Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Америкада туған совет шпионы (1913–1992)
American born Soviet spy (1913–1992)
АҚШ-та
1941 жылы Моррис Коэнге тұрмысқа шыққанда ол күйеуінің Кеңес Одағы үшін тыңшы болғанын білмеді. Сол жылы ол Нью-Йорк резидентурасы арқылы совет эспіонажына тартылды. Ол және Моррис алғашқыда совет бақылаушысы Семен Семеновқа жұмыс істеді, бірақ Семенов ФБР-ға анонимді хат арқылы танылды, содан кейін Мәскеуге қайтарылды. Төрт айдан соң Лона мен Моррис жаңа бақылаушы Анатолий Яцковқа бекітілді. Коэндерге алғашқы тапсырма – Кеңес Одағы үшін жаңа әзірленген американдық қару-жарақтардың құпия ақпаратын ұрлау болды. Лона Коннектикут штатының Хартфорд қаласындағы ұшақ зауытында жұмыс істейтін Ален есімді жас жігітпен танысты. Ол Аленнен жаңа автоматтың жұмыс істеп тұрған прототипін зауыттан шығарып әкеуін сұрады. Ол 2000 доллар үшін келісті. Ален оны пальтосының астына жасырып, иығына арқалап зауыттан шығарды. Моррис қаруды бас скрипканың ішіне жасырып, оны совет консулдығына әкеліп жеткізді, бірақ оны ұстап алмады. X желісіндегі жұмысы барысында ол екі қорғаныс зауытында жұмыс істеді. Біріншіден, 1942 жылы Publix Metals компаниясында машина операторы болып, содан кейін 1943 жылы Aircraft Screw Products компаниясында. Aircraft Screw Products компаниясында жұмыс істеген кезде Лона апатқа ұшырап, шашының бір бөлігі жұлынып кетті. Оның үстінен жұмыс істейтін бастығы оны коммунизмді уағыздады деп айыптады. Манхэттен жобасының дамуы туралы ақпарат кеңес тарапына жеткенде, Лона Коэн жаңа бақылаушысы Анатолий Яцковпен курьер ретінде жұмыс істеуге таңдалды. Лонаның міндеті – Теодор Холлдан және Лос-Аламостағы американдық құпия атом қарулары жобасынан "ФОГЕЛЬ" және "ПЕРС" аттарымен белгілі болған дереккөздерден құпия ақпаратты алып, Нью-Йорктегі совет консулдығына жеткізу болды. Сол жерде жас инженер Леонид Р. Квасников басқаратын КГБ-ның жеке бөлімшесі операцияларды үйлестіріп, Мәскеуге барлау мәліметтерін жіберді. (Тарихшы Найджел Уэст "Венона" кескіштерінде "Фогель" және кейін "Перс" кодовые аттарымен Рудольф Пейерлсті, ал оның әйелі Генияны "Тина" кодовые атымен анықтады. Алайда, Тинаның Дженямен байланысы Тина туралы белгілі мәліметтерге сәйкес келмеді және 1999 жылы ол Мелита Норвуд екені анықталды. Сондай-ақ, Пейерлс Перске сәйкес келмеді, өйткені соңғысы Клинтон инженерлік жұмыстарында жұмыс істеді, ал Пейерлс онда жұмыс істемеді. Соғыстан кейін Пейерлске күдік тудыруға жеткілікті себептер болды. Ол тек Фуксты жалдап қана қоймай, оның жұмысқа қабылдануы және қауіпсіздік мәселелері бойынша оның "демеушісі" болды, сонымен қатар Фуксқа толық қауіпсіздік рұқсатын беруге билік органдарына қысым жасады, онсыз ол Пейерлске жұмысында көмектесе алмайтын еді. Фукс біраз уақыт Пейерлдер отбасында тұрды. Пейерлстің орыс әйелі болды, оның інісі де болды, және ол Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын және кейін Кеңес Одағындағы әріптестерімен тығыз байланыста болды.) Лона Холлмен алғаш рет 1945 жылдың тамыз айының соңында Нью-Мексико штатының Альбукерки қаласындағы шіркеудің сыртында кездесті. Ол бұл шіркеуге алдыңғы төрт жексенбіде болған, бірақ Холл кездесу күнін шатастырып, жоспарланған күннен шамамен бір ай өткен соң ғана келді. Холл оған саяхаттап келген есебін берді, содан кейін ол Нью-Йоркке қайтарылды. Ол анықталудан қашу үшін есепті клейнекс қорапшасының ішіне жасырды, бұл кеңес тыңшылары ортасында өзінің тапқырлығымен танылды. Нью-Йоркке оралғаннан кейін, ол жеткізген есепте алғашқы атом бомбасының толық схемасы бар екені анықталды. Элизабет Бентли мен Игорь Гузенконың бас тартуынан кейін Коэндер 1949 жылға дейін совет барлау қызметімен байланысын тоқтатты, содан кейін олар АҚШ-та орналасқан "заңсыз" (дипломатиялық жамылғыны пайдаланбай тыңшылық үшін) полковник Рудольф Абельмен жұмыс істей бастады.
