Кіріспе

Тарихқа дейінгі құрал түрі

Тарихқа дейінгі археологияда сырғыштар – тері өңдеу және ағаш өңдеу үшін қолданылған деп есептелетін бір жақты құралдар. Көптеген тас құралдарды зерттеушілер нағыз сырғыштарды қолданудан туындаған іздері бойынша анықтау керек дейді, және көбінесе бұл, пышақтың ұшында жұмыс істелгендері болады, яғни "ұшты сырғыштар". Басқа сырғыштарға "жанама сырғыштар" немесе раклорлар жатады, олар тас сынығының ең ұзын жағында жасалады, сондай-ақ екі жағында тіліктері бар сырғыштар, олардың көмегімен құралды басқа нәрсеге бекітуге болыпты. Сырғыштарды әдетте тас сынығының ұшын қағып, бір жағын өткір, ал қалған жақтарын тұтқаға ыңғайлы ету үшін дөңгелете жасау арқылы пішіндейді. Көптеген сырғыштар дөңгелек немесе пышақ тәрізді болады. Сырғыштардың жұмыс жақтары көбінесе дөңгелек болады, ал көптерін жақтау үшін жиектері қиылып, тегістеледі. Сырғыштардың маңызды түрлерінің бірі – қаптал сырғыш, ол атымен сәйкес пішінге ие. Бұл сырғыш түрі Солтүстік Америкадағы Палеоүнділердің қоныстарында жиі кездеседі. Сырғыштар археологиялық қазбаларда табылған ең әртүрлі тас құралдардың бірі болып табылады. Сырғыштардың көптеген түрлеріне байланысты, оларды құралдың мөлшері, пішіні, негізі, жұмыс жақтарының саны, бұрышы, пішіні және тағы да басқалары сияқты көптеген жіктемелерге бөлуге болады.

Пайдалану әдісі

Қырғыштың аса тік бұрышты жиегі жұмыс жиегі болып табылады. Бұл жиек көбінесе терілерді жұмсартуға, теріден ет қырқуға, сондай-ақ ағашпен жұмыс істеуге қолданылады. Құралдың атынан көрініп тұрғанындай, мақсатқа жету үшін теріні немесе ағашты қырғып өңдеу үшін пайдаланылған. Жануарларды терісін алу үшін де қырғыштар жасалған. Қырғыштар қолға жайлысыңқы болу үшін жеткілікті үлкен болған және оларды ағашқа немесе сүйекке бекітпестен де қолдануға болады. Дегенмен, қырғыштардың қысқа саптарға бекітілген болуы мүмкін, бірақ сапталған қырғыштарды табу сирек кездеседі. Қырғышты пайдаланғанда оның өткірлігін қайта жаңарту қажет, әйтпесе тиімділігін жояды. Осының салдарынан, олар қолданылып, қайталанған сайын біртіндеп кішірейеді. Сондықтан, қазбаларда табылған қырғыштардың көпшілігі қайталанған және қолданыстан тозған, енді пайдалы емес болып қалғандары.

Санаты

Қырғыштардың екі негізгі жіктелуі – ұшты қырғыштар немесе бүйірлі қырғыштар. Ұшты қырғыштарда пышақ немесе жанықтың бір немесе екі ұшында жұмыс жиегі болады, ал бүйірлі қырғыштарда ұзын жағының бірінде жұмыс жиегі болады. Ағаш және тері өңдеуге қатысты немесе қырғыштың пішіні мен құрылысына байланысты қырғыштардың бірнеше түрі бар. Граттуар – әдетте шақ тастан жасалған қырғыш. Оның негізгі қолданысы ағашпен жұмыс істеу және теріні тазалау болды. Осы типтегі қырғыштың жұмыс жиегі пышақтың ұзын осі бойында орналасқан. