Кіріспе

Білім беру және қарым-қатынас аспектісі

Қоғамның ғылым туралы хабардарлығы (PAwS) – жалпы жұртшылықтың немесе қоғамның ғылыми білім мен ұйымдармен байланысын құрайтын хабардарлық, көзқарастар, мінез-құлық, пікірлер және іс-әрекеттердің барлық жиынтығы. Бұл ұғым ғылымды жұртшылықтың түсінуі (PUS) немесе соңғы кезде ғылым мен технологиямен қоғамның өзара әрекеттесуі (PEST) деп те аталады. Бұл ғылым, технология және инновациялардың көпшілікпен байланыстарын зерттеудің салыстырмалы түрде жаңа тәсілі. Бұл саланың алғашқы жұмыстары ғылыми тақырыптар бойынша жұртшылықтың білімін арттыруға бағытталған, бұл ғылым коммуникациясының ақпарат тапшылығы моделімен сәйкес келеді. Алайда, ғылым коммуникациясы зерттеушілері бұл модельден көп бөлігімен бас тартты. Есесіне, қоғамның ғылыми білімді қалай пайдалануды таңдайтынын түсінуге және сарапшылар мен қарапайым адамдар арасындағы түсіністікке көмектесетін байланыс құралдарын дамытуға көбірек мән берілуде. Ғылымды жеткізудің жаңа тәсілдеріне диалог және қатысу модельдері жатады. Диалог моделі ғалымдар мен ғалым емес адамдар арасында әңгімелер үшін жағдай жасауға, ал қатысу моделі ғалым емес адамдарды ғылыми процеске қатыстыруға бағытталған.

Бодмердің есебі

Корольдік қоғамның 1985 жылы жарық көрген "Ғылым туралы қоғамдық түсінік" (немесе Бодмер баяндамасы) баяндамасы Ұлыбританияда ғылымды түсіну қозғалысының бастауы деп кеңінен мойындалады. Бұл баяндама ғылымды түсіну жөніндегі комитеттің құрылуына және ғалымдардың қоғаммен байланыс жұмысына қатысты көзқарасының мәдени өзгерісіне алып келді.

Контекстуалистік модель

1990 жылдары бұл салада жаңа көзқарас пайда болды, осыған байланысты кембрийлік қой шаруаларының Англиядағы ядролық ғалымдармен өзара әрекеттесуін зерттеу жүргізілді. Брайан Уинн сарапшылардың Чернобыль ядролық апатының аймақтағы қойларға тигізетін әсерін зерттеу кезінде қой шаруаларының тәжірибелік білімін ескермегенін немесе оған қызығушылық танытпағанын көрсетті. Осы кемшілік салдарынан жергілікті шаруалар оларға деген сенімін жоғалтты. Сарапшылар жергілікті экологиялық жағдайды және қойлардың мінез-құлқын білмеді, нәтижесінде олардың тәжірибелік үлгілері сәтсіз аяқталды. Осы зерттеуден кейін ғалымдар сарапшылар мен қарапайым халықтың өзара әрекеттесуінің ұқсас микросоциологиялық контексттерін зерттеді және ғылымға қоғамдық қатысуды түсіну үшін білімді тарату контекстінің маңызды екенін ұсынды. Зерттеушілер кең ауқымды қоғамдық пікірді зерттеудің орнына ғылыми білімнің социологиясы (SSK) негізіндегі зерттеулерді ұсынды. Контекстуалистік модель сарапшылар мен қарапайым адамдар/қоғамдық топтар арасындағы ғылыми білімнің екі тарапты ағынындағы әлеуметтік кедергілерге назар аударады.

Делебративтік модель

Шила Жасанов сияқты ғалымдар кеңесу демократиясы теориясын қолданып, түрлі институционалдық формалар арқылы ғылымға қоғамдық қатысу мен оның талқылануын талдау арқылы ғылыммен қоғамдық байланыс мәселесін талқылауды одан әрі дамытты. Қоғамдық кеңесуді жақтаушылар бұл демократиялық қоғамдарда, тіпті ғылым мен технология мәселелерінде де, шешім қабылдаудың қажетті шарты екенін айтады. Сондай-ақ, консенсустық конференциялар, азаматтар алқалары, кеңейтілген эксперттік сараптама және кеңесу карталары сияқты технологиялық басқарудың инклюзивті қатысу үлгілерін әзірлеу жұмыстары жүргізілуде.

Шаралардың аралас қолданылуы

Кейбір зерттеулер нақты және қабылданатын білімді бір құрылым ретінде қарастыруға болатынын айтса да, 2012 жылғы нанотехнология туралы халықтың білімін зерттеген зерттеу, коммуникация зерттеулерінде оларды бөліп қарастыруды қолдайды, себебі олар "бірдей негізгі білімдік құрылымды көрсетпейді". Vega Science Trust 1994 жылы теледидар және интернет арқылы ғылымды насихаттау үшін құрылды. Оның мақсаты – ғалымдарға жалпы халыққа ғылымды жеткізу үшін платформа ұсыну. Оксфорд университетіндегі ғылымды түсіну жөніндегі Simonyi профессорлық орны 1995 жылы Чарльз Симонйидің қаржылық көмегімен этолог Ричард Докинс үшін құрылды. 2008 жылы Докинс зейнетке шыққаннан бері математик Маркус дю Саутой бұл орнында қызмет етеді. Осыған ұқсас профессорлық орны басқа британдық университеттерде де құрылды. Бұл салада Ричард Форти және Кэти Сайкс (Бристоль университеті), Брайан Кокс (Манчестер университеті), Таня Байрон (Эдж-Хилл университеті), Джим Аль Халили (Суррей университеті) және Элис Робертс (Бирмингем университеті) сияқты белгілі ғалымдар профессорлық қызмет атқарды.