Кіріспе

Британдық Колумбиядағы ұсынылған дауыс беру жүйесі – BC STV. Бұл жүйе 2004 жылдың қазан айында Сайлау реформасы жөніндегі Азаматтар ассамблеясы Британдық Колумбияда қолдану үшін ұсынған және бір ауыстырылатын дауыс жүйелері тобына жататын дауыс беру жүйесі. 2005 жылы өткізілген референдумда сайлаушылардың көпшілігі (57,7 пайызы) BC STV-ді қолдағанмен, үкімет 60 проценттен кем дауыспен міндеттеме алмайтынын заңмен бекіткен. BC STV-ге күшті қолдау көрсетілгендіктен, үкімет 2009 жылы екінші референдум өткізуге шешім қабылдады. Бұл референдумда қолданыстағы және ұсынылған жүйелер арасындағы айырмашылықтар туралы халықты толыққанды хабардар ету мақсатында ақпараттық науқандарға мемлекеттік қаржыландыру көлемі арттырылды. "Иә" және "жоқ" жақтастарының басшылары үкімет тарапынан тағайындалды. 2009 жылғы дауыс беруде бұл ұсыныс 60,9 процент дауыспен қабылданбады, ал 39,1 процент қолдау көрсетті.

Өмірбаян

2003 жылы премьер-министр Гордон Кэмпбеллдің либералдық үкіметі, оппозициялық Жаңа демократиялық партияның келісімімен, Сайлау реформасы жөніндегі Азаматтар ассамблеясын құрды. Ассамблеяға жаңа сайлау жүйесін ұсыну міндеті жүктелді, ол кейін халыққа референдумға салынатын еді. Ассамблея өз есебінде сипаттағандай, BC STV (Британдық Колумбияның бірден ауыстырылатын дауыс беру жүйесі) деп аталатын жүйені әзірледі және ұсынды. Осы ұсыным бойынша референдум 2005 жылғы Британдық Колумбия сайлауымен бірге өткізілді.

Референдумды өткізуге тыйым салатын заң

2005 жылғы референдумнан кейін STV жарнамасын реттейтін заң өзгерді. 2009 жылдың 12 мамырындағы дауыс бюллетенінде референдум мәселесі қойылғанмен, STV-ні насихаттау сайлау жарнамасына тыйым салынды. BC Electoral Reform Referendum 2009 Act Regulation Section.29.4 мынадай мәлімдейді: Референдум жарнамасы тікелей немесе жанама түрде (а) тіркелген саяси партияны немесе кандидатты қолдамауы немесе оған қарсы болмауы керек, немесе (b) сайлау жарнамасының құрамына кірмеуі керек. 1-тармақтың анықтамасы – «референдум үгіт кезеңі» референдумға қатысты 2009 жылғы 1 ақпаннан басталып, референдум бойынша жалпы дауыс беру аяқталғанға дейінгі мерзімді білдіреді.

Бірінші референдум

Референдум "Иә" немесе "Жоқ" сұрағы түрінде ұсынылды, "Иә" дауысы БК СТВ жүйесін қабылдауға, ал "Жоқ" дауысы қазіргі бір мандатты көпшілік жүйесін сақтауға бағытталды. Дегенмен, үкімет референдум нәтижелерінің, сайлаушылардың 60 пайызы бірдей дауыс бермесе (сондай-ақ, Британдық Колумбияның сайлау округтерінің кем дегенде 60 пайызында (79 округтің 48-і) қарапайым көпшілік құралмаса) міндетті болмайтынын заңмен бекітті. Сайлау округтерінің 97 пайызында (79 округтің 77-сі) сайлаушылар БК СТВ жүйесін қабылдауға дауыс бергенімен, провинциялық жалпы дауыс беруде халықтың 57,69 пайызы ғана БК СТВ үшін дауыс берді, бұл 60 пайыздық шектен 2,3 пайыз кем. Осының салдарынан референдум нәтижелері үкімет үшін міндетті болмады және үкімет БК СТВ жүйесін қабылдамады. Алайда, нәтижелер өте жақын болғандықтан, екінші референдум өткізу туралы шешім қабылданды.

Екінші референдум

Сайлау реформасы бойынша екінші референдум 2009 жылдың 12 мамырында провинциялық сайлаумен бірге өтті. Британдық Колумбия сайлаушылары тағы да BC STV сайлау жүйесіне дауыс берді. 2005 жылғы референдум сияқты, бұл референдумның күшіне енуі үшін жалпы дауыс берудің 60 пайызы және провинцияның кемінде 60 пайызындағы сайлау округтерінде 50 пайызын алу қажет болды. Алғашқы референдум науқаны барысында және одан кейін туындаған алаңдаушылықтарды ішінара шешу мақсатында, сайлаушылар BC STV жүйесінде ұсынылған сайлау шекараларының картасын қарау мүмкіндігіне ие болды, сондай-ақ жаңа сайлау жүйесін қолдаушы және қарсыластарына мемлекеттік қаржыландыру қарастырылды. Провинцияның сайлаушылары өзгеріске тек 39,09 пайыз дауыспен қарсылық танысты.

