Кіріспе

Француз су сорғысы, 1684 жылы салынған.

Марли машинасы (maʃin də maʁli), сондай-ақ Марли машинасы немесе Марлидің машинасы деп белгілі, 1684 жылы Францияның Ивелин аймағында Сене өзенінен су сорғылап, Версаль сарайына жеткізу үшін салынған ірі гидравликалық жүйе болды. XIV Людовик патша Версальдегі өзінің фонтандары үшін көп мөлшерде суға мұқтаж болды. Марли машинасы салынғанға дейін Версальге жеткізілген су көлемі Париж қаласының қажеттілігінен асып түскенімен, бұл жеткіліксіз болды және фонтандарды үлестіру қажеттігі туды. Қызығы, Марли машинасы сорғылаған судың көп бөлігі Марли сарайының жаңа бағын салуға жұмсалды. Дегенмен, тіпті Марлиде сорғыланған барлық су (күнделікті орташа көрсеткіш бойынша) Версальге жеткізілсе де, ол жеткіліксіз болар еді: фонтандардың қалыпты жұмыс істеуі (яғни, жартылай қысыммен) кем дегенде төрт есе көп су талап ететін. Бұл жүйе 250-ден астам сорғыны қозғап, Сене өзенінен Лувесьен су құбырына дейін суды төбеге көтеріп жеткізді. XIV Людовик суды өз фонтандарына жеткізу үшін көптеген жоспарлар мен өнертабыстар ойластырған. Марли машинасы оның ең ауқымды және қымбат жобасы болды. Үш жылдық құрылыс және шамамен 5 500 000 ливр шығыннан кейін, XVII ғасырдың ең күрделі құрылғысы деп есептелген алып машина аяқталды. Жобаның бас инженері Арнольд де Виль, ал «подрядшы» Реннекин Суалем болды (оның құрметіне машинаның жанындағы набережный оның атымен аталады). Машина жиі бұзылып, күтіп ұстауға алпыстан астам тұрақты қызметкер қажет болды және көбінесе қымбат жөндеулер қажет болды. Ол 133 жыл бойы жұмыс істеді. 1817 жылы бұзылған машина 10 жыл бойы «уақытша машинамен» ауыстырылды, содан кейін 1827 жылдан 1859 жылға дейін пайдалануға берілген бу машинасы келді. 1859 жылдан 1963 жылға дейін Марлидегі су сорғылауды инженер Ксавье Дюфрайер жасаған тағы бір гидравликалық машина жүзеге асырды. Дюфрайердің машинасы 1968 жылы жарамсыз деп танылып, оның орнына электромеханикалық сорғылар орнатылды.

Тарихи контекст

Бастапқыда, Версаль қамалы мен саябағының құрылысы сумен қамтамасыз ету мәселесін тудырды. Луи XIV таңдаған жер, оның әкесі бұрын аң аулаған орын, кез келген өзеннен алыс және биік орналасқан еді. Суверендің көбірек бассейндер, су шашыратқыштар мен фонтандармен саябақ құруға деген ниеті, жаңа сорғылар, су құбырлары және су жинауға арналған резервуарлар салу арқылы тұрақты сумен жабдықтау жүйесін кеңейту және жақсарту арқылы оның билігінің айрықша белгісіне айналды. Сен өзенінен Версальге су жеткізу идеясы әрдайым қарастырылып келген. Бірақ қашықтықтан гөрі – өзен қамалдан шамамен 10 км қашықтықта жатыр – көтерілуге қажетті биіктік мәселесі болды. 1670 жылдан бері Луи XIV-нің Корольдік ғимараттардың басқарушысы Жан Батист Колбер, оның ішінде Арнольд де Виль ұсынған бірнеше жобаға қарсы болды, себебі олардың орындалуы қиын және қымбатқа түсетін еді. Лиеж провинциясының Хуй қаласындағы жас және амбициялы буржуа Арнольд де Виль (1653–1722), бұрын Сент-Маурда сорғы салған болатын, корольге Сен өзенінің суын Сент-Жермен орманындағы Валь сарайына сорғылау жобасын ұсынды. Бұл машина, Марли машинасының кішігірім үлгісі сияқты, патшаға әсер етті, содан кейін оған Сен өзенінде Версаль саябағын ғана емес, сонымен қатар құрылысы жүріп жатқан Марли сарайын да сумен жабдықтау үшін машина жасауды тапсырды. Безонстағы оң жақ тармағындағы бөгет, Марли машинасының дөңгелектерін қозғалтуға жеткілікті гидравликалық қысымды қамтамасыз етеді. Жоғарғы сорғы станциясы (бұзылған) Château des Eaux (1700) қасында орналасқан және суды Лувесьен су құбырының ең жоғары нүктесіне сорғылап, Лувесьен және Марли резервуарларын, Марли сарайының орнына жақын жерде (бұзылған) сумен жабдықтады.

Қалдықтар

Дюфрейер машинасының қалдықтарының бір бөлігі бүгінге дейін көрініп тұр, бірақ Суалем ағайындылары, де Виль және XIV Людовик салған 17 ғасырдағы түпнұсқа шедеврдің көп бөлігі жойылды. Тау беткейіндегі ортаңғы бөліктің су қоймасының қабырғалары, тік көтерілетін тас жолдың қасында көрінеді. Осы 17 ғасырлық қызметтік жолдағы тас төсемдердің үстіңгі жиектері сәл көтеріңкі орналасқан, бұл тауға жүк таситын аттардың жақсырақ тартуға мүмкіндік берді. 1684 жылғы түпнұсқа Машина кешенінен екі әкімшілік ғимарат Сена жанында әлі де сақталған. 1825 жылғы бу машинасы орналасқан ғимарат та өзен жанында көрінеді. 18 ғасырдың басындағы Париж обсерваториясының гравюрасында оң жақта ағаштан жасалған "Марли мұнарасы" бейнеленген, ол Марли машинасының бөлшектенген бөлігі (Лювесьен акведугінің басында Ла Тур дю Левант мұнарасымен ауыстырылған уақытша мұнара), астроном Джованни Доменико Кассини бұл мұнараны Париж обсерваториясына көшіріп, ұзын телескоптарды орнату үшін пайдаланған.