Кіріспе

Кванттық нейробиологияның түсіндірмесі

Холономиялық ми теориясы – адам санасы ми жасушаларының ішінде немесе олардың арасындағы кванттық эффектілер арқылы қалыптасады деген идеяны зерттейтін нейробиологияның бір саласы. Холономиялық – бұл спектрлік және кеңістік-уақыт координаттарымен анықталатын Гильберт фазалық кеңістігіндегі бейнелеулерді білдіреді. Холономиялық ми теориясына дәстүрлі нейробиология қарсы тұрады, ол мидың қызметін нейрондардың үлгілері мен оларды қоршаған химиялық процестерді қарастыру арқылы зерттейді. Кванттық сананың бұл нақты теориясын нейробиолог Карл Прибрам физик Дэвид Боммен бірлесіп, алғашқыда Денис Габор ұсынған голограммалар теориясына сүйене отырып әзірлеген. Ол адамның танымдық процестерін миды голографиялық сақтау желісі ретінде модельдеу арқылы сипаттайды. Габор, Прибрам және басқалар ми процестері мен голограммада ақпарат сақтау арасындағы ұқсастықтарды атап өтті, оларды Фурье түрлендіруі арқылы да талдауға болады.

Шығуы мен дамуы

1946 жылы Денис Габор голограмманы математикалық тұрғыдан ойлап тапты, ол бейнені голограмманың ішінде сақталған ақпарат арқылы қайта құруға болатын жүйені сипаттады. Ол үш өлшемді нысанның ақпараттық үлгісін көбінесе екі өлшемді жарық сәулесінде кодтауға болатынын көрсетті. Габор сондай-ақ голографиялық ассоциативтік жадты көрсету үшін математикалық модельді әзірледі. Габордың әріптесі Питер Якобус Ван Херден де 1963 жылы осыған байланысты голографиялық математикалық жад моделін жасады. Бұл модельдегі негізгі ерекшелік – локальдық емес қасиет, ол бірнеше жылдан кейін маңызды болды, 1967 жылы Брайтенберг пен Киршфилдтің тәжірибелері мидағы жадтың нақты орналасуы бұрыс екенін көрсетті. Карл Прибрам психолог Карл Лэшлимен Лэшлидің энграмдық тәжірибелері бойынша жұмыс істеді, ол приматтардың миындағы нақты естеліктердің орнын анықтау үшін зақымдануларды пайдаланды. Лэшли миға кішкентай зақымдар келтіріп, олардың естелікке тигізетін әсері шамалы екенін анықтады. Ал Прибрам ми қабығының үлкен бөліктерін алып тастады, бұл жад пен танымдық функцияның бірнеше ауыр кемшіліктеріне әкелді. Естеліктер жеке нейронда немесе нақты жерде сақталмайды, олар бүкіл нейрондық желіге таралады. Лэшли мидың интерференциялық үлгілері қабылдау процесінде рөл атқара алатынын айтты, бірақ мұндай үлгілер мида қалай пайда болатынын және олардың мидың жұмысына қалай әкелетінін білмеді. Бірнеше жылдан кейін нейрофизиолог Джон Экклздің мақаласында пресинаптикалық аксондардың тармақталу ұштарында толқынның қалай пайда болатыны сипатталды. Мұндай толқындардың көп саны интерференциялық үлгілерді тудыруы мүмкін. Содан кейін Эметт Лейт лазерлік сәулелердің интерференциялық үлгілері арқылы визуалды бейнелерді сақтауда сәттілікке жетті, бұл Габордың бұрын Фурье түрлендірулерін голограммада ақпаратты сақтау үшін қолдануынан шабыттанды. Экклз бен Лейттің еңбектерін зерттегеннен кейін, 1980 жылы физик Дэвид Бом өзінің голоқозғалыс және жасырын және ашық тәртіп туралы идеяларын ұсынды. Прибрам 1975 жылы Бомның жұмысымен танысып, голограмма интерференциялық үлгілерде ақпаратты сақтай алатындығы және белсендірілген кезде сол ақпаратты қайта жасай алатындығы себепті, ол мидың жұмысы үшін берік метафора бола алатынын түсінді. Олар бірлесіп "көрнекі қабықтың жасушалары көрсететін кеңістіктік жиілік кодтауын кіріс үлгісінің Фурье түрлендіруі ретінде ең жақсы сипаттауға болады" деп анықтады.

