған екі қарсыласты патшалық – Мысырдағы Птолемей әулеті және Сириядағы Селевкид әулеті – эллинистік кезеңде Палестинаны бақылау үшін күресті. Б.з.д. екінші ғасырдың басында Селевкидтер Птолемей патшалығымен аймақтық үстемдік үшін күресте басымдыққа ие болды, бірақ бұрынғы қақтығыстар оларды дерлік банкротқа жеткізді. Селевкид билеушісі Антиох IV еврей бас діни қызметкерінің лауазымын ең көп ақша төлегенге сату арқылы патшалығының байлығын қалпына келтіруге тырысты, және б.з.д. 171/0 жылы бұрынғы бас діни қызметкер (яғни Ония III) қызметтен алынып, өлтірілді. Палестина кейіннен Селевкидтердің эллинистік мәдениетін қолдағандар мен ескі еврей дәстүрлеріне адал болғандар арасында бөлінді; алайда, әлі де түсініксіз себептермен, Антиох IV б.з.д. 168/7 жылы дәстүрлі еврей дінінің маңызды аспектілерін, соның ішінде күндізгі екі мәрте жалғасып тұратын құрбан шалуды (Даниял 8:13; 11:31; 12:11) тыйым салды.

9-тараудағы контекст

Жетпіс апта туралы пайғамбарлық "Ахасуер ұлы Дарийдің, тегі меде болған, билікке келген бірінші жылы" (Даниел 9:1) деп белгіленеді, ал кейін Даниел кітабында "Меде Дарий" (мысалы, Даниел 11:1) деп аталады. Алайда, тарихта мұндай билеуші белгілі емес, және сыншы ғалымдардың басым көпшілігі оның әдеби туынды екеніне келіседі. Дегенмен, Киелі кітапта Меде Дарийдің билікке келген бірінші жылы Бабыл патшалығының құлауынан кейінгі алғашқы жылға, яғни б.з.д. 538 жылға сәйкес келеді. 9-тарау, Даниел кітабының басқа "көрнекі" тарауларынан өзгешелігі – бұл тараудың бастауы аяндық оқиға емес, Еремияның жетпіс жылдық пайғамбарлығындағы басқа бір Киелі кітап мәтіні болып табылады. Сыншы ғалымдар арасындағы ұзақ жылдар бойы қалыптасқан консенсус, 24–27 тармақтардың ішкі библиялық түсіндірудің көрнекті мысалы екендігін көрсетеді, онда кейінгі мәтін Еремияның жетпіс жылдық жер аударуын жетпіс жылдық мерзімдерге қайта түсіндіреді. Осы көзқарас бойынша, Еремияның жетпіс жыл өткен соң Құдай Бабыл патшалығын жазалайтыны (салыстыр, Еремия 25:12) және оның халқына жауап беретіні, оларды елге қайтаратыны (салыстыр, Еремия 29:10–14) туралы пайғамбарлығы, Парсы кезеңіндегі елге оралумен байланысты көңілі толмауымен орындала алмады, сондықтан пайғамбарлықтың мерзімін б.з.д. II ғасырға дейін ұзарту қажет болды. Даниелдің аяндық эпизодтарының әртүрлі элементтері 7–8 тарауларда оған түсіндірілгендей, осылайша Еремияның пайғамбарлығы да 9-тараудағы Құмрандағы пешер экзегезіне ұқсас тәсілмен оған түсіндіріледі. Алайда, бұл консенсусқа жақында күмән тудырылды, себебі Даниел Бабыл патшалығының жеңіліске ұшырауынан кейін Құдайға дұға етеді, өйткені Еремияның жетпіс жылдық жер аударуы аяқталды және Құдай пайғамбар арқылы осындай дұғаларға жауап беретінін уәде еткен еді. Осы жағдайда, жетпіс апта туралы пайғамбарлық Еремияның пайғамбарлығын қайта түсіндіру емес, мүлдем бөлек пайғамбарлық болып табылады. Бұл ойлар редакциялық тұрғыдан одан әрі зерделенді, нәтижесінде соңғы мәтінге дейінгі "канонға дейінгі" кезеңге қатысты бұл тұжырымның дұрыс екендігі ұсынылды, бірақ жетпіс апта туралы пайғамбарлық, шын мәнінде, мәтіннің соңғы түріне қатысты Еремияның пайғамбарлығын қайта түсіндіру болып табылады.

