Кіріспе

Османлы дала маршалы Осман Нури Паша (‎; 1832, Токат, Осман империясы – 1900 жылғы 4-5 сәуір, Константинополь, Осман империясы), сондай-ақ Гази Осман Паша (Гази Осман Паша) деп те белгілі, Османлы дала маршалы болған. Ол – барлық уақытта Осман империясының ең құрметті және көп марапатталған пашаларының бірі. Оған арнап көптеген әндер жазылған және көптеген жерлер оның атымен аталады. Мұның басты себебі – 1877 жылғы орыс-түрік соғысы кезінде оның басым румын-орыс әскерлеріне қарсы болгарлық Плевна қаласын бес ай бойы тұруы болды, бірақ қала соңында жаулап алынды.

Ерте өмір және білім

Осман Нұри Қырым соғысының басында кавалерия бөліміне қабылдаған көрнекті түрік Ягцюогуллары отбасында дүниеге келді.

Әскери мансап

Ол бастапқыда ат әскеріне қабылданып, Қырым соғысында қызмет етті, онда оның батылдығы оған бірінші лейтенант шеніне көтерілуге мүмкіндік берді. Соғыс аяқталғаннан кейін Осман Бас штабқа тағайындалды және бір жылдан соң бек атағымен капитан шеніне жетті. 1859 жылы Осман империясының кадастрлық және санақ картасын жасауға әскери өкіл ретінде тағайындалды, бұл жұмысты келесі екі жыл бойы атқарды. Бірнеше ай демалыстан кейін, ол Румелиядағы Үшінші армияға басшылық етті. 1873 жылы генерал-лейтенант болып, Скутариге жіберілді, содан кейін Боснияға жіберілді, онда ол Требиньеге тағайындалды. Оның ондағы қызметі ұзаққа созылмады, себебі ол жергілікті губернатор Ибрахим Дервиш-пашамен келісе алмады, сондықтан ол Төртінші армияға ауыстырылды. 1876 жылы Сербия княздығы тәуелсіздігін жариялап, Осман империясына соғыс жариялады. Сол кезде Видинде штаб-пәтері орналасқан Осман-паша серб армиясын жеңді, бірақ 1877 жылдың сәуір айында Ресей Осман империясына соғыс жариялады. Орыс әскерлері Дунайды кешіп Болгарияға өтті, ал Османға 15 мың сарбаз бен 174 зеңбірекпен маңызды Никополь бекінісін қорғау міндеті жүктелді. Ол қалаға жеткенге дейін, 16 шілдеде Никополь шайқасынан кейін қала құлдырады. Осман ресейліктердің келесі мақсаты – Константинопольдің алдындағы соңғы маңызды табиғи кедергі – Балқанды кесіп өту екенін білді, бірақ олардың артында күшті жау күші болса, олар бұл қатерге бара алмайды. Сондықтан ол әскерін Никопольден оңтүстікке қарай 20 шақырым жердегі Плевнаға, төбелер мен шатқалдармен қоршалған шағын қалаға көшірді. Ресейдің алғашқы шабуылы 20 шілдеде оңай кері қайтарылды. Осыдан кейін Осман келесі шабуылға дайындалуға кірісті. Ол табиғи ландшафтты пайдаланып, форттардың, траншеялардың және редуттардың мықты желісін құрды, бұл оған өзінің жоғары қару-жарағын толық пайдалануға мүмкіндік берді (оның әскерлерінде Крупп артқы жүктемелі артиллериясы, ұзақ қашықтықтағы Пибоди Мартини мылтықтары және Винчестер ретрансляторлары болды, олар ресейліктерді басып өтті). Оған қоса, 5 мың сарбаз да қосылды. Осман-паша қоршау толыққанша аяқталмай тұрып, кері шегінуге рұқсат сұрады, бірақ оған рұқсат берілмеді. Желтоқсан айында азық-түлік пен оқ-дәрісі азайып, әскерлері аштықтан, суықтан және аурулардан зардап шегіп жатқан Осман қыста шыдай алмайтынын және сырттан көмек келмейтінін білді. Ол берілудің орнына қоршау шебін бұзып өтуді жөн көрді. 9 желтоқсанда Осман әскері орыс желісінің бір бөлігіне шабуыл жасап, қашып құтылуға жақындады. Бірақ орыстар қайтадан күш жинап, ащы қолға-қол соғыс арқылы қақпаны жапты, Осман әскерін кері қайтарды. Бірақ қоршалған әскер Плевнаға қайта орала алмады, себебі орыс әскерлерімен ұрыс кезінде румын әскері артқы қорғанысты шабуылдап, бекіністерге кері қашуды мүмкін қылды. Сонымен қатар, Османның аяғына оқ тиіп жараланды, оның жасағы үрейге түсіп, оның өлді деп ойлады. Әскері одақтастардың арасында қалған Осман-пашаның Михаил Серческе капитуляциялаудан басқа амалы қалмады. 1878 жылы 13 шілдеде Берлин келісімшартына қол қойылып, автономиялы Болгария княздығы мен Румыния княздығының, Сербия княздығының және Черногория княздығының Осман империясынан тәуелсіздігі мойындалды, ол ресейлік тұтқыннан оралып, Константинопольде ерлікпен қарсы алынды. Ол ерлігі үшін Гази ("жауынгер" немесе "жеңімпаз") атағын алды және фельдмаршал шеніне көтерілді. Өзінің Аджутанттық атағынан басқа, Осман империяға көрсеткен қызметі үшін Меджидие орденін, Бірінші сыныптық орденді (Алтын) және Алтын Имтияз медалін алды. Ол Сұлтанның сарай маршалы болды және Осман әскерінің әнұраны, әлі күнге дейін Түркияда қолданылып келеді, Плевна маршы деп аталды. Ол төрт рет Соғыс министрі болып қызмет етті. 1900 жылы 4 сәуірдің 4-інен 5-іне қараған түні Константинопольде қайтыс болды. Ол өзінің өтініші бойынша Фатих Сұлтан Мехмет мешітінің жанында жерленді. Оның қабірін жеке өзі тапсырған Абдулхамит II, оны өзінің ең ұлы генералдарының бірі деп санады. Түркияда ол әлі күнге дейін үмітсіз жағдайларға қарамастан ерлікпен табандылық танытқан қайғылы батыр ретінде құрметтеледі және оның қабірінде түрік туы жиі көрінеді.

