Кіріспе
Кристофер Марлоудың пьесасы, 1594 жылы жарық көрген Карфагеннің патшайымы Дидо (толық аты: Карфагеннің патшайымы Дидоның трагедиясы) – ағылшын драматургы Кристофер Марлоу жазған, Томас Наше де қатысқан болуы мүмкін қысқа пьеса. Ол шамамен 1587 мен 1593 жылдар аралығында жазылған, ал алғаш рет 1594 жылы басылып шыққан. Оқиғаның негізінде Карфагеннің патшайымы Дидоның тарихи тұлғасы жатыр. Бұл Дидо мен Анейдің арасындағы құштарлыққа толы махаббат (Купидонның ықпалымен), Анейдің Дидоға жасаған опасыздығы және оның Италияға аттанғандағы қапалынан өзін-өзі өлтіруі туралы терең драмалық хикаяны баяндайды. Драматургтер Вергилийдің "Энеидасының" 1, 2 және 4-ші кітаптарын негізгі дереккөз ретінде пайдаланған.
Dido, Queen of Carthage (full title: The Tragedie of Dido Queene of Carthage) is a short play written by the English playwright Christopher Marlowe, with possible contributions by Thomas Nashe. It was probably written between 1587 and 1593, and was first published in 1594. The story focuses on the classical figure of Dido, the Queen of Carthage. It tells an intense dramatic tale of Dido and her fanatical love for Aeneas (induced by Cupid), Aeneas' betrayal of her and her eventual suicide on his departure for Italy. The playwrights relied on Books 1, 2, and 4 of Virgil's Aeneid as primary source.
Сюжет
Юпитер Ганимедке қол жұмсап жатыр, ол Юпитердің әйелі Юнонаның қызғаныштан оны қорлап отырғанын айтады. Венера кіріп, Юпитер ұлы Энейді елемей отырғанына шағымданады, ол Трояны жеңілген қаланың тірі қалғандарымен қалдырды. Эней Италияға қарай бет алған еді, бірақ дауылға ұшырап, жолға шықты. Жұлдыз оған: "Қорқытпа, дауылды тыныштандырамын", - дейді. Венера Ливияға сапар шегеді, онда ол өзін өлімге тірі адам ретінде жамылып, Анеймен кездеседі, ол жағаға жоғалып келді. Ол және бірнеше ізбасарлары жолдастарынан бөлініп кетті. Ол оны таниды, бірақ ол өзінің кім екенін мойындамайды. Ол оған Іллионеус, Сергест және Клоантпен кездесуге көмектеседі, олар жергілікті билеуші Дидодан, Карфаген патшайымынан жомарт қонақжайлық алған. Дидо Энеймен кездесіп, оның кемелерін қамтамасыз етуге уәде береді. Ол одан Трояның құлдырауы туралы шынайы оқиғаны айтуын сұрайды, ол бұл туралы толықтай айтып береді, Приамның өлімі, өз әйелінен айырылуы және оның ұлы Асканиуспен және басқа да тірі қалғандармен қашып кетуі туралы баяндайды. Дидоның қалыңдығы Ярбас оған үйлену туралы ұсыныс жасайды. Ол оны жақсы көреді, бірақ Венераның басқа жоспары бар. Ол Купидонды Энейдің ұлы Асканийге ұқсатады, сондықтан ол Дидоға жақындап, оған жебесімен тигізе алады. Ол солай істейді; Дидо бірден Энейге ғашық болады және Ербасты бірден бас тартады, оның қорқынышы мен шатастығына. Дидоның Ербасқа ғашық болған әпкесі Анна Дидоны Энейді қуып жетуге шақырады. Дидо мен Эней үңгірде кездеседі, онда Дидо өзінің махаббатын жариялайды. Олар үңгірге сүйіспеншілік жасау үшін кіреді. Ербас кек алуды уәде етеді. Венера мен Юнона Энейді таласып жатыр. Венера Джуноның ұлына зиян келтіргісі келетінін айтады, бірақ Джуно оны жоққа шығарып, оған маңызды жоспарлары бар екенін айтады. Энейдің ізбасарлары Ливиядан шығып, Италияға өз тағдырын орындауға бару керектігін айтады. Еней келісіп, жолға шығуға дайындалады. Дидо Аннаны не болып жатқанын білу үшін жібереді. Ол Энейді алып келеді, ол кетуге ниеттенгенін жоққа шығарады. Дидо оны кешіреді, бірақ сақтық шарасы ретінде барлық желкендерді және кемелерінен ұстайды. Ол Асканиасты Анеас онысыз кетпейді деп сеніп, медбикеге тапсырады. Алайда, "Асканиус" шын мәнінде маскировкаланған Купидон. Дидоның айтуынша, Эней Карфагеннің патшасы болады және қарсылық білдіргендер жазаланады. Эней келісіп, Трояға қарсы жаңа қала салуды жоспарлап, гректерге қарсы соққы береді. Меркурий нағыз Асканиймен (а. к. а. Купидон) бірге пайда болады және Энейге оның тағдыры Италияда екенін және ол Юпитердің бұйрығына сәйкес кетуі керектігін хабарлайды. Еней Құдай бұйрығын қарсылық білдіре алмай, мойынсұнады. Айраб қарсыласынан құтылудың мүмкіндігін көріп, Анейге жетіспейтін шайбаны беруге келіседі. Эней Дидоға кетуге бұйырады. Ол оған Юпитердің бұйрығын елемеуді сұрайды, бірақ ол бұдан бас тартады. Ол кетіп, Дидоны үмітсіз қалдырады. Медбике "Асканиус" жоғалып кеткенін айтады. Дидо оны түрмеге қамауға алуға бұйырады. Ол Ербасқа және Аннаға өзінің Анейді еске түсіретін барлық нәрсені өртеп, жерлеу бағанасын жасауға ниетті екенін айтады. Айненің ұрпағын қарғаған соң, ол өзін отқа лақтырады. Айраба да қорқып, өзін-өзі өлтіреді. Анна Ербастың өлгенін көріп, өзін-өзі өлтіреді.