Жетпіс апта туралы пайғамбарлық

Жетпіс "жеті апта" үш топқа бөлінеді: 49 жылды құрайтын жеті апталық кезең, 434 жылды құрайтын 62 апталық кезең және жеті жылды құрайтын бір апталық кезең. Алғашқы жеті апта Иерусалимді қайта құру туралы "сөздің" шығуымен басталады және "мазаланған князьдің" келуімен аяқталады (25а тармақ); бұл "сөз" әдетте Еремияның жетпіс жылдық пайғамбарлығына қатысты деп есептеледі және ол Жохақымның төртінші жылына (немесе Набуходоносордың бірінші жылына) 605/4 жылы деп саналады, бірақ Коллинз "Иерусалимді қайта құру туралы сөз оның жойылғанға дейін шықпауы мүмкін" деп қарсылық білдіреді және 23 тармақтағы Жәбірейілдің Даниялға берген "сөзін" артық көреді; басқа үміткерлерге Кирдің 539/8 жылындағы жарлығы, 458/7 жылы Артақсерік I жарлығы және Нехемияға 445/4 жылы берілген жарлық кіреді. 25а тармақтағы "бастықтың" үміткерлеріне Кир кіреді (салыстыр 45-тарау), Жошуа бас діни қызметкер, Зоробабел, Шешбазар, Езра, Нехемия, періштелік "бастығы" Михаил (Даниял 10:21б), тіпті Екінші ғибадатхана кезеңіндегі Құдайдың ұжымдық халқы. Келесі 62 апта, немесе шын мәнінде 434 жыл, қала қайтадан салынып, қоныстанды (25-аят), осы уақыт аяқталғаннан кейін "майланған адам" (26-аят) "жойылады"; бұл "майланған адам" жалпы алғанда Иерусалимнен тыс жерде 171/0 жылы қаза тапқан Бас діни қызметкер Ония III-ге қатысты деп есептеледі. Көптеген сыншы ғалымдар Ония III-тің өлтірілуіне қатысты тағы бір сілтеме Даниил 11:22-де көрінеді, бірақ Птолемей VI және Селевки IV-тің сәби ұлы да ұсынылды. Екінші жағынан, бұл 7 + 62 = 69 апта жыл (немесе 483 жыл) 25 а тармақтағы "сөздің" кетуі арасында қалай өткенін, бұл 605/4 б.з.т. бұрын болуы мүмкін емес және 171/170 жылы Ония III өлтірілді деген сұрақ туындайды. Сондықтан кейбір сыншы ғалымдар Монтгомеридің пікірін ұстанып, "жазушының хронологиялық қателіктері" болды деп санайды, ол "арифметикалық есептерді дұрыс емес" деп санайды, ал басқалары Голдингейдің 70 аптаны сөзбе-сөз хронология емес, "хронография" ғылымының дәл емес түсінігіне сай келеді; Коллинз орта тұжырымдаманы қолдап, "суретті қателік емес, дөңгелек сан деп қарастыру керек" дейді. Басқалар есептеулерді кем дегенде шамамен дұрыс деп санайды, егер 49 жылдық бастапқы жеті апталық кезең 62 апталық 434 жылдық кезеңмен тұспа-тұс келсе, соңғы кезең Еремияның 605/4 жылы және Ония III-нің 171/0 жылы өлтірілген аралығындағы уақытты қамтиды. Саадия Гаон "түсініп жойылатын майланған" деген сөз 434 жылдан кейін бірден басталатын қиындыққа қатысты деп ойлайды. Саадия еврей тілінде мұндай тілдік қолдануды түсіндіреді, онда сөз бірлікте жазылады, бірақ шын мәнінде көпшілік мән-жайда түсініледі. "Қарап алу" деген еврей сөзі כרת, бұл сөз "жою" деген мағынаны да береді, яғни ерте өліп, не ұрпақ әкеле алмау. 26б тармақтағы "келуге тиісті князьді" сыншы ғалымдар әдетте Антиох IV-ге сілтеме ретінде қарастырады, бірақ Ясон мен Менелай да ұсынылды. Сондықтан "княздың әскерлері" Иерусалимге қоныс аударған Селевкид әскерлері (салыстыр Даниял 11:31; 1 Мақабилер 1:29–40) немесе еврейлер эллиншілдікке ұмтылды. 26b тармақтағы "қала мен киелі үйді жоятын" "әскерлерге" сілтеме жасау біршама проблемалы, өйткені Иерусалим де, ғибадатхана да іс жүзінде жойылмаған, бірақ қала қираған және ғибадатхана арамдалған (салыстыр 1 Мақабилер 1:46; 2 Мақабилер 6:2), ал Даниялдың жою туралы тілі "артық сезімді". Саадия, басқаша көзқарас танытады, ол "келуге тиісті ханзада (нагид)" Тит деп түсіндіреді, ол 490 жыл кезеңінің соңында, Екінші ғибадатхана Рим империясының әскерімен қиратылған кезде қалаға қарсы келді. 27а тармақтағы "келісім" 1 Мақабилер 1:11-де баяндалған яһудилер мен Антиох IV арасындағы келісімге қатысты болуы мүмкін, келесі тармақта айтылған шамамен үш жарым жылға созылған тұрақты ғибадатқа тыйым салынған (салыстыр Даниял 7:25; 8:14; 12:11). Саадияның айтуынша: "Ол көп адамдармен келісімді бір аптаға бекітеді" (27-а тармақ) деп аталған бұл сөздер ғибадатхананың жойылуынан аз уақыт бұрын болған жеті жылға ("бір аптаға") созылатын уақытқа қатысты, бұл уақытта Құдай халыққа Рим талаптарымен келісіп, өздерінің өзара қақтығыстарын тоқтату арқылы ғибадатханасын, заңдарын және саясатын сақтауға мүмкіндік берді. Римге қарсы күштеудің осы кезеңінде римдік әскер яһуди ұлтын тыныштандырып, ғибадатхананың қирауына жол бермеуге тырысты. Алайда ғибадатхана жойылғанға үш жарым жыл бұрын римдіктер айла-шарғы мен қаскөйлікпен күнделікті түгелдей өртелетін құрбандықтарды тоқтатты, бұл үш жарым жылдан кейін Киелі үйдің жойылуына әкелді. 27 - тармақтағы " қиратушы жексұрын нәрсе" (салыстыр 1 Мақавейлер 1: 54) әдетте яһудилердің...

