Кіріспе

Кипрлік саясаткер Никос Сампсон (Νίκος Σαμψών; туған Николаос (Никос) Георгиадис, Νίκολαος (Νίκος) Γεωργιάδης; 16 желтоқсан 1935 – 9 мамыр 2001) – кипрлік журналист, жақтаушы және саясаткер, 1974 жылғы төңкеріс кезінде Кипрдің президенті міндетін атқарушы болды. Лондон және Цюрих келісімдері бойынша кешірілген, бұрынғы журналист және EOKA жақтаушысы Сампсон алғаш рет 1960 жылы «Енозис» (Грекиямен бірігу) платформасы бойынша Өкілдер палатасының депутаты болып сайланды. 1974 жылғы төңкерістің белгілі қолдаушысы ретінде, оны төңкеріс басшылары аралдың президенті етіп тағайындады. Алайда, Түркияның Кипрға басып кіруі оны сегіз күннен кейін қызметтен кетуге мәжбүр етті. Заңды үкімет билікке оралғаннан кейін түрік әскері кетуден бас тартты, бұл Кипрдің бөлінуіне әкеп соқты. Сампсон төңкерістің саяси жетекшісі ретіндегі рөлі үшін жиырма жылға бас бостандығынан айырылды (мүшеліктің 13 жылына медициналық демалыс берілді). Ол билікті теріс пайдаланғаны үшін айыпталды және оқиғалар үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылған жалғыз адам. 1990 жылдардың ортасында босатылғаннан кейін Сампсон қайтадан бұқаралық ақпарат құралдары саласына оралды.

Ерте өмір

Самсон Кипрдің Фамагуста портында грек кипрлігі Самсон Георгиадис пен Теано Лиасиду отбасында дүниеге келді. Жасөспірім шағында ол футболшы болған, "Анортосис Фамагуста" клубының екінші құрамында қорғаушы ретінде оң жақта ойнаған. Ол еңбек жолын Чарльз Фоулиге тиесілі және оның бас редакторы болған "The Cyprus Times" кипрлік газетінде бастады. Оның туғандағы аты "Никос Георгиадис" болған, бірақ ол әкесінің есімін (Самсон) тегі ретінде қабылдады.

Қарулы топтардың қызметі

Кипрдегі төтенше жағдай кезінде, 1955 жылдан 1959 жылға дейін грек-кипрлік EOKA ұйымы Кипрдегі британдық отаршылдық үкімшілігіне қарсы партизандық күрес жүргізді. Сампсон EOKA-ға қосылып, Atrotos (Áτρωτος) немесе "Зақым келтірілмейтін" деген атпен белгілі болды. Сампсон EOKA-ға қосылды және EOKA жетекшісі, генерал Георгиос Гривас ("Дигенис") тікелей бұйрығымен өлім жазасын орындайтын топқа кірді. Бұл топтың тағы бір мүшесі – Неоптолемос Георгиу, ол кейіннен EOKA B мүшесі ретінде түрлі қылмыстары үшін тұтқындалды. Сампсон мен Георгиу Никосиядағы Ледра көшесінде, "Қанды миль" деп аталған жерде көптеген кісі өлтіруге қатысты, олар британдық әскери қызметшілерді, полиция қызметкерлерін және азаматтарды атып өлтірді. Ол кем дегенде 15 адамды өлтірді. Британдық дереккөздердің мәліметінше, нақты саны одан да көп. Оның құрбандарының арасында үш полиция сержанты болды, ал 1957 жылдың мамырында Сампсон олардың бірін өлтіргені үшін сотталды. Ол кінәсін мойындады, бірақ азаптау арқылы мойындағаны мүмкін деген себеппен ақталды. Сол кезде Сампсон журналист болып жұмыс істеді және ол құрбандарын өлтіргеннен кейін олардың денелерін суретке түсіріп, фотосуреттерді "Кипр таймс" газетіне жариялау үшін жіберді. Полиция Самсонның кісі өлтірілген жерге әрқашан бірінші болып жететініне күдікпен қарады және оны тұтқындады. Ақталудан бір ай өткен соң, ол ақпарат берушілердің көрсетуімен Дхали ауылында ұсталды. Ол қару-жарақ ұстағаны үшін сотталды, сол кездегі төтенше жағдай ережелері бойынша бұл қылмыс өлім жазасын көздеді. Кейіннен өлім жазасы өмір бойына бас бостандығынан айыруға ауыстырылды және Сампсон жазасын өтеу үшін Ұлыбританияға жіберілді. Бір жарым жылдан кейін, 1959 жылғы Цюрих және Лондон келісімдері аясында жазадан кешірім жасалып, ол босатылды, бірақ Кипр 1960 жылдың тамызында толық тәуелсіздік алғанға дейін Грекияда эмиграцияда тұрды. Ол Тәуелсіздік күнінен кейін көп ұзамай Никосияға оралды.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