At the time of her marriage to Morris Cohen in 1941, she did not know that her husband was a spy for the Soviet Union. That year he recruited her into Soviet espionage out of the New York rezidentura. She and Morris first worked for Soviet control officer Semyon Semyonov until Semyonov was identified to the FBI in an anonymous letter, after which he was recalled back to Moscow. After four months, Lona and Morris were assigned to a new control officer, Anatoli Yatskov. The Cohens were first tasked with stealing for the Soviet Union details of newly developed American weapons. Lona met a young man, identified in her report as Allen, working at an aircraft plant in Hartford, Connecticut. She then asked Allen to smuggle a working model of a new machine gun out of his plant. He agreed, in exchange for $2,000. By carrying it on his shoulders beneath his coat, Allen was able to sneak it out of the plant. Morris then hid the weapon inside a bass fiddle case and transported it into the Soviet consulate while avoiding detection. While conducting her Line X work, she worked at two defense plants. First, in 1942, at Publix Metals as a machine operator, and then in 1943 at Aircraft Screw Products. While working at Aircraft Screw Products, Lona was in an accident and had part of her hair ripped from her head. A supervisor she worked under accused her of preaching Communism. As word leaked to the Soviets of the developing Manhattan Project, Lona Cohen was chosen by her new control officer, Anatoli Yatskov, to work as a courier. Lona's job was to transport classified information from Theodore Hall, and a source cover named "FOGEL" and "PERS" from the American secret atomic weapons project at Los Alamos, New Mexico and carry them to the Soviet consulate in New York. There, a KGB sub residency under a young engineer, Leonid R. Kvasnikov, coordinated operations and dispatched intelligence to Moscow. (Intelligence historian Nigel West, who identified Rudolf Peierls as the spy codenamed "Fogel" and later "Pers" in the Venona intercepts, and his wife Genia as the spy codenamed "Tina". However, the association of Tina with Genia did not fit with what was known about Tina, and she was conclusively revealed to be Melita Norwood in 1999. Nor did Peierls fit Pers, as the latter worked at the Clinton Engineer Works, whereas Peierls did not. There were good reasons for the postwar intelligence agencies to suspect Peierls. He not only had recruited Fuchs, and served as his "sponsor" on recruitment and security matters, but had pressed the authorities for Fuchs to be given a full security clearance without which he could not have assisted Peierls in his work. Fuchs lived with the Peierls family for a time. Peierls had a Russian wife, as did his brother, and he maintained close contact with colleagues in the Soviet Union before and after the Second World War.) Lona met with Hall for the first time in late August 1945, outside a church in Albuquerque, New Mexico. She had been to this church the previous four Sundays, but Hall had been confused about the date of their meet and did not show up until nearly a month after originally scheduled. Hall gave her the report that she had traveled for, and she was sent back to New York. To avoid detection she concealed the report inside a Kleenex box, a move which became known within Soviet spy circles for its cleverness. After returning to New York, it was discovered that the report she had helped deliver contained a complete diagram of the first atomic bomb. After the defections of Elizabeth Bentley and Igor Gouzenko, the Cohens ended contact with Soviet intelligence until 1949, at which time they began working with Col. Rudolph Abel, a U. S. based "illegal" (not using diplomatic cover for spying).
