Кіріспе

Буддистік философ, 10 ғасырдағы Суварнадвипалық Дхармакирти мұғалімі (фл. шамамен 6 немесе 7 ғасыр; тибет: ཆོས་ཀྱི་གྲགས་པ་; Wylie: chos kyi grags pa) – Наландада қызмет еткен ықпалды үнді буддалық философы. Ол буддалық философиядағы эпистемология (прамана) саласының маңызды ғалымдарының бірі және Йогакара мен Саутрантика мектептерімен байланысты. Сондай-ақ, ол буддалық атомизмнің негізгі теоретиктерінің бірі болды. Буддизмді оқыған ол алдымен Ишварасенадан білім алды, кейін Наландаға көшіп, 6 ғасырдың Дхармапаласымен байланыс жасады. Дегенмен, тибеттік агиографияның дәлдігі күмәнді, ал ғалымдар оны 7 ғасырға жатқызады. Бұл түрлі тибет және қытай мәтіндеріндегі қайшылықтарға және 7 ғасырдың ортасынан бастап үнді мәтіндерінде оның идеялары талқылана бастауына байланысты, мысалы, Ади Шанкараның еңбектерінде Дхармакирти өлеңдерінің келтірілуі. Көптеген ғалымдар Дхармакиртиді б.з. 600-660 жылдары аралығында өмір сүрген деп санайды, бірақ кейбіреулері оны одан да ертерек мерзімге жатқызады. Дхармакиртиге буддалық логиканың негізін қалаушы Дигнаганың еңбегін дамытқандығы есептеледі және содан бері буддалық дәстүрде ықпалды тұлға саналады. Бірақ тарих оның болжамдарын жоққа шығарды. Тиллеманс оны сәйкес теорияның әлсіз түрін ұстанатын ретінде қарастырады, яғни «себептік тиімділікті растау» (архакриястхити) дегеніміз – танымның нысаны біз күткендей себептік күшке ие екенін дәлелдеуі керек. Дхармакирти сана ағынын бастаусыз деп санады, бірақ оны уақытша тізбек ретінде сипаттады. Шын бастаулар болмағандықтан, шын соңдар да болмайды, сондықтан сана ағыны тұжырымын сипаттау үшін жиі қолданылатын «бастаусыз уақыт» мотиві пайда болады.

Қатысу

Дхармакиртінің ойларын қалай жіктеу керектігі туралы үнді және тибет доксографтары арасында пікір таласы бар. Гелуг мектебі оның Йогакара көзқарасын білдіргенін, ал Гелуг емес тибет комментаторларының көпшілігі оның Саутрантика көзқарасын білдіргенін айтады. Бір тибет дереккөзіне сәйкес, кейінірек танымал болған бірнеше үнді Мадхьямика оның Мадхьямака көзқарасын білдіргенін мәлімдеген. Қазіргі ғалымдардың арасында Тиллеманс сияқтылары Дхармакиртінің Йогакара мектебін ұсынғанын, ал Амар Сингх оның Саутрантика болғанын дәлелдейді. Кристин Мулликин Кейт Дхармакиртіні "Индия буддизмінің екі мектебі – Саутрантика және Йогакараның синтезі" деп қарастырады. Сол сияқты, Дэн Арнольд Дхармакиртінің Саутрантика және Йогакара көзқарастарының алма кезектесетін философиялық тұжырымдары ақыр соңында үйлесімді екенін және оның "талдаудың жылжымалы шкаласының" әртүрлі деңгейлерінде қолданылатынын айтады. Сондай-ақ, Дигнага мен Дхармакиртіні буддалық мектептің немесе дәстүрдің жаңа түрін құрушылар ретінде қарастыруға бейімділік бар, ол тибет тілінде "танымға негізделгендер" (rigs pa rjes su 'brang ba) деп аталады және кейде қазіргі әдебиетте праманавада деп танылады.