«Моби Дик» романындағы киттердің зоологиялық жіктелуі

Кіріспе

Герман Мелвиллдің 1851 жылғы "Моби Дик" романындағы киттердің зоологиялық жіктелуі

Герман Мелвиллдің 1851 жылғы "Моби Дик" романындағы цетология, ең бастысы, Исмаилдің киттердің зоологиялық жіктелуінде, 32-тарауда, "Цетология" атты бөлімде кездеседі. Баяндаушының айтуынша, осы тараудың мақсаты – "кейінірек кездесетін ерекше левиафандық ашылулар мен түрлі сілтемелерді толыққанды түсіну үшін маңызды мәселеге назар аудару". Киттер мен олардың анатомиясы туралы толық сипаттамалар тағы он жеті тарауда кездеседі, соның ішінде "Кашалоттың басы – салыстырмалы көрініс" (74-тарау) және "Гренланд китінің басы – салыстырмалы көрініс" (75-тарау). Бұл туынды ойдан шығарылған болғанымен, Мелвилл киттердің қасиеттерін ғылыми түрде баяндайтын көптеген материалдарды қамтыған. Көптеген байқаулар Мелвиллдің 1840 жылдардағы кит аулаудағы тәжірибесімен қатар, кит аулау туралы әдебиеттерді оқуынан алынған. Олар балықтар класына жататын түрлердің сипаттамаларын қамтиды. Егжей-тегжейлі сипаттамалар сюжеттен ауытқу болып табылады, бірақ сыншылар олардың объективтілігі мен энциклопедиялық форматы романның рухани элементтерін теңдестіріп, оның космостық болжамдарын негіздейді деп санайды. Дегенмен, осы тараулар жиналма нұсқаларында ең көп қысқартылатын болады.

Сипаттама

Исмаилдің байқаулары тіпті сол кездегі стандарттар бойынша да толық ғылыми зерттеу емес. Кетологиялық тараулар әртүрлілік қосады және оқырмандарға оқиғаны түсінуге көмектесетін ақпарат береді, бірақ Мелвиллдің тақырыптық және эстетикалық мақсаттары да бар. Сыншылар романның метафизикалық және рухани мағыналарын нақты фактілермен байланыстырып, ерекше мен қарапайымды теңестіргені үшін бұл бөлімдерді ақтайды және тіпті мақтайды. Егжей-тегжейлі сипаттамалар "ғарыштық және руханиның бастауы жердегі және физикалық екенін" көрсетеді және романға бір сыншының айтуынша, "объективтілік иллюзиясы" мен "өмірге кең көзқарас" әсерін береді. Исмаил романда киттің "көлденең құйрықты шағала" екенін айтады. (Бұл кезде киттердің сүтқоректілер екені белгілі болған, бірақ Исмаил бұл мәселені талқылап, маңызды емес деп есептейді.) Ол киттерді негізінен өлшемі бойынша жіктеуге тырысады, себебі дөңес немесе балиен сияқты басқа белгілер жіктемені тым қиын етеді деп санайды. Баспа және кітап мұқабасын жасау туралы ойға орай, ол киттерді үш "кітапқа" бөледі: ең ірісі – Фолио кит, Октаво кит және кішірек – Дуодецимо кит, олар тиісінше кашалот, косатка (оның айтуынша, грампус) және дельфин. Әрбір "кітап" жеке түрді көрсететін "тарауларға" бөлінеді. Қазіргі кеталардың жіктелу жүйесіне сәйкес, "Моби Дик" романындағы жіктеу де дәл емес және толық емес, бүгінде белгілі болған шамамен тоқсан түрдің тек бір бөлігін ғана ұсынады. Көк кит (Исмаил оны "күкірт түбі бар кит" деп атайды) сияқты кейбір түрлер туралы сол кезде өте аз мәлімет болды. Сондықтан жіктеу мұнай және басқа да мақсаттар үшін ауланған киттерге басымдық береді және роман жазылған кезде киттер туралы болған жалпы білімді көрсетеді. Мелвилл зерттеуді ойдан шығарылған жағдайда, повестьдегі ойдан шығарылған кейіпкердің аузынан жеткізгендіктен, Мелвилл бұл жіктеуді маңызды ғылыми үлес ретінде қарастырған-жоқпын анықтау қиын. Кейбір пікірлер бойынша, Мелвилл "кит туралы ғылыми есеп беруге жасаған әрекеттерін тікелей сынайды" және "өлшеу арқылы шындықты түсінуге тырысқандарды сынайды". Тараудың соңында Мелвилл Шекспирдің "ертең, ертең, ертең" деген сөздеріне сілтеме жасай отырып, киттердің аттарының тізімін "Левиафандыққа толы, бірақ мағынасы жоқ дыбыстар" деп сипаттайды.