Жарияланым
Пьеса алғаш рет 1594 жылы, Марлоудың Депфордта ерте қайтысынан бір жыл өткен соң, жесір Орвин кітап сатушы Томас Вудкок үшін Пол шіркеуінің маңында жарық көрді. Атау парағы пьесаны Марлоу мен Нашеге жатқызады және пьеса Чапл балаларымен ойналғанын көрсетеді. Бұл жас актерлер тобы 1584 жылы тұрақты түрде спектакльдер қоюды тоқтатты, бірақ 1580-ші жылдардың соңы мен 1590-шы жылдардың басында ара-арасында қойылымдар өткізген болуы мүмкін, сондықтан ғалымдар «Дидо» пьесасының алғашқы қойылымы 1587–1593 жылдар аралығында болған деп санайды.
Авторлығы
XIX ғасырдың ғалымы Фредерик Гард Фли мәтіндегі серіктестердің үлесін анықтауға тырысып, Нашеге мына бөлімдерін берді: I акт, I көрініс (122-жолдан кейінгі екінші бөлігі); III акт, I, II және IV көріністері; IV акт, I, II және V көріністері; ал қалғанын Марлоуға жатқызды. Дегенмен, кейінгі сыншылар бұл бағалаумен келіспеді, әсіресе Кнутовски, Р. Б. Маккерроу және Такер Бруктың зерттеулері Нашеге тиесілі деп санауға болатын өте аз нәрсе тапты. Фредерик С. Боас Нашидің жарияланған еңбектеріндегі кейбір мәліметтердің ұқсастығын, сондай-ақ кейбір сөздер мен мағыналардың Нашидің еңбектерінде ғана кездесетінін, ал Марлоу оларды басқаша қолданбағанын мойындады, бірақ "осы үзінділер мен тіркестер кездесетін көріністердің бәрі де, жалпы алғанда, Марлоудың стилімен ерекшеленеді". Кейбір сыншылар Нашенің қатысуын тіпті ескермеді, бірақ серіктес болғандығы Марлоудың стандартты драматургиясынан байқалатын айырмашылықтарды түсіндіруге көмектесуі мүмкін. Марлоудың басқа пьесаларында мұндай күшті әйел кейіпкері жоқ, және басқа ешқайсысында "гетероэротикалық құштарлық драманың дамуына басты күш болып табыла қоймайды". Алайда, Даррен Фрибери Джонс пен Маркус Даль, сондай-ақ Рут Лунни мен Хью Крейг жүргізген жаңағы зерттеулер Нашенің қатысқандығына куәлік таба алмады.
Бейімделулер
XVIII ғасырдағы ағылшын композиторы Стивен Сторас "Дидо, Карфагеннің ханымы" (1794) атты опера жазды. Оның қарындасы Анна (Нэнси) Сторас, бас рөл оған арналған еді, оның ең ұлы туындысы деп санайды. Опера көбінесе Марлоудың пьесасын музыкаға айналдырды. Бұл Сторастың шығармаларының ішінде толыққанды әнмен орындалған, сөйлеу диалогы жоқ жалғыз туындысы болды. Дегенмен, опера жарияланбады, себебі Сторастың импресариосы Ричард Бринсли Шеридан оның қойылымдарын бақылауда ұстағысы келді. Бір данасы Дрюри-Лейн театрында сақталды, басқа жерде піраттық нұсқалары пайда болмауы үшін. Опера 1809 жылғы Дрюри-Лейн театрындағы өрт кезінде жоғалды деп есептеледі, себебі оның бір де бір бөлігі сақталған жоқ. Пьесаның бейімделуі 1993 жылдың 30 мамырында, Марлоудың дүниеден өткеніне 400 жыл толуына орай BBC Radio 3 арнасында Аллен Дрюри мен Майкл Эрлидің режиссерлігімен, Сали Декстердің Дидо, Тимоти Уокердің Эней, Джереми Блейктің Айрбас, Бен Томас Ахатес, Тереза Галлахердің Анна/Юнона және Эндрю Винкоттың Купидон рөлдерінде ойнауымен қоса "Париждегі қырғын" да көрсетілді.