Кіріспе

Америкада туған совет шпионы (1913–1992)

АҚШ-та

1941 жылы Моррис Коэнге тұрмысқа шыққанда ол күйеуінің Кеңес Одағы үшін тыңшы болғанын білмеді. Сол жылы ол Нью-Йорк резидентурасы арқылы совет эспіонажына тартылды. Ол және Моррис алғашқыда совет бақылаушысы Семен Семеновқа жұмыс істеді, бірақ Семенов ФБР-ға анонимді хат арқылы танылды, содан кейін Мәскеуге қайтарылды. Төрт айдан соң Лона мен Моррис жаңа бақылаушы Анатолий Яцковқа бекітілді. Коэндерге алғашқы тапсырма – Кеңес Одағы үшін жаңа әзірленген американдық қару-жарақтардың құпия ақпаратын ұрлау болды. Лона Коннектикут штатының Хартфорд қаласындағы ұшақ зауытында жұмыс істейтін Ален есімді жас жігітпен танысты. Ол Аленнен жаңа автоматтың жұмыс істеп тұрған прототипін зауыттан шығарып әкеуін сұрады. Ол 2000 доллар үшін келісті. Ален оны пальтосының астына жасырып, иығына арқалап зауыттан шығарды. Моррис қаруды бас скрипканың ішіне жасырып, оны совет консулдығына әкеліп жеткізді, бірақ оны ұстап алмады. X желісіндегі жұмысы барысында ол екі қорғаныс зауытында жұмыс істеді. Біріншіден, 1942 жылы Publix Metals компаниясында машина операторы болып, содан кейін 1943 жылы Aircraft Screw Products компаниясында. Aircraft Screw Products компаниясында жұмыс істеген кезде Лона апатқа ұшырап, шашының бір бөлігі жұлынып кетті. Оның үстінен жұмыс істейтін бастығы оны коммунизмді уағыздады деп айыптады. Манхэттен жобасының дамуы туралы ақпарат кеңес тарапына жеткенде, Лона Коэн жаңа бақылаушысы Анатолий Яцковпен курьер ретінде жұмыс істеуге таңдалды. Лонаның міндеті – Теодор Холлдан және Лос-Аламостағы американдық құпия атом қарулары жобасынан "ФОГЕЛЬ" және "ПЕРС" аттарымен белгілі болған дереккөздерден құпия ақпаратты алып, Нью-Йорктегі совет консулдығына жеткізу болды. Сол жерде жас инженер Леонид Р. Квасников басқаратын КГБ-ның жеке бөлімшесі операцияларды үйлестіріп, Мәскеуге барлау мәліметтерін жіберді. (Тарихшы Найджел Уэст "Венона" кескіштерінде "Фогель" және кейін "Перс" кодовые аттарымен Рудольф Пейерлсті, ал оның әйелі Генияны "Тина" кодовые атымен анықтады. Алайда, Тинаның Дженямен байланысы Тина туралы белгілі мәліметтерге сәйкес келмеді және 1999 жылы ол Мелита Норвуд екені анықталды. Сондай-ақ, Пейерлс Перске сәйкес келмеді, өйткені соңғысы Клинтон инженерлік жұмыстарында жұмыс істеді, ал Пейерлс онда жұмыс істемеді. Соғыстан кейін Пейерлске күдік тудыруға жеткілікті себептер болды. Ол тек Фуксты жалдап қана қоймай, оның жұмысқа қабылдануы және қауіпсіздік мәселелері бойынша оның "демеушісі" болды, сонымен қатар Фуксқа толық қауіпсіздік рұқсатын беруге билік органдарына қысым жасады, онсыз ол Пейерлске жұмысында көмектесе алмайтын еді. Фукс біраз уақыт Пейерлдер отбасында тұрды. Пейерлстің орыс әйелі болды, оның інісі де болды, және ол Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын және кейін Кеңес Одағындағы әріптестерімен тығыз байланыста болды.) Лона Холлмен алғаш рет 1945 жылдың тамыз айының соңында Нью-Мексико штатының Альбукерки қаласындағы шіркеудің сыртында кездесті. Ол бұл шіркеуге алдыңғы төрт жексенбіде болған, бірақ Холл кездесу күнін шатастырып, жоспарланған күннен шамамен бір ай өткен соң ғана келді. Холл оған саяхаттап келген есебін берді, содан кейін ол Нью-Йоркке қайтарылды. Ол анықталудан қашу үшін есепті клейнекс қорапшасының ішіне жасырды, бұл кеңес тыңшылары ортасында өзінің тапқырлығымен танылды. Нью-Йоркке оралғаннан кейін, ол жеткізген есепте алғашқы атом бомбасының толық схемасы бар екені анықталды. Элизабет Бентли мен Игорь Гузенконың бас тартуынан кейін Коэндер 1949 жылға дейін совет барлау қызметімен байланысын тоқтатты, содан кейін олар АҚШ-та орналасқан "заңсыз" (дипломатиялық жамылғыны пайдаланбай тыңшылық үшін) полковник Рудольф Абельмен жұмыс істей бастады.