Голограмма және голономия

Голограмманың басты ерекшелігі – сақталған ақпараттың кез келген бөлігі бүкіл голограмма бойынша таратылғандығында. Сақтау және алу процестері Фурье түрлендіру теңдеулерімен сипатталғандай жүзеге асырылады. Голограмманың бір бөлігі кедергі үлгісін қамти алуға жеткілікті болса, ол бөлік сақталған бейненің толығымен қайта құруы мүмкін, бірақ бейнеде «шу» деп аталатын қосымша өзгерістер болуы мүмкін. Бұған радиоантеннаның тарату аймағын мысалға келтіруге болады. Аймақтың кез келген кішірек бөлігінде барлық каналдарға қол жеткізуге болады, бұл голограмма ақпаратының бір бөлігінде толығымен қамтылғандығына ұқсас. Бұл мидың зақымдалған жағдайда да функциясын және жадын сақтауға мүмкіндік береді. Ақпаратты ұсыну – дендриттік микропроцестердің таратылған желісіндегі динамикалық түрлендіру ретінде жүзеге асырылады. Голономикалық ми мен голографиялық ми арасындағы айырмашылықты атап өту маңызды. Прибрам мидың бір ғана голограмма ретінде жұмыс істейтінін айтпайды. Керісінше, кіші нейрондық желілердегі толқындар мидың үлкен жұмысының ішіндегі жергілікті голограммаларды жасайды. Мұндай жапсырмалы голография холономия немесе терезелі Фурье түрлендірулері деп аталады. Голографиялық модель дәстүрлі модельдерге көтерілмейтін жадтың басқа да ерекшеліктерін түсіндіре алады. Хопфилд жады моделінде жадтың қанығуының ерте нүктесі бар, одан кейін жадты алу күрт баяулап, сенімсіз болады. Бұл процестер дендриттік ағашқа – теледендриттер мен дендриттер желісіне, белсенділік потенциалдарымен байланысты таралған жүйке импульстарына емес, ұсақ талшықты дендриттердің мембранасындағы поляризацияның тербелістеріне байланысты. Кешігу неғұрлым қысқа болса, әрекет соғұрлым бейсана болады, ал кешігу ұзарса – сананың ұзақтығы артады. Дэвид Алконның зерттеуі көрсеткендей, бейсана Павловтық шарттанудан кейін дендриттік арбордың көлемі пропорционалды түрде азайды, бұл тәжірибе әрекеттің автоматтылығын арттырғанда синапс жоюға ұқсас. Жадыны сақтауға қабілетті жүйелерде мұндай өзара әрекеттесулер өзіндік шешім қабылдауға прогрессивті түрде әкеледі. Бірнеше зерттеулер көрсеткендей, голографиялық жад модельдерінде қолданылатын операциялардың сол сериясы уақытша жадқа және оптомоторлық реакцияларға қатысты белгілі бір процестерде орындалады. Бұл кем дегенде, белгілі бір голономиялық қасиеттері бар неврологиялық құрылымдардың болуы мүмкін екенін көрсетеді. Олар жасушалық байланыста және мидың ұйқыны қоса алғандағы кейбір процестерінде рөл атқара алады, бірақ қазіргі зерттеулерді нығайту үшін қосымша зерттеулер қажет.

Сын-пикирлер мен баламалы модельдер

Прибрамның ми қызметінің голономикалық моделі сол кезде кеңінен назар аударған жоқ, бірақ содан бері басқа кванттық модельдер жасалды, соның ішінде Джибу мен Ясуэдің ми динамикасы және Витиеллоның диссипативтік кванттық ми динамикасы. Бұл модель голономиялық модельмен тікелей байланысты болмаса да, классикалық ми теориясына ғана негізделген тәсілдерден асып түсуді жалғастырады. Содан кейін олар модельді коррелографтан ары қарай ассоциативтік желіге кеңейтті, онда нүктелер торда орналасқан параллель сызықтарға айналды. Көлденең сызықтар кіріс нейрондарының аксондарын, ал тік сызықтар – шығыс нейрондарының аксондарын көрсетеді. Әр қиылыс өзгертілетін синапсты білдіреді. Бұл модель ығыстырылған бейнелерді тануға қабілетсіз болғанымен, сақтау сыйымдылығы жоғары. Бұл міндетті түрде мидың қалай құрылғанын көрсету емес, Габордың бастапқы моделін жақсарту мүмкіндігін көрсету мақсатында жасалды. П. Ван Хирден бұл модельге математикалық тұрғыдан қарсы дәлел келтіріп, голограмманың сигнал-шу арақатынасы идеалды көрсеткіштің 50%-ына жете алатынын көрсетті. Ол сондай-ақ үлкен сақтау сыйымдылығы үшін 3D желіге енгізілген жылдам іздеуге арналған 2D нейрондық голограммалық желісі бар модельді пайдаланды. Бұл модельдің маңызды ерекшелігі – сақталған ақпараттың бағытын өзгерту және бұрмалауларды түзету мүмкіндігі, бұл бізге әртүрлі бұрыштар мен орналасудан бірдей нысан ретінде тануға мүмкіндік береді, ал коррелограф және ассоциативтік желі модельдерінде мұндай мүмкіндік жоқ.