Арқалық – Қостанай облысының қаласы. 1956 ж. құрылған, кеңес кезеңінде ғарыш бағдарламасының орталығы болған. Бизнес, әкімшілік және кенішшілер қаласы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Арқалық () – Солтүстік Қазақстан облысындағы қала. Бұрын ол 1997 жылы таратылған Торғай облысының орталығы болды. 1956 жылы құрылған, 1965 жылы қала мәртебесіне ие болды. Арқалық қаласынан Қостанайға дейінгі арақашықтық – 8 км, Астанаға дейінгі арақашықтық – 5 км. Халық саны:
Arkalyk or Arqalyq (, Arqalyq, ;Аркалык) is a city in Kostanay Region, northern Kazakhstan. Earlier, it was the centre of Torgay Region, which was abolished in 1997. Established in 1956, it acquired the status of the city in 1965. The distance from the town of Arkalyk to Qostanai is , to Astana is Population:
Арқалық бизнес орталығы бүгінгі Арқалықты «кеншілердің, аймақтық әкімшілердің және өңірлік орталықта өмір сүруге құштар адамдардың қаласы» деп сипаттайды. Тарихи тұрғыдан Арқалық Кеңес Одағының ғарыш бағдарламасының орталығы болды. Ғарышкерлер қазақ даласына қонды, Арқалыққа оралып, содан кейін Байқоңырға, Кеңес Одағының басты «ғарыш қаласына» бағыт алатын. Арқалық қаласына Арқалық әуежайы қызмет көрсетеді. Қала теміржол арқылы облыс орталығымен (Есіл – Державинск – Арқалық тармағындағы соңғы станция) байланысты. Қостанай – Арқалық жолы асфальтталған, бірақ күйреуіне ұшыраған. Жезқазған – Арқалық жолы топырақты, жауынды күндері лайдың салдарынан тіпті жүк тасымалы үшін де қиындық тудырады. Қаланың солтүстік-шығысында 6 шақырым жерде орналасқан әуежай бар, ол Tu-154, Tu-134 және басқа да сыныпты ұшақтарды қабылдауға қабілетті. Кеңес заманында ол Қазақстанның көптеген қалаларына рейстер жасады, бірақ 1990 жылдардың ортасынан бастап әуежай көбінесе тасталып, тек ғарыш аппараттарын іздеу-құтқару операциялары кезінде сирек пайдаланылды.
The Arkalyk Business Centre describes today's Arkalyk as "a city of miners, of regional administrators, and people excited to live in a regional center". Historically Arkalyk was a centre for the Soviet space programme. Cosmonauts would land on the huge central Kazakh steppe and come back to Arkalyk before heading to the Baikonur, the Soviet Union's premier "space city". Arkalyk is served by Arkalyk Airport. The city is linked by rail communication with the regional center (terminal station on a branch Esil Derzhavinsk Arkalyk). Roads Kostanay Arkalyk tarmac, but is severely broken in the state. Roads Zhezkazgan Arkalyk ground, in the wet weather becomes difficult even for freight transport because of mud. There is an airport (located 6 kilometers north east of the city), capable of class aircraft Tu 154, Tu 134, etc. In Soviet times, it carried out flights to many cities in Kazakhstan, but since the mid 1990s an airport has been practically abandoned and used only sporadically during the search and rescue for the planting of crewed spaceaids.
Тарих
Арқалық қаласы 1956 жылы геологтар мен құрылысшылардың қонысы ретінде салынған. Бастапқыда, ол соғыстан кейін алюминий өндірісі үшін қажетті боксит кен орындарын ашуға міндеттелген. 1956 жылдың 17 мамырында КОКП Орталық Комитеті мен КСРО Министрлер Кеңесінің бірлескен қаулысында былай делінген: «Амангелді боксит кен орындарының негізінде Торғай боксит кені ашылып, пайдалануға беріледі». 1960 жылдары Арқалық Бүкілодақтық еңбекші жастар құрылысы болып жарияланды, соның салдарынан КСРО-ның түкпір-түкпірінен жастар ағылып келді. 1965 жылы Арқалыққа қала мәртебесі берілді, ал 1971 жылы жаңа құрылған Торғай ауданының орталығы атанды. 1980 жылдары қала өндірістің шарықталу шегіне жетті: ет, құс және сүт өнімдері шығарылды. Астық тазартатын элеватор, керамика, тігін, радио және Авиамоторлық зауыттар, сондай-ақ КСРО-ның 20 пайызына дейін боксит кенін өндірген Торғай боксит кеніші (ТБРУ) жұмыс істеді. Алайда, өнеркәсіптік өндіріске қарамастан, Торғай облысының экономикасы Қазақстанның басқа аймақтарынан қалып қойды, себебі ауыл шаруашылығы секторының үлесі 90 пайызды құрады. Аймақ тұрақты түрде мемлекеттік бюджеттен субсидия сұрады, сондықтан 1988 жылдың маусымында таратылып, аумағы Қостанай және Ақмола облыстары арасында бөлінді. Қала аймақтық орталық мәртебесінен айырылғаннан кейін, инфрақұрылымның бір бөлігі (мысалы, аймақтық радиостанция) көшіріліп, бірқатар өнеркәсіптік нысандар тоқтап қалды. 1989 жылы Арқалық тұрғындары Торғай облысын қайта құру жөніндегі комитет құрды. 1990 жылдың тамызында Торғай облысы қайтадан құрылып, Арқалық тағы да аймақтық орталыққа айналды. Қаланың құлдырауы 1993-1994 жылдары басталды: өндіріс тоқырады. Қазақстан, Ресей және Германияның басқа аймақтарына көші-қон басталды. Салдарынан, қала халқы азайды. 1991 жылы 65 мың адам, 1999 жылы 45 мың адам, ал қазір 23 мың адам тұрып жатыр. 90-шы жылдары электрмен, жылумен және сумен үздіксіз жабдықтау мәселелері туындады. 1997 жылы Торғай ауданы тағы да таратылып, оның аумағы қайтадан Қостанай және Ақмола облыстарына қосылды. 2000 жылдарға қарай қаланың 6-шы ауданының бір бөлігі, 7-ші және 9-шы аудандары толығымен тасталып кетті. Қаладан көші-қон 90-шы жылдары басталған күрделі процесс болды. Толық оңтайландыру 2000-2001 жылдары аяқталды. Қазақстанның басқа аймақтарынан келген кәсіпкерлер үйлерді бұзып, құрылыс материалдарын алып кетті. 