Жүйелік механиканың қысқаша мазмұны

1871 жылы Канадамен біріккеннен кейін Британдық Колумбияда негізінен бір өкілдік округтер және бірнеше өкілдік округтер жүйесі болды, онда әр сайлаушы ашық бюллетеньде бос орындардың санына тең дауыс берді. Бұл бірінші келгенге жеңіс және блоктық дауыс берудің қосылған түрі 1988 жылға дейін қолданылды, тек 1950 жылдардағы екі сайлауда Британдық Колумбия тікелей дауыс беруді қабылдаған кезде ғана емес. 1988 жылы 17 көпмандатты округтер таратылды, содан кейін барлық орындар үшін бірінші келгенге жеңіс жүйесі қолданыла бастады. 1988 жылдан бері қолданылып келе жатқан толық бір өкілдік жүйесінен өзгеше, STV барлық заңнамалық орындарды аймақтық деңгейде көпмандатты округтерге біріктіреді. Бұл аймақтағы орындарды сайлаушылардың дауыс беру үлесіне сәйкес бөлу үшін жасалады. Мысалы, Ричмонд пен Дельтаның бес сайлау округі біріктіріліп, бір округ құрады, ол көпмандатты округтегі дауыстарға пропорционалды бес жеңімпазды шығарады. 1996 жылғы сайлаудағы жағдайдан айырмашылығы, барлық бес орынды бір саяси партия жеңіп алды. Саяси партиялар сайлау округінде бос орындардың санына дейін кандидаттарды тікелей ұсына алады, бірақ басқа жердегі STV тәжірибесі (және жалпы сайлаулар) барлығы солай істемейтінін көрсетеді. Мысалы, Ирландияда бес немесе одан көп партия кандидаттарды тікелей ұсынса, бес орындық округте әдетте 10-15 кандидат болады. Ірі партиялар әдетте кіші партияларға қарағанда бір округте көбірек кандидаттарды тікелей ұсынады, өйткені олар көптеген депутаттарды сайлауға үміттенеді. Жүйенің ең маңызды ерекшелігі - әр сайлаушыда бір ғана дауыс болғанымен, егер бірінші таңдау сайланбаса, дауыс сол сайлаушының таңдаған басқа кандидатқа берілуі мүмкін. Егер бірінші таңдау сайланса, дауыстың бір бөлігі басқа біреуді де сайлауға көмектесу үшін беріледі, салмақты инклюзивті Грегори әдісі бойынша. Осылайша, сайлаушының бір дауысы бөлініп, сайлаушының бағалауынша (бар болса) бірнеше кандидатты сайлау үшін пайдаланылуы мүмкін. Осы мақсатта сайлаушылар кандидаттарды тізімдеуге шақырылады, бірақ олар оны міндетті түрде істеуге тиіс емес. Кандидаттар саяси партиялар бойынша бюллетеньде бөлек бағандарға топтастырылады, Тасмания штатындағыдай. Алайда, сайлаушылар қаласа, әртүрлі партиялардың кандидаттарына басымдық беруге рұқсат етіледі. Округ үшін квота округтегі жарамды бюллетеньдердің саны мен қол жетімді орындардың санына сүйеніп анықталады. Барлық дауыстар саналып, сайлаушылардың бірінші таңдаулары бойынша сұрыпталады. Квотаны қанағаттандыратын немесе одан асып түсетін бірінші басымдылық дауыс алған кандидаттар сайланады. Егер бірінші санауда барлық орындар толтырылмаса, округтегі қалған орындарды анықтау үшін көп сатылы санау және дауыс беру процесі қолданылады, бұл келесі дауыс топтарындағы екінші басымдықтарды ескереді. Екінші дауыстарды өңдеу күрделі болғанымен, Ассамблея бұл қағиданы Ассамблеяның соңғы есебінде мынадай қарапайым түсінікпен түсіндірді: "Егер сайлаушының сүйікті кандидаты (#1) сайланбаса немесе сайлану үшін қажетті дауыс санынан көп дауыс алса, онда сайлаушының дауысы оның келесі сүйікті кандидатына (#2) "көшіріледі". Дауыс текке кетпейді, ол қайта бағытталады. Бұл жүйенің мақсаты - барлық дауысты есепке алу".

