Кіріспе
Несвиж – Беларусь Республикасы Минск облысындағы қала. 2024 жылғы мәлімет бойынша, халқы 15 968 адамды құрайды. Латын әрпімен басылған алғашқы беларусь тіліндегі кітап – Симон Будныйдың катехизисі 1562 жылы Несвиж қаласында жарық көрді. Сол жерде 1571 жылы Будный аяқтаған және 1572 жылы жарияланған «Низвиж Киелі кітабы» (Biblia nieświeska) – поляк тіліндегі ең көне аудармалардың бірі аяқталды. Несвиж қамалы 1583 жылы салынды, ал 1584-1598 жылдар аралығында бенедиктиндер мен иезуиттер діни ордендері монастырьлар мен колледж құрды. Миколай «Жетім» Радзивиллдың өтініші бойынша 1586 жылы король Стефан Баторий Несвижге Магдебург құқығын берді. XVII ғасырдың басында қалада екі эпидемия болды, нәтижесінде 1627 жылы дәріхана ашылды. 1700-1721 жылдар аралығындағы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қала швед әскерлерінен көп зардап көрді. 1720 жылдары Михал «Рыбенко» Радзивилл қаланы қайта жаңартты. Соғыстан кейін, 1740-1750 жылдар аралығында ол Паш-Слуцкий фабрикасын құрды, кейін ол Слуцкке көшірілді. Ол әскери мектеп, бірнеше тоқыма фабрикаларын ашты, Корпус Кристи шіркеуін қалпына келтірді және баспахана ұйымдастырды. Михалдың әйелі Франциска Урсула Радзивилл Несвиж Радзивилл театрын, хор мен балет мектебін құрды. 1764-1768 жылдар аралығында қала орыс әскерлерімен басылып алынды, ал 1772 жылы Литва мен Польшаның бірінші бөлінісі кезінде шамамен 10 000 том кітаптан, картиналардан және өнер туындыларынан тұратын кітапхана Санкт-Петербургке әкетілді. Кітапханадан алынған бірқатар кітаптар Ресей Ғылым академиясына берілді. 1793 жылы Литва мен Польшаның екінші бөлінісінен кейін Несвиж Ресейге қосылды және Несвиж деп аталды. 1906 жылы Несвижде «Освета» («Білім») поляк қоғамы құрылды, бірақ оның қызметіне орыс әкімшілігі кедергі келтірді және 1910 жылдың басында оған тыйым салынды. 1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, 1939-1941 жылдар аралығында Белорусь Кеңес Социалистік Республикасының құрамына кірді, содан кейін 1941-1944 жылдар аралығында «Барбаросса» операциясы бойынша немістер басып алды. 1944 жылы «Багратион» операциясы кезінде кеңес әскерлері қаланы қайта басып алды. Несвиждің Белорусь Кеңес Социалистік Республикасының құрамындағы мәртебесі Потсдам келісімімен бекітілді.
Nyasvizh or Nesvizh (, ; Несвиж; ; Nieśwież; ; Nesvisium) is a town in Minsk Region, Belarus. As of 2024, it has a population of 15,968. The first Belarusian language book printed in Latin script, a catechism by Symon Budny, was published in Nesvizh in 1562. The Nieśwież Bible (Biblia nieświeska), one of the oldest Polish translations of the Bible, also by Budny, was completed there in 1571 and published in 1572. Nesvizh Castle was erected in 1583, and between 1584 and 1598 the Benedictines and Jesuit religious orders founded monasteries and a college. At the request of Mikołaj "the Orphan" Radziwiłł Nieśwież was granted Magdeburg town rights by King Stephen Báthory in 1586. Two epidemics affected the city early in the 17th century which led to the establishment of a pharmacy in 1627. During the Great Northern War of 1700–21, the city was significantly damaged by Swedish troops. It was rebuilt in the 1720s by Michał "Rybeńko" Radziwiłł. In the aftermath of the war, in the 1740s and 1750s he founded a Pas slucki factory which was later moved to Sluck. He introduced a military school, several textile factories and restored the Corpus Christi Church and opened a print works. Michał's wife, Franciszka Urszula Radziwiłłowa, founded the Nieśwież Radziwiłł Theatre, including a choir and a ballet school. Between 1764 and 1768 the city was occupied by Russian troops, and in 1772, at the First Partition of Lithuania Poland, the library, which comprised circa 10,000 volumes, along with paintings and other art objects, was seized and transferred to St. Petersburg. Some books from the library were passed to the Russian Academy of Sciences. After the Second partition of Lithuania Poland in 1793, Nieśwież was annexed by Russia, and renamed Nesvizh. In 1906, the Polish Society "Oświata" ("Education") in Nesvizh was established, but its activities were hampered by the Russian administration, before banning it at the start of 1910. Following the Soviet invasion of Poland at the start of World War II in September 1939, it was part of the Byelorussian Soviet Socialist Republic from 1939 to 1941, then was occupied from 1941 to 1944 by the Germans in accordance with Operation Barbarossa. The town was re occupied by the Soviets during Operation Bagration in 1944. Nyasvizh's status as part of the Byelorussian Soviet Socialist Republic was solidified in accordance with the Potsdam Agreement.
Незвиж еврейлері
1900 жылы еврей халқының саны 4687 адамды құрады, ал неміс басқыншылығының қарсаңында, «Барбаросса» операциясы алдында шамамен 4500 адам болды. 1941 жылдың 27 маусымында оккупация басталғаннан кейін еврейлер кеңесі құрылды. 30 қазанда қаланың 4000 еврейі өлтіріліп, қалғандары геттоға қамалды. 1942 жылдың 20 шілдесінде геттоны белорус полициясы қоршап алды, ал неміс командирі гетто тұрғындарының 30 маңызды білікті жұмысшыдан басқа жойылғанын жариялады. Кеңес дәуірінде құрылған сионистік топқа негізделген геттоның жер асты ұйымы, тек бір пулемет, шағын қарулар, бірақ көбінесе пышақтармен қаруланған көтеріліс ұйымдастырды. Еврейлердің көпшілігі қаза тапты. Аз ғана адам жақын жердегі ормандарға қашып, Жуков атындағы еврей партизан отряды сияқты партизандық бөлімдерге қосылды.