20 және 21 ғасырдың басында жергілікті билік тастап кетілген аудандардан ескі қала орталығына қалған тұрғындарды көшіру науқанын ұйымдастырды, бұл коммуналдық қызметтерге кететін шығындарды азайтуға және байланысты жақсартуға мүмкіндік берді. Қазіргі уақытта Арқалық қаласы жоғары жұмыссыздық деңгейіне байланысты Қазақстанның депрессиялық қалаларының тізіміне енген. Қаладағы өнеркәсіп іс жүзінде тоқтап тұр, тек қаланың өмірін қамтамасыз ету және «Қазақстан алюминийі» АҚ-ның құрамындағы Торғай боксит кеніші жұмыс істеп тұр. Өндірілген барлық боксит Павлодар алюминий зауытына және басқа да аймақтарға жіберіледі. Арқалықта алюминий қорыту зауытын салу су тапшылығына байланысты қиынға соқты. Арқалықтың болашағы екіұшты. Бір жағынан, қаладағы боксит кеніші келесі 15-20 жылда тозығып, тек отқа төзімді сазды қазуға болады. Екінші жағынан, Жан Арқалық кен орнында тереңдігі 50 метрге дейін жететін аз тереңдіктегі жатырлар бар; Ақжал кен орнында зергерлік және шикізаттық нефрит бар; Ақбұлақ кен орнында ақ мрамор, Ағыржaл кен орнында қара мрамор, ал Жан Арқалықта емдік минералды сулар бар. Осы кен орындарды дамыту аймақтың экономикалық және әлеуметтік жаңғыруына әкелуі мүмкін.
Arkalyk was founded in 1956 as a settlement of geologists and builders. By birth, it was obliged to open after the war for deposits of bauxite (raw material for aluminum production). On May 17, 1956, in a joint decree of the CPSU Central Committee and USSR Council of Ministers a separate line was written: «On the basis of Amangeldy bauxite deposits construct and put into operation Torghay bauxite mines ». In the 1960s Arkalyk was declared the All Union shock Komsomol building, there was the young people flock from all over the USSR. In 1965 Arkalyk received city status and in 1971 became the center of the newly created Torghay area. In the 1980s the city reached its peak: it produced meat, poultry, and dairy. It functioned grain elevator, ceramic factory, sewing factory, the factory radio, factory built Aviamotornaya, Turgay bauxite mine (TBRU), which extracted up to 20% of bauxite ores in the USSR. But despite the industrial production, the economy of Torgay Region was behind other regions of Kazakhstan due to large agricultural sector which was 90%. The region constantly demanded subsidies from the national budget, so in June 1988 it was dissolved and its territory was divided between Kostanai and Aqmola areas. When the city stopped to be a regional center, some parts of the infrastructure was evacuated (for example, regional radio station), and a number of potential industrial sites was frozen. In 1989, active inhabitants of Arkalyk organized committee to restore Torgay Region. In August 1990, Torgay Region was re established, and Arkalyk become the regional center again. Degradation of the city began in 1993 1994: production fell into decay. Migration began to other regions of Kazakhstan, Russia and Germany. Consequently, population of the city reduced. In 1991 it was 65,000 people, in 1999 it was 45,000, now it is 23,000 people. During 90s there were disrupted public services such as lengthy interruption of electricity, heat and water. In 1997, Turgay area has been disbanded again, and its territory was again moved into Kostanai and Akmola areas. Some of the city districts as a part of #6, all of #7 and #9 were completely abandoned by the 2000s. Migration from the city was a complicated process which started in 90s. Full optimization stopped in 2000–2001. Enterprising businessmen from other regions of Kazakhstan dismantled the houses by removing building materials. At the turn of 20th and 21st century, local authorities organized a campaign to relocate the remaining residents from the abandoned districts to the older city center, so the cost for municipal services would be reduced and communication would be significantly improved. Currently, the city of Arkalyk is included in the list of depressed cities of Kazakhstan due to a very high level of unemployment. Industry in the city is virtually non existent, except for maintaining the life of city and Torgayskogo bauxite mine, which is housed in SC «Aluminum of Kazakhstan». All produced bauxiteore is sent to the aluminum plant in Pavlodar, and other regions. Establishment of an aluminum smelter in Arkalyk is difficult due to lack of water. Prospectives of Arkalyk are dual. On the one hand, the town has the bauxite mine which over the next 15–20 years will exhaust deposits and it will be possible to extract refractory clay only. On the other hand, there are a number of other minerals such as Jean Arkalykskoe field has the shallow bed (up to 50 meters); Akzhalskoe field nefritoidov has the jewelry and raw materials; Akbulakskoe field has white marble; Agyrzhalskoe field has black marble; Jean Arkalykskoe has deposits of therapeutic mineral waters. Development of these fields could lead to the economic and social revival of the region.