Ishmael's observations are not a complete scientific study, even by standards of the day. The cetological chapters do add variety and give readers information that helps them understand the story, but Melville also has thematic and aesthetic purposes. Critics justify and even praise the sections for keeping the metaphysical and spiritual meanings in the novel anchored to matter of fact reality and balance the extraordinary with the ordinary. The extensive descriptions show that the starting point for the “cosmic and spiritual is earthly and physical” and give the novel what one critic calls the “illusion of objectivity and the effect of a wide view of life.”

Ishmael asserts in the novel that the whale is a "spouting fish with a horizontal tail". (Whales were known to be mammals by this time, a consideration that Ishmael discusses and dismisses as irrelevant.) He attempts a taxonomy of whales largely based on size, based on his assertion that other characteristics, such as the existence of a hump or baleen, make the classification too confusing. Borrowing an analogy from publishing and bookbinding, he divides whales into three "books", called the Folio Whale (largest), Octavo Whale and the Duodecimo Whale (smaller), represented respectively by the sperm whale, the orca (which he calls the grampus) and the porpoise. Each such book is then divided into "chapters" representing a separate species. By the current taxonomy of Cetacea, the classification in Moby Dick is inaccurate and incomplete as well, presenting only a fraction of the nearly ninety species of Cetaceans known today. In the case of some species, in particular the blue whale (which Ishmael calls the "sulphur bottom whale"), very little was known at the time. The classification is thus heavily weighted toward whales hunted for oil and other uses, and presents a picture of the common knowledge of whales at the time of the novel. Since Melville presents the study within a fictional context, voiced by a fictional character in the narrative, it is arguable whether or not Melville intended the classification as a serious scientific contribution. One view is that Melville "roundly ridicules his own attempts at a scientific account of the whale" and "ridicules those who attempt to understand reality with the measuring." Near the end of the chapter, Melville, alluding to Shakespeare's tomorrow and tomorrow and tomorrow speech, characterizes a list of whale names as "mere sounds, full of Leviathanism, but signifying nothing."

Исмаилдің жіктеуі

Мелвилл атаған орфографиялық есімдер мен баламалы атауларымен бірге, Исмаил ХХХІІ тарауда ұсынған жіктеме төменде келтірілген. Дегенмен, ол қазіргі таксономияға сілтеме ретінде берілген латын ғылыми атауларын енгізбейді. Мұнда көрсетілген рим цифрлары – Исмаилдың әрбір "кітап" және "тарау" үшін қолданған белгілері.

