Кіріспе

Көздің қозғалысы – көздің ерікті немесе еріксіз қозғалысын қамтиды. Көз қозғалысын көптеген организмдер (мысалы, приматтар, кеміргіштер, шыбықтар, құстар, балықтар, мысықтар, шабақтар, сегізқарғылылар) қызығушылық тудыратын көру объектілерін бекіту, тексеру және қадағалау үшін пайдаланады. РЕМ (REM) ұйқы кезінде көздің жылдам қозғалысының ерекше түрі пайда болады. Көз – адам денесінің көру мүшесі, ол алты бұлшықет жүйесі арқылы қозғалады. Торлы қабат – жарық сезімтал жасушалары бар арнайы тіндің түрі, жарықты сезеді. Бұл арнайы жасушалар жарықты электрхимиялық сигналдарға айналдырады. Бұл сигналдар көру нерві талшықтары арқылы миға жетеді, онда олар көру қабығында бейне ретінде қабылданады. Приматтар және көптеген басқа омыртқалы жануарлар қызығушылық тудыратын объектілерді қадағалау үшін үш түрлі ерікті көз қозғалысын қолданады: тегіс іздеу, конвергенциялық ауысу және саккадтар. Бұл қозғалыстар мидың маңдай бөлігіндегі шағын қабықша аймағынан басталады. Бұл маңдай бөлігін алып тастау арқылы расталады. Мұндай жағдайда рефлекстер (мысалы, қозғалатын жарыққа көзді бұру сияқты) сақталады, бірақ ерікті бақылау жойылады.

Бұлшықеттер

Алты экстраокулярлық бұлшықет көздің қозғалысын қамтамасыз етеді. Бұл бұлшықеттер орбитадағы (көз қуысы) ортақ суздық сақинадан (Зинннің аннулы) басталып, көз алмасына бекітеді. Алты бұлшықет – бүйірлік, медиалдық, төменгі және жоғарғы тік бұлшықеттер, сондай-ақ төменгі және жоғарғы көлбеу бұлшықеттер. Бұлшықеттер жиырылғанда, көз алмасын өзіне қарай тартып, оның қозғалысын тудырады. Мысалы, бүйірлік тік бұлшықет көздің бүйір жағында орналасқан. Ол жиырылғанда, көздің қарашығы сыртқа қарай бұрылады. Медиалдық тік бұлшықет көзді ішке қарай бұрады; төменгі тік бұлшықет – төмен және сыртқа қарай, ал жоғарғы тік бұлшықет – жоғары және сыртқа қарай. Жоғарғы және төменгі көлбеу бұлшықеттер көз алмасына бұрышпен бекітеді. Жоғарғы көлбеу бұлшықет көзді төмен және ішке қарай қозғалтады, ал төменгі көлбеу бұлшықет көзді жоғары және сыртқа қарай қозғалтады. Көздің қозғалысын үш антагонистік жұп бұлшықет бақылайды: бүйірлік және медиалдық тік бұлшықеттер, жоғарғы және төменгі тік бұлшықеттер, сондай-ақ жоғарғы және төменгі көлбеу бұлшықеттер. Бұл бұлшықеттер көздің үш түрлі бағытта қозғалуына жауапты: көлденең – мұрынға қарай (аддукция) немесе мұрыннан алыстауға (абдукция); тік – жоғары көтерілу немесе төмен түсу; және бұрылу – көздің жоғарғы бөлігін мұрынға қарай (инторсия) немесе мұрыннан алыстатуға (эксторсия). Көлденең қозғалысты толығымен медиалдық және бүйірлік тік бұлшықеттер бақылайды; медиалдық тік бұлшықет аддукцияға, ал бүйірлік тік бұлшықет абдукцияға жауапты. Тік қозғалысқа жоғарғы және төменгі тік бұлшықеттердің, сондай-ақ көлбеу бұлшықеттердің үйлесімді жұмысы қажет. Тік және көлбеу топтардың салыстырмалы үлесі көздің көлденең орналасуына байланысты. Бастапқы күйде (көздер алға қарағанда) екі топ та тік қозғалысқа қатысады. Жоғары көтерілу жоғарғы тік және төменгі көлбеу бұлшықеттерінің әрекетінен, ал төмен түсу төменгі тік және жоғарғы көлбеу бұлшықеттерінің әрекетінен болады. Көз сыртқа қарай бұрылғанда, тік бұлшықеттер негізгі тік қозғалтқыштар болып табылады. Жоғары көтерілу жоғарғы тік бұлшықеттің, ал төмен түсу төменгі тік бұлшықеттің әрекетінен болады. Көз ішке қарай бұрылғанда, көлбеу бұлшықеттер негізгі тік қозғалтқыштар болып табылады. Жоғары көтерілу төменгі көлбеу бұлшықеттің, ал төмен түсу жоғарғы көлбеу бұлшықеттің әрекетінен болады. Көлбеу бұлшықеттер бұрылу қозғалысына да жауапты. Бұлшықеттер көз-қозғалыс жүйкесімен қамтамасыз етіледі, жоғарғы көлбеу бұлшықет трохлеарлық жүйкемен, ал бүйірлік тік бұлшықет абдуценс жүйкесімен қамтамасыз етіледі.