Климат
Аркалықта климат суық және қоңыржай. Қыста жауын-шашын жазғыдан көп болады. Аркалықтағы орташа жылдық температура шамамен градус. Жыл сайын шамамен жауын-шашын түседі.
In Arkalyk, the climate is cold and temperate. There is more rainfall in winter than in summer. The average annual temperature in Arkalyk is About of precipitation falls annually.
Табиғат
Аймақ қаланың солтүстігіндегі 320–360 метр биіктіктегі төбелі жер. Қаладан шалқарына қарай кең аумақта 20–50 метр тереңдікте боксит кені өндіріліп жатыр. Табиғи су қоймалары көп емес, тек қана қаланың солтүстік бөлігіндегі Ақжар және оңтүстік бөлігіндегі Арқалықсай деген екі құрғап бара жатқан арна бар, олар шығыстан батысқа қарай ағады.
Area is a hilly terrain with absolute marks 320–360 meters north of the city up to The radius of from the city are extensive mining (related to mining bauxite ore), the depth of 20–50 m.
The natural reservoirs are not numerous, except for two drying creeks Akjar (in the northern part of town) and Arkalyksay (in the southern part of town), running from the East to the West.
Табиғи байлық
Арқалық қаласының жанында алюминий өнеркәсібі үшін 6 боксит кені орналасқан. Олар – Арқалық, Төменгі Ашут, Үштөбе, Солтүстік, Жоғарғы Ашут және Ақтас. Осы кен орындарымен бірге отқа төзімді саз кластары да байланысты. Бұдан өзге, боксит кенінде галлий де кездеседі, оның қоры 761 килограммды құрайды. Қаладан біршама қашықтықта "Жаңа Арқалық" мырыш кен орны бар, ол қазірге дейін барланып жатыр. Кеннің құрамында иттрий, алтын, күміс, қалайы және тағы да басқа элементтер табылады. "Жаңа Арқалық" кен орнының қоры 6 миллион тонна мырышқа бағаланады. Осы аймақта 37 жалпы пайдалы қазба кен орны бар, оның ішінде 28-і кірпіш өндірісіне, 4-і құрылыс тасына, 5-і құрылыс құмына жатады. Қаладан Ақжал нефриті кен орны орналасқан, ол 1997 жылы сәндік қаптама тас алу үшін қазылған. Қаладан 70-100 шақырым қашықтықта 36 миллион текше метр көлемінде Ақбұлақ ақ мәрмәр және 8 миллион текше метр көлемінде Ағиржал қара мәрмәр кен орындары бар. "Torghay" газеті, 23 қыркүйек 2005 жыл.
Near the town of Arkalyk is 6 bauxite for the aluminum industry. This Arkalyk, Lower Ashut, Ushtobe, Northern, Upper Ashut and Aktas. These same deposits associated classes of refractory clay. In addition, the bauxite, the associated component is gallium, stocks of which is formed by 761 kilograms. At the distance of from the city there is another lead field "Jana Arkalyk" under exploration. Among the associated components of the ore we can find yttrium, gold, silver, tin, and others. The reserves of Jana Arkalyk deposit are estimated at 6 million tons of lead. In the same area there are 37 fields common minerals including 28 brick commodity, 4 building stone, construction sand 5. from the city there is Akzhal deposit of nephritis, which was mined in 1997 for extraction purposes of decorative facing stone. Within the radius of 70–100 km away from the city there are deposits with an estimated volume of 3 6 million cubic metres of White Akbulak Marble and deposits of Agirjal black marble with reserves of about 8 million cubic metres. Newspaper Torghay for 23 September 2005.