I. Фолио кит

Бұл ең үлкен киттер. I. Сперматозоидты кит (Physeter macrocephalus), Тынық мұхиты мен Үнді мұхитында негізінен жұмыс істеген Нантакет кит аулау флотының ең маңызды олжасы. Романдағы атақты, ойдан шығарылған ақ кит Моби Дик осы түрге жатады және 1840 жылдары Оңтүстік Тынық мұхитындағы Mocha Dick деген нақты сперматозоидты китке негізделген. Мелвилл драмалық эффект үшін сперматозоидты киттің Жердегі ең үлкен жаратылыс екенін бұрмалап айтады. Көк кит, шын мәніндегі ең үлкен кит, сол кезде жақсы зерттелмеген болса, екінші ең үлкен кит түрі – қанатты кит кит аулаушыларға белгілі болды және кейде ауланды. Сперматозоидты кит үшінші ең үлкен кит түрі. II. Гренланд киті (Eubalaena тұқымдасының бірнеше түрі, Balaenidae тұқымдасы), сондай-ақ жай ғана кит, Гренландия киті, қара кит, үлкен кит деп те аталады. Мелвилл адамдардың алғаш рет аулауға шыққан киті осы кит екенін айтады және ол сол кезде "кит сүйегі" деп те аталған балинмен қамтамасыз еткенімен әйгілі. Бұл киттің майы "кит майы" деп саудаланып, сперматозоидты киттің майынан нашар сапалы болды. 19 ғасырдың ортасында Ұлыбритания мен Нидерландының кит аулау флотының басты олжасы болды, олар негізінен Солтүстік Атлант мұхиты мен Арктикада жұмыс істеді. III. Қанатты кит (Balaenoptera physalus), сондай-ақ Биік себізгі және Ұзын Джон деп те аталады. Мелвиллдің айтуынша, кит мұхиттың барлық бөлігінде көрінетін және Еуропа мен Нью-Йорк арасында Атлант мұхитын кесіп өтетін жолаушылар оны жиі байқаған. IV. Горбатый кит (Megaptera novaeangliae). Мелвиллдің сөзіне қарағанда, бұл түр АҚШ-тың солтүстік жағалауында жиі кездеседі, онда оны жиі аулап, портқа сүйреп әкеледі. Ол оның арқасындағы ерекше дөңесін саудагердің жүгіне теңейді. Оның майы аса құнды емес. "Бұл түр ең ойнақы және барлық киттердің ең көңілді, олардың кез келген басқасына қарағанда көбірек көбіктік және ақ суды жасайды". V. Жыртқыш қанатты кит (вероятно, Balaenoptera physalus, қанатты китке ұқсас). "Жыртқыш қанатты кит" атауы қазір қанатты китке синоним ретінде қолданылады. Мелвилл оны жеке "тарау" ретінде қосады, бірақ оны (Исмаилдің дауысымен) тек Хорн мүйісінен алыс байқағанын айтады. Ол бұл түр туралы көп білмейді, "басқа ешкім де білмейді". VI. Көк кит (Balaenoptera musculus, қазіргі кезде көк кит деп аталады). Бұл түр Мелвиллдің заманында сирек кездесетін, ол оны тек оңтүстік теңіздердегі қашықтықтан ғана байқағанын айтады. Нантакет кит аулау флотының осы кит туралы білімі аз. Сондықтан ол оның "күркірт ішегінің" ерекшелігін атап, толық сипаттама береді. Мелвиллдің айтуынша, китты ешқашан қумайды, өйткені "ол арқанмен жүретін сызықпен қашып кетеді".

These are the whales of the largest size. I. Sperm whale (Physeter macrocephalus), the most important prey of Nantucket whaling fleet, which operated principally in the Pacific Ocean and Indian Ocean. The notorious fictional white whale Moby Dick in the novel is of this species, and is based on the real life sperm whale Mocha Dick in the South Pacific in the 1840s. For dramatic effect, Melville asserts inaccurately that the sperm whale is the largest creature on Earth. While the blue whale, the true largest whale, was not well observed at that time, the fin back whale, the second largest whale species, was known to whalers and occasionally hunted. The sperm whale is the third largest whale species. II. Right whale (several species of the genus Eubalaena of the family Balaenidae), also known simply as the Whale, the Greenland Whale, the Black Whale, the Great Whale. Melville claims this whale was the first to be regularly hunted by human beings and is famously known for providing baleen, which was also known as "whalebone" at the time. The oil of this whale was commercially known as "whale oil" and was of inferior grade to that of the sperm whale. During the middle 19th century, it was the principal prey of the whaling fleets of the United Kingdom and the Netherlands, which operated largely in the North Atlantic and Arctic Ocean. III. Fin back whale (Balaenoptera physalus), also called the Tall Spout and Long John. According to Melville, the whale had been seen in almost every part of the oceans and was commonly observed by passengers crossing the Atlantic Ocean between Europe and New York City. IV. Hump back whale (Megaptera novaeangliae). Melville states that this species is seen frequently on the northern coast of the United States, where it is frequently captured and towed back to harbor. He compares the distinctive hump on its back to the pack of a peddler. Its oil is not very valuable. "He is the most gamesome of species and light hearted of all the whales, making more gay foam and white water generally than any of other of them". V. Razor back whale (probably Balaenoptera physalus, identical to the fin back). The name "Razorback whale" is now used as a synonym for the finback. Melville includes the razorback as a separate "chapter", but states (in the voice of Ishmael) that he has only observed him at a distance off Cape Horn. He knows little about this species, "nor does anyone else". VI. Sulphur bottom whale (Balaenoptera musculus, commonly known today as the blue whale). This species was elusive in Melville's day and he states he has observed it only from a distance in the southern seas. Knowledge of the whale among the Nantucket whaling fleet is sparse. He thus provides an incomplete description, mentioning the prominent feature of its "brimstone belly". According to Melville, the whale is never chased, since "he would run away with rope walks of line".