Оқу

Оқыған кезде көз мәтін жолы бойынша үздіксіз жылжиды, бірақ қысқа, жылдам қозғалыстар (саккадалар) пен қысқа тоқтаулар (фиксациялар) кезектеседі. Фиксациялар (саккаданың секіріп баратын нүктесі) мен саккадалар оқырмандардың арасында, тіпті бір адам бір мәтін бөлігін оқығанда да айтарлықтай өзгеріске ұшырайды.

Музыкалық оқу

Музыканы оқу кезіндегі көз қозғалысы – музыканттың көзімен нота тізімін қарау. Бұл көбінесе орындау барысында музыка оқылғанда болады, алайда музыканттар кейде оны үнсіз зерттейді, ал кейде нотасыз жадыдан орындайды. Музыканы оқу кезіндегі көз қозғалысы алғашқыда тілді оқуға ұқсас болуы мүмкін, себебі екі жағдайда да көздер бет бойынша тоқтаулар мен жылдам қозғалыстар арқылы өтеді, кодталған мағыналарды қабылдап, өңдейді. Дегенмен, музыка тілдік емес және кодталған нұсқаулардың үздіксіз ағынымен жасалатын нәтижеге қатаң және үзіліссіз уақыт шектеулерін қояды.

Сценаны қарау

Сценаны қараудағы көз қозғалысы – бұл сахнада ұсынылған ақпаратты визуалды түрде өңдеу. Осы саладағы зерттеулердің басты ерекшелігі – көз қозғалыстарын көздің жылдам қозғалысына (сакадтар) және көздің бір нүктеге тоқталуына (фиксациялар) бөлу. Көріністі қарауда көз қозғалысына бірнеше фактор әсер ете алады, оның ішінде көрерменнің міндеті мен білімі (жоғарыдан төмен факторлар) және қаралып отырған бейненің ерекшеліктері (төменнен жоғары факторлар). Көбінесе, көрерменге көрініс ұсынылғанда, бейнеге қараудың бастапқы кезеңдерінде қысқа фиксация ұзақтығы және ұзын сакад амплитудасы байқалады. Содан кейін, көріністі өңдеудің кейінгі кезеңдерінде ұзақ фиксациялар мен қысқа сакадтар пайда болады. Сондай-ақ, көріністі қараудағы көз қозғалысының ерекшеліктері танымдық даму деңгейіне байланысты өзгеретіні анықталды – фиксация ұзақтығы жас өскен сайын қысқарады, ал сакад амплитудасы ұзарады деп саналады.

Аумақтық өзгерісі

Көздің қозғалысының фиксациясына төменнен жоғары және жоғарыдан төмен факторлар әсер етеді. Тіпті бір көріністің алғашқы көрігі де көздің келесі қозғалысына ықпал етеді. Төменнен жоғары факторларға келсек, суреттегі ерекшеліктердің жергілікті контрасты немесе айқындылығы, мысалы, жарықтылықтың күрт айырмашылығы немесе жиектердің жоғары тығыздығы көз қозғалысын бағыттауға әсер етуі мүмкін. Дегенмен, көріністің жоғарыдан төмен факторлары көздің қай жерге тоқтауына күштірек әсер етеді. Мағыналы ерекшеліктері бар аймақтар немесе түс нысандарды ажыратуға көмектесетін аймақтар көз қозғалысына ықпал етуі мүмкін. Алдыңғы суреттермен байланысты суреттер де әсер ете алады. Көздің қозғалысы сондай-ақ, оларды көрумен бірге ауызша естіген кезде заттарға бағытталуы мүмкін. Мәдениеттерді салыстырғанда, батыстықтар көріністегі негізгі нысандарға назар аударуға бейім екендігі, ал шығыс азиялықтар контексттік ақпаратқа көбірек мән беретіні анықталды.

Уақытша өзгерісі

Орташа бекіту ұзақтығы шамамен 330 мс-қа созылады, бірақ бұл шамада үлкен өзгергіштік кездеседі. Бұл өзгергіштіктің көп бөлігі бейне қасиеттеріне және атқарылатын міндетке байланысты, олар төменнен жоғарыға және жоғарыдан төменге қарайғы өңдеуге әсер етеді. Бейнелерді жасыру және жарықтылықтың төмендеуі сияқты басқа да нашарлаулар (төменнен жоғарыға қарайғы өңдеуге әсер ететін факторлар) бекіту ұзақтығын ұзартады. Дегенмен, осы факторлардың көмегімен бейнені жақсарту да бекіту ұзақтығын арттырады. Жоғарыдан төменге қарайғы өңдеуге әсер ететін факторлар (мысалы, бұлыңғырлық) бекіту ұзақтығын арттыра да, азайта да алады.

Симптомдары

Көз қозғалысы бұзылған науқастар екі көру (диплопия), нистагм, нашар көру қабілеті немесе көздің қисықталуынан туындаған сыртқы келбеттегі кемшіліктерге шағымдануы мүмкін.