Ұсынылған сайлау округтерінің шекаралары

Бірінші өткен пошта немесе FPTP жүйесі бойынша Британдық Колумбия 2005 жылы бір мүшелі 79 округтен депутаттарды сайлады, бірақ 2009 жылғы сайлауда бұл көрсеткіш 85-ке дейін өсті. Кезекпен сайлаудан кейін тағайындалатын шекаралар комиссиясы халық санағы деректерін пайдаланып, округтерде номиналды түрде тең халық деңгейін сақтауға тырысады (сот белгілеген шектеулер ішінде), осылайша сайлаушылардың өкілдігі шамамен бірдей болады. Қазіргі уақытта округтердің орташа халқы шамамен 50 мың адамды құрайды. Дегенмен, округтер арасында елеулі айырмашылықтар болуы мүмкін, себебі округтерге провинциялық орташа көрсеткіштен 75 пайызға дейін кем немесе 125 пайызға дейін артық болуға рұқсат етіледі, тіпті бұл шектер ерекше жағдайларда бұзылуы да мүмкін. Сонымен қатар, округтерді қайта бөлу кезінде халықтың қоныс аударуы біркелкіліктен алыстауына әкелуі мүмкін. Ванкувер Бёррард округінде ең көп халық – шамамен 67 000 адам, ал Солтүстік жағалау округінде ең аз халық – шамамен 27 000 адам тұрады. Сонымен қатар, бірінші өткен пошта жүйесінде бір округте жеңіске жеткен кандидаттың дауыс саны басқа округтегі жеңімпаздан әлдеқайда көп немесе аз болуы мүмкін, себебі сайлауға қатысу деңгейі әртүрлі және жеңіске жету үшін округтегі жарамды дауыстардың көпшілігі жеткілікті. Канада тарихында жеңіске жеткендердің көрсеткіші 18 пайыздан 75 пайызға дейін ауысқан. Бір мүшелі округтерді пайдаланудың бір кемшілігі – көптеген халық тығын жерлерде шамамен 50 000 тұрғыны бар округтер құру үшін, мүдделердің біріккен қауымдастығын толық бейнелемейтін кездейсоқ шекаралар салу қажет болуы мүмкін. 2008 жылы есеп берген Сайлау шекаралары жөніндегі комиссияға бір мүшелі жүйе және ұсынылған жаңа BC STV жүйесі үшін жаңа шекаралар жасау міндеті жүктелді. BC STV жүйесінде бірнеше депутаттар сайлайтын әлдеқайда ірі округтер құрылады. Жақтастары бұл округтердің мықты қауымдық байланысқа және ортақ мүддеге ие болатынын, сайлаушылардың бірнеше депутаттан қызмет алу мүмкіндігіне ие болатынын айтады. Мысалы, Ванкувер қаласының ішіндегі 11 жаңа бір мүшелі сайлау округі STV жүйесінде біріктіріліп, екі сайлау округін құрайды – бірі Батыс, бірі Шығыс. Ричмонд және Дельтадағы бес сайлау округі бірігіп, бір округ құрайды. Әрбір STV округі бір мүшелі сайлау округтерінің бірігуінен құрылады; демек, аймақ бойынша депутаттардың жалпы саны және әр аймақтағы бір депутатқа шаққандағы халық саны жүйе таңдауына тәуелсіз.

Шетелдік салыстырулар

Ұсынылған БК СТВ жүйесін Азаматтар жиналысының мүшелері Британдық Колумбия провинциясына ең лайықты деп таңдады. Дегенмен, оның басқа елдерде қолданылып жүрген СТВ сайлау жүйелерімен ұқсастықтары мен айырмашылықтары бар: Австралия Сенатына сайлаудан өзгеше, бірақ Ирландия және Солтүстік Ирландиядағы сайлауларға ұқсас, сайлаушылар әрбір үміткерді бағалауға міндетті емес; осы ереженің мақсаты – сайлаушыларды олар танымайтын немесе қолдамайтын үміткерлерді бағалауға мәжбүрлеуден сақтау. Егер кандидат квотаны асып, сайланған деп есептелсе, оның барлық бюллетеньдері Солтүстік Ирландияда және Ирландия Сенатында қолданылатын Грегори әдісімен (кейде «Сенат ережелері» деп аталады) дауыстарды ауыстыру үшін тексеріледі. Бұл Ирландияның төменгі палатасы – Дэйл үшін қолданылатын Hare әдісінен өзгеше, онда кандидат бірінші санауда квотаға жеткен жағдайда, осы кандидатқа ауыстырылған дауыстардың соңғы партиясының екінші басымдықтары ғана артық дауыстарды қалай ауыстыру керектігін анықтау үшін қарастырылады. Бос орын туған жағдайда, BC STV жүйесі бойынша қосымша сайлау өтеді, бұл кейбір STV жүйелерінде қолданылатын дауыстарды кері санаудан өзгеше. Бір бос орын бар сайлау округінде балама дауыс беру жүйесі қолданылады. Бұл Ирландия жүйесіне ұқсас, бірақ Мальта мен Тасманияда қолданылатын жүйеден ерекшеленеді, онда бастапқы бюллетеньдер қайта саналады және кетіп жатқан мүшелердің дауыстары жаңа жеңімпазды анықтау үшін олардың келесі басымдықтарына ауыстырылады.