II. Сегізінші кит

Бұл – орташа өлшемді киттер. I. Грампус (Orcinus orca, көбінесе киік немесе қасқыр кит деп аталады). Мелвиллдің сөзіне қарағанда, бұл түр күшті үрлеуімен белгілі және кит аулаушылардың арасында жақсы танымал. Мелвиллдің айтуынша, олар үйірмен жүзеді және оларға ешқашан аң аулауға тырыспайды, бірақ олардан жақсы жарық беруге жарамды май шығады. Оның пікірінше, кит аулаушылар грампустың келбетін балық аулаушының пайда болуын болжайды деп қабылдайды. Мелвилл былай жазады: «Оның ұзындығы он бес-жиырма бес фут аралығында болады», бұл Риссо дельфинінің сегіз-он үш футынан әлдеқайда үлкен, оны кейде бабай деп те атайды. II. Қара балық кит (Globicephala тұқымдасының бір немесе екі түрі, қазіргі кезде пилот кит деп танылады). Мелвилл оны сыртқы түріне байланысты «Гиена кит» деп атайды, себебі «оның ерінінің ішкі бұрыштары жоғары қарай иілген, оның бетінде мәңгілік Мефистофель күлімсіреуі болады». Ол бұл киттің барлық ендіктерде кездесетінін және римдік мұрынға ұқсайтын ерекше қанаты бар екенін айтады. Нантакет кит аулаушылары көбінесе оны балық аулау мүмкін болмағанда аулайды, негізінен кемеде май қорын сақтау үшін. Майлы қабығы жұқа болғанымен, бір киттен тридцать галлонға дейін май алуға болады. III. Нарвал немесе мұрынды кит (Monodon monoceros). Мелвилл осы кит туралы кеңінен жазады, ол сол кезде полярлық теңіздердің белгілі тұрғыны болған. Ол нарвалдың мүйізін сипаттап, оның мақсатын болжайды. Мелвиллтің сөзіне қарағанда, оны мүйізді кит, бір мүйізді кит деп те атайды. Ежелгі заманда мүйізді уға қарсы дәрі ретінде қолданған. Ол Мартин Фробишердің Канада Арктикасынан оралғаннан кейін Елизавета I-ге нарвал мүйізін сыйға бергенін айтады. Нарвалдың майы «өте жақсы, таза және нәзік, бірақ оның мөлшері аз, сондықтан оны сирек аулайды». IV. Қасқыр кит (вероятно, киік). Мелвиллдің айтуынша, бұл кит туралы Нантакет кит аулаушылары мен табиғат зерттеушілері көп білмейді. Исмаил оны алыстан көргенін айтып, оның шамамен грампус сияқты екенін мәлімдейді. Ол үлкен киттерді аузынан ұстап алып, «құрттай ілініп, оларды қинап өлтіреді» екенін біледі. Оған ешқашан аң аулауға тырыспайды және оның құрамында қандай май бар екені белгісіз. Исмаил бұл атты ұнатпайды, себебі «біздің арамызда құрлықта да, теңізде де кісі өлтірушілер бар; Бонапарттар мен акулалар да солардың қатарында». V. Трашер кит (вероятно, солтүстік Атлантикада бөлек түр ретінде қате түсінікпен алынған). Мелвилл кит туралы көп мәлімет жоқ екенін айтады, бірақ оның Folio китінің арқасына жүзіп, үлкен китті құйрығымен соғып, жоғары қарай жылғанын көргендер бар.