1950 жылдан бастап
Клаус Фукс 1950 жылы Ұлыбританияда тұтқындалғаннан кейін, Коэн мен оның күйеуінің Мәскеуге қашудан басқа амалы қалмады. Олар Нью-Йорктегі үйлерін тастап, Америкаға қайтып оралмады, оңтүстік шекарадан өтіп, Мексика арқылы сапар шекті. Олар 1954 жылға дейін Польшаның Люблин қаласында болды. Сол жерде Моррис ағылшын тілінің мұғалімі болып жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде Коэндер кеңестік миссиялармен Жапония, Гонконг, Австралия, Жаңа Зеландия, Австрия, Бельгия және Нидерландыға сапарлады. Олар Париждегі Жаңа Зеландия елшілігінен Жаңа Зеландия паспортын алды және Канадаға да барды. Мәскеуде Лона радиооператор және шифрлаушы ретінде қосымша оқытылды. 1954 жылы олар Лондонның батысындағы Руислипке Хелен және Питер Крогер есімдерімен қоныстанды. Олар Парижде алған Жаңа Зеландия паспортын пайдаланып, өздерін канадалықтар деп таныстырды. Олар Лондонның жасырын резидентурасын жүргізу үшін антиквариат кітап дүкенін ашты, ол олардың жасырын әрекеттеріне жамылғы болды. Гордон Лонсдейл (Конон Молоди, КГБ агенты) олармен Портленд шпиондық тобының құрамында жұмыс істеді. Олар 45 Cranley Drive, Ruislip мекенжайындағы үйлерінің жертөлесінде, RAF Northolt әскери әуежайынан қашықта емес жерде жоғары жылдамдықты радио хабар тарату құрылғысын орнатып, Мәскеуге "өте маңызды ақпарат" жібере бастады. Лондонға келген кезде Коэндер Фрэнк және Нора Доэлдермен дос болды. Фрэнк Доел – жазушы Хелен Ханфпен хат алмасып, бестселлер болған кітап сатушы. "Блумсбери көшесінің герцогинясы" кітабында Ханф Нора Доэлдің айтқан әңгімесін келтіреді. Бір Жаңа жыл қарсаңында Доэлдер кеш өткізді, онда Лона Коэн (Хелен Крогер) ұзын қара кешкі көйлектің ішінде өте әдемі келді. "Хелен, сен орыс тыңшысы сияқтысың!" деді Нора. Хелен де күлді, Питер де күлді. Бірнеше айдан кейін Нора таңғы газетті алып оқығанда Хелен мен Питер Крюгердің орыс тыңшылары екенін білді.
After Klaus Fuchs was arrested in the United Kingdom in 1950, Cohen and her husband had no choice but to flee to Moscow. They left their home in New York and never returned to America, passing the southern border and travelling through Mexico. They were placed in Lublin, Poland, until 1954. There, Morris worked as an English teacher. The Cohens went on many foreign missions for the Soviets during this time, traveling to Japan, Hong Kong, Australia, New Zealand, Austria, Belgium, and the Netherlands. They received New Zealand passports in Paris from the New Zealand embassy, and also made trips to Canada. In Moscow, Lona had received additional training as a radio operator and cipher clerk. In 1954, the couple settled in Ruislip, west London, under the names Helen and Peter Kroger. They used the New Zealand passports they had received in Paris and claimed to be native Canadians. They set up an antiquarian book business which served as cover for their activities of running the London Illegal Rezidentura. Gordon Lonsdale (Konon Molody, a KGB agent) worked with them as part of the Portland Spy Ring. In the basement of their house, at 45 Cranley Drive, Ruislip, situated not far from the military airfield of RAF Northolt, they set up a high speed radio transmitter and began sending Moscow "information of special importance". While in London, the Cohens were friends with Frank and Nora Doel. Frank Doel is the bookseller whose correspondence with the author Helene Hanff became the bestseller, 84, Charing Cross Road. In her follow up book, The Duchess of Bloomsbury Street, Hanff reported an anecdote told her by Nora Doel. One New Year's Eve, the Doels gave a party at which Lona Cohen (aka Helen Kroger):arrived looking very exotic in a long black evening dress. 'Helen, you look like a Russian spy!' said Nora. And Helen laughed and Peter laughed and a few months later Nora picked up the morning paper and discovered that Helen and Peter Kruger were Russian spies.
Тұтқындау, сот және бас бостандығынан айыру
1961 жылдың қаңтар айында олар тыңшылық қылды деген айыппен тұтқындалды; наурыз айында ол кінәлі деп танылып, 20 жылға сотталды. Оның күйеуі Моррис Коэн 25 жылға сотталды. Тұтқындалу алдында Коэн/Крогер қазандықты отынмен қыздыруға рұқсат сұрады. Ол үлкермес бұрын, тұтқындау операциясын басқарған, тәжірибелі "шпион аулаушы" детектив Смит оның сөмкесін тексеруді талап етті. Сөмкесінен құжаттарды кішірейтіп, елден жасырып шығаруға ыңғайлы жасайтын микроточкалар табылған еді.
In January 1961, the couple were arrested for espionage; in March she was convicted and received a sentence of 20 years. Her husband Morris Cohen was sentenced to 25 years. Before being taken into custody, Cohen/Kroger had asked permission to stoke up the boiler. Before she could do so, Detective Superintendent Smith, a veteran "spy catcher" who was in charge of the arrest, insisted on checking her handbag. It was found to contain microdots, the photographic reduction of documents, in order to make them small enough to be smuggled out of the country more easily.