Плевен қоршауы

Ресейдің Никополға шабуыл жасауы кезінде Осман-паша әскерімен Видинде болды. Осман билігі Осман-пашаға Никопольді 20 000 сарбазбен нығайтуға бұйрық берді. Осман Никополға бара жатқанда, қала 1877 жылдың 16 шілдесінде орыстардың қолына түсті. Орыс әскері Осман-пашаның Никополға қарай бет алғанын білген соң, оның күштеріне шабуыл жасауды жоспарлады. Осман-паша әскерлері Никопольден 32 шақырым қашықтықта болды. Осман-паша тез арада бекіністердің мықты желісін құрды, жер қазбаларын, редуттармен, траншеяларды қазып, артиллериялық орналасқан жерлер жасады. 19 шілдеде орыс әскерлері Плевенге жетіп, қаланы бомбалауды бастады. Келесі күні орыс әскерлері бомбалауды жалғастырып, ақырында кейбір Осман әскерлерін сыртқы қорғаныстан ығыстырды. Екі жаққа да күшейтулер келді, шайқас күшейді, ал орыстар шабуылға көшті. Бірінші шабуыл кезінде орыстар 4000, ал Османдықтар 1000 адамнан зардап шекті. Осыдан кейін Осман-паша қорғанысын нығайтты. Румынияның ханзадасы Кароль I, шабуылдаушы армияның басшылығын өз мойнына алып, орыс әскерін күшейтті. 31 шілдеде орыстар Плевенге қайта шабуыл жасады, бірақ Осман әскерлері шабуылды тойтарды. Осы екінші шайқастан кейін орыстар 10 000, ал Османдықтар 2 000 адамнан айырылды. Шабуыл кезінде ауыр залал шеккеннен кейін, орыстар барлаушылар жіберіп, Османдықтардың жабдықтау жолдарын кесіп тастауға шешім қабылдады. Осы мақсатта орыс әскерлері Османдық гарнизонына Ловчада шабуыл жасады. Бұл шабуыл сәтті аяқталды, орыстар Плевенге барлық байланыс және жабдықтау жолдарын кесіп тастады. Осы уақытқа дейін Осман-пашаның әскері 30 000-ға дейін жетті, ал орыс әскері 100 000 сарбазды құрады. 11 қыркүйекте орыстар артиллериялық бомбалауды қайта бастады және тағы да шабуыл жасады. Шабуыл бірнеше редуттарды басып алды, бірақ Осман-паша олардың көпшілігін қайтарып алды. Үшінші шайқастан кейін орыстар шамамен 20 000, ал Османдықтар 5 000 адамнан зардап шекті. Соғыс басталғаннан бері орыс және румындық әскерлерінің жоғалғандары 50 000-ға жетті. Ресей және Румыния әскерлері қоршауға қосылған сайын, барлық шабуылдар тоқтатылды. Генерал Эдуард Иванович Тодлебен қоршаудың жағдайын көруге келді. Ол қаланы қоршау ісінде тәжірибелі болғандықтан, оны қоршауға алуға шешім қабылдады. Ресейлік-румындық армия 24 қазанға дейін қалаға жақындады, ал қалада азық-түлік азая бастады. 9 желтоқсанда Осман-паша қарсы шабуыл жасауға шешім қабылдады және түнде орыс жасақтарына шабуыл жасады. Жекпе-жек шайқас болды, бірақ орыс әскері Османдықтардан көп болды. Осман-пашаның әскері кері шегінді, ал оған қаңғыбас оқ тиді. Осман-пашаның қаза тапқаны туралы хабар таралып, үрей тудырды, Осман әскерлері кері шегінді және румындық әскерлермен қоршауға алынды. Қарсы шабуылдың соңында Османдықтар 4 000, ал орыстар 2 000 сарбазды жоғалтты. Келесі күні Осман-паша капитуляциялады, қаланы румын полковнигі Михаил Серческе тапсырды.

Халықтық мәдениетте

Миннесота штатындағы Kostnatění хэви-метал тобы 2022 жылы жарық көрген "Oheň hoří tam, kde padl" (От түсетін жерде жалынады) атты EP-сінде Гази Осман Пашаның құрметіне жазылған Плевне маршын орындады.