These are the whales of middle size. I. Grampus (Orcinus orca commonly known as the orca or killer whale). Melville states that this species is known for its loud blowing and is well known among whalemen. According to Melville, it swims in herds and is never regularly hunted, although it has considerable oil that is good for producing light. He states that the appearance of the grampus is often taken by whalemen to presage the appearance of the sperm whale. Melville writes that “He is of moderate octavo size, varying from fifteen to twenty five feet in length”, which is much larger than the eight to thirteen feet of Risso's dolphin, also called a grampus. II. Black Fish whale (one or both species of the genus Globicephala, known today as the Pilot whale). Melville calls him the Hyena whale, based on its appearance, stating "the inner angles of his lips are curved upwards, he carries an everlasting Mephistophelian grin on his face". He states that the whale is found in all latitudes, and has a peculiar fin which appears similar to a Roman nose. The whale is often hunted by Nantucket whalers when sperm whales are not available, primarily to keep up the ship's own supply of oil. Although it has thin blubber, a single whale can yield up to thirty gallons of oil. III. Narwhal or Nostril whale (Monodon monoceros). Melville writes at length about this whale, which at the time was a well known denizen of the polar seas. He describes the horn of the narwhal and speculates on its purpose. According to Melville, it is also known as the tusked whale, horned whale and the unicorn whale. In ancient days the horn was used as an antidote for poison. He recounts that Martin Frobisher presented a narwhal horn to Elizabeth I upon returning from the Canadian Arctic. The oil of the narwhal is "very superior, clear and fine; but there is little of it, and he is seldom hunted". IV. Killer whale (probably the orca). Melville states that the whale is little known both by the Nantucket whaling community and by naturalists. Ishmael claims to have seen him from a distance, stating that it is approximately the size of the grampus. It is known to seize the large whales by the lip, hanging there "like a leech, till the mighty brute is worried to death". It is never hunted and the type of oil it contains is unknown to the narrator. Ishmael somewhat dislikes the name, stating that "we are all killers, on land and on sea; Bonapartes and sharks included". V. Thrasher whale (probably the orca, mistaken as a separate species in the North Atlantic). Melville states that little is known of the whale, but it has been observed to mount the Folio whale's back as it swims, working its way upwards by flogging the larger whale with its tail.

III. Дуодецимолық кит

Бұл – ең кішкентай түрлер, Мелвилл оларды жалпылама "суалпырт" деп атайды. I. Хуза дельфині (Жалпыға ортақ дельфин, Delphinus delphis.). Бұл атау Мелвиллдің "бұл – бүкіл әлемде кездесетін жалпы суалпырт" деген сөзінен туындайды. Мелвиллдің есімі мұнда толықтай ойлап табылған, себебі "ол әрқашан көңілді топтарда жүзеді, теңізшілер олардың пайда болуын қуанышпен қарсы алады. Олар сәттілік нышаны саналады". Ол, жақсы тамақтанған дарабасының бір галлон май беретінін, ал "оның жауынан алынатын мұқият және нәзік сұйықтығы өте құнды" екенін және оны зергерлер мен сағатшылар пайдаланатынын айтады. Бұл суалпырттың еті де "жақсы тамақ" деп есептеледі. II. Алжирлік суалпырт. Мелвиллдің айтуынша, бұл түр тек Тынық мұхитында ғана кездеседі және "Хуза" дельфинінен сәл үлкен. Исмаил бұл түрдің шабуылға ұшырағанда қатыгез екенін және ол осы түрді көп рет іздегенімен, әлі оның тұтқындалғанын көрген жоқ. Мелвиллдің мұнда қандай түрді білдіргені белгісіз. Мүмкін, пигмей киті не жалған кит шығар. III. Жұмсақ ауызды суалпырт (Lissodelphis peronii, оңтүстік оң жақ кит дельфині). Мелвилл оны сондай-ақ оң жақ кит суалпырты деп те атайды, себебі ол көбінесе оң жақ киттің жанында кездеседі. Мелвиллдің сөзіне қарағанда, ол тек Тынық мұхитында ғана таралған.

Дуодецимодан тыс

Мелвилл сондай-ақ "белгісіз, құпиялы, жартылай аңызға айналған киттердің қалың тобын" тізімдейді, оларды ол тек атынан ғана білген, тәжірибесінен емес. Олар: Бөтелке мұрынды кит, Қоқыс кит, Пудинг бас кит, Кейп кит, Жетекші кит, Зеңбірек кит, Скрагг кит, Мыс кит, Піл кит, Мұзтау кит, Кваг кит және Көк кит. Олардың сипаттамасының жетіспеуі, егер олардың арасында таксономиялық тұрғыдан дұрыс киттер болса, осы атаулардың қайсысына қатысты екенін анықтауды қиындатады. Ол олардың біреуін ұстап, жіктеуге мүмкіндік болса, оларды өз жүйесіне оңай қоса алатынын айтады.