Самсон газет шығарумен айналысты. 1960 жылы ол "Махи" (Μάχη) газетін құрды, бұл сөз "айқас" немесе "күрес" деген мағынаны білдіреді. 1961 жылы жарияланған газет мақалаларының бір сериясында Сэмпсон Кипрдегі британдық отаршылдық үкіметіне қарсы EOKA науқанына қатысуының әр түрлі жақтарын талқылады, соның ішінде британдық отаршылдық полициясына қарсы болған шайқастарға қатысуын. "Дейли телеграф" газетінің хабарлауынша, ол журналист ретінде Бен Белламен сұхбат алу үшін Алжирге, ал АҚШ президенті Джон Кеннедимен әңгімелесу үшін Вашингтонға ұшты. 1961 жылдың 14 мамырында ол тағы бір адаммен бірге, бұрынғы EOKA мүшесі болған гараж жөндеушісімен бірге, елде үш апта ғана болған және Киренияда көлігінде атып өлтірілген британдық сәулетші Питер Грейді өлтірумен байланысты тұтқындалды. Самсонға кісі өлтіру айыбы тағылды, бірақ үш күннен кейін босатылды. Кейін "Махи" газеті Грейдің британдық құпия қызметіне жұмыс істегенін жариялады. Оның өлімі әлі де шешілмеген қылмыс болып қалуда. Никосияда EOKA батыры Маркос Дракостың ескерткішіне жарылыс болғаннан кейін, Сэмпсон 1963 жылдың желтоқсанында грек және түрік қауымдастықтары арасындағы қақтығыстарға белсенді қатысты. 24 желтоқсанның таңында Никосиядағы қақтығыстар кеңіне тарады және шайқастар келесі жылға дейін жалғасты. Сэмпсон грек кипрліктері мен түрік кипрліктерінің әскери топтары арасындағы қаһарлы шайқастарға қарулы топтарды жетектеді. Оморфита шайқасынан кейін Никос Сэмпсонды түрік кипрліктері "Оморфитаның қасабы" деп атады.

1974 жылғы төңкеріс

1969 жылы Сэмпсон кейіннен Прогрессивті майданға біріккен Прогрессивті партияны құрды. Сэмпсон 1970 жылғы сайлауда Өкілдер палатасына сайланды. 1971 жылы EOKA басшысы Джордж Гривас Кипрге оралды және энозис үшін күресті жаңартты, энозис мақсатын көздеген EOKA B ұйымын құрды. Гривастың 1974 жылғы қаңтарда қайтыс болғаннан кейін, 1967-1974 жылдардағы грек әскери хунтасы EOKA B-ге белсенді қолдау көрсетті. Никос Сэмпсон осы жылдар бойында берік ұлттық және Грекияны қолдайтын позицияны сақтап келді. 1974 жылдың 15 шілдесінде Кипр Ұлттық гвардиясының грек офицерлері жасаған әскери төңкеріс салдарынан Макариос биліктен алынбақ болды. Грек әскери хунтасы төңкерістің орынбасары полковник Константинос Комбокистің шешімімен Сэмпсонды президенттікке тағайындады, себебі Жоғарғы Сот төрағасын таба алмады, ал бұрынғы министр Зенон Северис президенттік міндетті қабылдаудан бас тартты. Сэмпсонның тағайындалуы билік бос орынға түсіп қалмауы үшін дереу қабылданған шешім болды. Грекияның екінші хунтасы 1974 жылдың 24 шілдесінде, Сэмпсон тағайындалғаннан кейін сегіз күн өткен соң құлады. Сэмпсон отставкаға кетуге мәжбүр болды. Глафкос Клеридес басқаратын Кипр грек үкіметі қайта құрылды. Сэмпсон 1974 жылдың 23 шілдесінде отставкаға кеткен кезде Түркия Кипр аумағының 3%-ын бақылап отырды, ал түрік кипрлік анклавтарының (аумақтың шамамен 4-5%) көбі грек кипрліктерінің қолына өтті.

Түрмеде және кейінгі жылдары

Шабуыл Самсонның халыққа танымал болуын жоғалтты. Ол өзін билікке келтірген төңкерісті күтпегенін айтты, сондай-ақ әскери шенеуніктер талап еткеннен кейін, ол "азаматтық соғысқа ұласу мүмкіндігін көріп, оны болдырмау үшін келісім берді" деді. Дегенмен, Самсон 1976 жылы биліктің теріс пайдаланылуы үшін 20 жылға бас бостандығынан айырылды. 1979 жылы, түрмеде үш жыл өткен соң, оған денсаулығына байланысты Францияға баруға рұқсат берілді. Ол Нойлиде, содан кейін Фуркуде тұрып, достарының қаржылық көмегімен күш алды. Парижде және Марсельде көп уақыт өткізгеннен кейін, 1990 жылдың маусым айында жазасын аяқтау үшін Кипрге оралды. 1992 жылы Никосия орталық түрмесінен босатылғаннан кейін ол газет басылымдарымен айналысу ісіне қайта оралды. 2001 жылдың 9 мамырында 65 жасында Никосияда рактан қайтыс болды. Оның артында әйелі Вера және екі баласы қалды, олардың біреуі заңгер, екіншісі журналист. Оның ұлы Сотирис Самсон Фамагуста округінен Кипр Өкілдер Палатасының мүшесі болып үш рет қатарынан сайланды.

Мұра

Кипрдің саяси оң жағындағылар Сампсонды Грекиямен біріктіруді мақсат тұтқан ЕОКА тәуелсіздік күресінің батыры деп еске алады. Ал саяси солшылдардың көпшілігі оның ЕОКА күресіне қосқан үлесін мойындаса да, төңкеріске қатысқаны және кейбір либералдар мен солшылдардың өлтірілуіне қатысқаны үшін оны Кипр Республикасына сатқындық жасаған деп санайды. Сонымен қатар, аралдың бөлінуіне оның әрекеттері де ықпал еткенін айтады.