1950 жылдан бастап

Клаус Фукс 1950 жылы Ұлыбританияда тұтқындалғаннан кейін, Коэн мен оның күйеуінің Мәскеуге қашудан басқа амалы қалмады. Олар Нью-Йорктегі үйлерін тастап, Америкаға қайтып оралмады, оңтүстік шекарадан өтіп, Мексика арқылы сапар шекті. Олар 1954 жылға дейін Польшаның Люблин қаласында болды. Сол жерде Моррис ағылшын тілінің мұғалімі болып жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде Коэндер кеңестік миссиялармен Жапония, Гонконг, Австралия, Жаңа Зеландия, Австрия, Бельгия және Нидерландыға сапарлады. Олар Париждегі Жаңа Зеландия елшілігінен Жаңа Зеландия паспортын алды және Канадаға да барды. Мәскеуде Лона радиооператор және шифрлаушы ретінде қосымша оқытылды. 1954 жылы олар Лондонның батысындағы Руислипке Хелен және Питер Крогер есімдерімен қоныстанды. Олар Парижде алған Жаңа Зеландия паспортын пайдаланып, өздерін канадалықтар деп таныстырды. Олар Лондонның жасырын резидентурасын жүргізу үшін антиквариат кітап дүкенін ашты, ол олардың жасырын әрекеттеріне жамылғы болды. Гордон Лонсдейл (Конон Молоди, КГБ агенты) олармен Портленд шпиондық тобының құрамында жұмыс істеді. Олар 45 Cranley Drive, Ruislip мекенжайындағы үйлерінің жертөлесінде, RAF Northolt әскери әуежайынан қашықта емес жерде жоғары жылдамдықты радио хабар тарату құрылғысын орнатып, Мәскеуге "өте маңызды ақпарат" жібере бастады. Лондонға келген кезде Коэндер Фрэнк және Нора Доэлдермен дос болды. Фрэнк Доел – жазушы Хелен Ханфпен хат алмасып, бестселлер болған кітап сатушы. "Блумсбери көшесінің герцогинясы" кітабында Ханф Нора Доэлдің айтқан әңгімесін келтіреді. Бір Жаңа жыл қарсаңында Доэлдер кеш өткізді, онда Лона Коэн (Хелен Крогер) ұзын қара кешкі көйлектің ішінде өте әдемі келді. "Хелен, сен орыс тыңшысы сияқтысың!" деді Нора. Хелен де күлді, Питер де күлді. Бірнеше айдан кейін Нора таңғы газетті алып оқығанда Хелен мен Питер Крюгердің орыс тыңшылары екенін білді.

Тұтқындау, сот және бас бостандығынан айыру

1961 жылдың қаңтар айында олар тыңшылық қылды деген айыппен тұтқындалды; наурыз айында ол кінәлі деп танылып, 20 жылға сотталды. Оның күйеуі Моррис Коэн 25 жылға сотталды. Тұтқындалу алдында Коэн/Крогер қазандықты отынмен қыздыруға рұқсат сұрады. Ол үлкермес бұрын, тұтқындау операциясын басқарған, тәжірибелі "шпион аулаушы" детектив Смит оның сөмкесін тексеруді талап етті. Сөмкесінен құжаттарды кішірейтіп, елден жасырып шығаруға ыңғайлы жасайтын микроточкалар табылған еді.

Тұтқын алмасу және кейін Мәскеудегі өмір

1969 жылы британдықтар тұтқын алмасуды ұйымдастырды, Коэндерді Кеңес Одағымен британдық азамат Джеральд Брукке, сондай-ақ Майкл Парсонс пен мырза Энтони Лорейнге алмастырды. Бұл британдық азаматтар 1968 жылы Кеңес соттарымен Кеңес Одағына есірткі тасығандары үшін сотталған еді. Мәскеуге келгеннен кейін Коэндерлер шетелдегі барлау операциялары үшін әріптестерін даярлауды жалғастырды, деп мәлімдеді Джек Барски, КГБ-ның ұйықтап жүрген агенты. Барски Коэндерлермен 1978 жылы АҚШ-қа жіберілгенге дейін кездескенін жазды. Кейіннен Коэндерлер КГБ-дан зейнетақы алды. Лона Коэн 1992 жылғы 23 желтоқсанда Мәскеуде қайтыс болды, ол 79 жаста еді. Оның күйеуі Морис оның қайтысынан кейін тағы үш жыл өмір сүрді. Екеуі де КГБ-ның Новокунцево зиратында жерленген.

Басқа БАҚ-та бейнелеу

1983 жылы британдық драматург Хью Уайтмор осы оқиғаны "Аңдардың тобы" деп аталатын пьесаға айналдырды, ол Лондонның Вест-Энд театр ауданында Джуди Денч пен Майкл Уильямс қатысқан қойылымда ойналды. 1985 жылы ол Бродвейде 3,5 ай бойы көрсетілді, онда Розмари Харрис Коэн/Крогерлердің британдық көршісінің рөлін сомдағаны үшін «Тони» сыйлығын жеңіп алды. Кейіннен ол Эллен Бурстин, Алан Бейтс, Тери Гарр және Дэниел Бензалидің (ол «Питер Шефер» рөлінде, яғни «Питер Крогер», яғни Моррис Коэн) қатысуымен телефильмге айналдырылып, 1987 жылы АҚШ-та CBS телеарнасында көрсетілді. Сюжет Коэндердің үйі қауіпсіздік қызметінің тыңшылық базасы ретінде пайдаланылған көршілері (және сырттай достары) және сол кезде параноя, күдік пен сатқындық олардың өмірін қалай бірте-бірте құлатқаны туралы болды. Коэндердің антиквариат кітап сатушылары Питер және Хелен Крогер ретіндегі жасырын қызметі Хелен Ханфтың «Блумсбери көшесінің герцогинясы» кітабында еске алынады, себебі олар Лондондық кітап сатушы Франк Доелдің достары болған, ол «84 Чарлинг Крос Роуд» бестселлеріне шабыттандырған хаттар мен кітап тапсырыстарын алған.

Пайдаланған дереккөздер

Карр, Барнс (2016) «Шыбырлау операциясы: Моррис және Лона Коэн совет шпиондарының ұсталуы». Ливан, Нью-Гэмпшир: Жаңа Англия университетінің баспасы.