Христиандық көрсеткіштер

Христиандық дәстүрінде Даниял 9 кітабының Иса Мәсіх арқылы орындалған мессиандық болжам ретінде қарастырылуы ұзақ тарихқа ие. Ұсынылған түрлі Христологиялық түсіндірулердің көптеген ортақ белгілері бар: 25а тармақтағы «майланған ханзада» немесе 26а тармақтағы «майланған» (немесе екеуі де) Мәсіхке сілтеме деп түсіндіріледі, ал кейде 24 тармақтағы «ең қасиетті» де майланған деп есептеледі (Пэшитта мен Вульгатада осылай). Алғашқы шіркеу әкелерінің кейбіреулері «келуге тиіс ханзадада» (26б тармақ) да Мәсіхке сілтеме бар деп санайды, бірақ бұл тұлға көбінесе 70 жылы Иерусалимнің қирауына қатысқан римдік шенеуніктердің бірімен (мысалы, Тит немесе Веспасиан) немесе Антихристпен байланыстырылады. Христологиялық түсіндіру мақсатында жеті және 62 апталық «апталар» көбінесе бірізді деп қарастырылады, бұл 69 аптадан (483 жылдан) тұрады. Бұл 458/7 жылы Езраға Артаксеркс I берген жарлықтан басталады (terminus a quo) және Исаның суға батыру рәсімімен аяқталады. 26а тармақтағы майланған мәсіхтің «қырқылуы» Исаның айқышқа қадалуымен байланыстырылады және дәстүрлі түрде 70-ші аптаның ортасы деп есептеледі, сол кезде Иеремияның жаңа «одасы» «бекітіледі» (27а тармақ) және «құнажындыққа» (24 тармақ) құрбандық шалынады. «Жазыққа толы жерге айналдыратын жиреніш» әдетте Жаңа Өсиеттегі осы сөздерге сілтеме жасайтын мағынада түсіндіріледі және онда сипатталған күрделі эсхатологиялық суреттерге жатады, олардың орындалуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Пайғамбарлықты түсіндірудің тағы бір ықпалды тәсілі Африканның 445/4 жылы Нехемияға берілген жарлықты terminus a quo ретінде қарастыруы болып табылады. 445/4 ж.б.д. 483 жылдан кейін шамамен Мәсіхтің өмірінен кейін 39/40 жылына дейін созылады, сондықтан кейбір Христологиялық түсіндірулер осы кезеңді 476 жылға дейін қысқартады, оларды 360 күндік «Пайғамбарлық жылдар» (немесе «Халдей жылдары») деп қарастырады, себебі кейбір Киелі кітаптағы өлеңдер – мысалы, Аян 12:6, 14 (Дәниял 7:25; 12:7-мен салыстырыңыз) – белгілі бір пайғамбарлық контексттерде уақытты осылай есептейтіндей көрінеді. «Пайғамбарлық» жылдардың 69 аптасы Мәсіхтің 32/3 жылы өлімімен аяқталады деп есептеледі. Ал 70-ші апта 69-шы аптадан ұзақ уақытпен бөлінеді, бұл уақыт діннің таралу кезеңінде шіркеу дәуірі деп аталады; сондықтан 70-ші апта шіркеу дәуірінің соңына дейін басталмайды, сол кезде шіркеу жер бетінен алынады. Соңында, болашақ Антихрист яһуди халқын қыспақтап, әлемге үш жарым жылға созылатын азапты кезеңді әкеледі деп күтілуде, бұл кешіктірілген 70-ші аптаның екінші жартысын құрайды. Бұл түсіндірулерге Дж.Н. Дарбидің (диспенсационализм және опық алу идеясымен белгілі) ықпалы зор болды және кейіннен С.И. Скофилдтің өзінің Скофилд анықтамалық Киелі кітабында жазған түсіндірмелері арқылы танымал болды және осы күнгі қолдауға ие.