Тұтқын алмасу және кейін Мәскеудегі өмір
1969 жылы британдықтар тұтқын алмасуды ұйымдастырды, Коэндерді Кеңес Одағымен британдық азамат Джеральд Брукке, сондай-ақ Майкл Парсонс пен мырза Энтони Лорейнге алмастырды. Бұл британдық азаматтар 1968 жылы Кеңес соттарымен Кеңес Одағына есірткі тасығандары үшін сотталған еді. Мәскеуге келгеннен кейін Коэндерлер шетелдегі барлау операциялары үшін әріптестерін даярлауды жалғастырды, деп мәлімдеді Джек Барски, КГБ-ның ұйықтап жүрген агенты. Барски Коэндерлермен 1978 жылы АҚШ-қа жіберілгенге дейін кездескенін жазды. Кейіннен Коэндерлер КГБ-дан зейнетақы алды. Лона Коэн 1992 жылғы 23 желтоқсанда Мәскеуде қайтыс болды, ол 79 жаста еді. Оның күйеуі Морис оның қайтысынан кейін тағы үш жыл өмір сүрді. Екеуі де КГБ-ның Новокунцево зиратында жерленген.
In 1969, the British arranged a prisoner exchange, trading the Cohens with the Soviet Union for a British subject, Gerald Brooke, as well as Michael Parsons and Mr. Anthony Lorraine, the British subjects who in 1968 were sentenced by Soviet courts for smuggling drugs into the Soviet Union. Once in Moscow, the Cohens continued training colleagues for intelligence operations abroad according to Jack Barsky, a KGB sleeper agent who wrote about meeting the Cohens before being sent to the US in 1978. Later, the Cohens were provided with pensions by the KGB. Lona Cohen died in Moscow on December 23, 1992. She was 79 years of age. Her husband, Morris, lived for three more years following her death. They were both buried in the KGB's Novokuntsevo Cemetery.
Басқа БАҚ-та бейнелеу
1983 жылы британдық драматург Хью Уайтмор осы оқиғаны "Аңдардың тобы" деп аталатын пьесаға айналдырды, ол Лондонның Вест-Энд театр ауданында Джуди Денч пен Майкл Уильямс қатысқан қойылымда ойналды. 1985 жылы ол Бродвейде 3,5 ай бойы көрсетілді, онда Розмари Харрис Коэн/Крогерлердің британдық көршісінің рөлін сомдағаны үшін «Тони» сыйлығын жеңіп алды. Кейіннен ол Эллен Бурстин, Алан Бейтс, Тери Гарр және Дэниел Бензалидің (ол «Питер Шефер» рөлінде, яғни «Питер Крогер», яғни Моррис Коэн) қатысуымен телефильмге айналдырылып, 1987 жылы АҚШ-та CBS телеарнасында көрсетілді. Сюжет Коэндердің үйі қауіпсіздік қызметінің тыңшылық базасы ретінде пайдаланылған көршілері (және сырттай достары) және сол кезде параноя, күдік пен сатқындық олардың өмірін қалай бірте-бірте құлатқаны туралы болды. Коэндердің антиквариат кітап сатушылары Питер және Хелен Крогер ретіндегі жасырын қызметі Хелен Ханфтың «Блумсбери көшесінің герцогинясы» кітабында еске алынады, себебі олар Лондондық кітап сатушы Франк Доелдің достары болған, ол «84 Чарлинг Крос Роуд» бестселлеріне шабыттандырған хаттар мен кітап тапсырыстарын алған.
In 1983, the British playwright Hugh Whitemore dramatized the case as Pack of Lies, which was performed in London's West End theatre district starring Judi Dench and Michael Williams. It played on Broadway for 3½ months in 1985, for which Rosemary Harris won the best actress Tony award for her portrayal of the British neighbor of the Cohens/Krogers. It was made into a TV movie starring Ellen Burstyn, Alan Bates, Teri Garr and Daniel Benzali (as "Peter Schaefer", i. e., "Peter Kroger", i. e., Morris Cohen) which aired in the U. S. on CBS in 1987. The plot centered on the neighbors (and seeming friends) whose house was used as a base from which the security services could spy on the Cohens, and the way paranoia, suspicion and betrayal gradually destroyed their lives during that time. The Cohens' cover as antiquarian book dealers Peter and Helen Kroger is mentioned in Helene Hanff's The Duchess of Bloomsbury Street because they were friends of London book dealer Frank Doel, recipient of the letters and book orders that inspired the bestseller 84 Charing Cross Road.
Пайдаланған дереккөздер
Карр, Барнс (2016) «Шыбырлау операциясы: Моррис және Лона Коэн совет шпиондарының ұсталуы». Ливан, Нью-Гэмпшир: Жаңа Англия университетінің баспасы.
Carr, Barnes (2016) Operation Whisper: The Capture of Soviet Spies Morris and Lona Cohen. Lebanon NH: The University Press of New England.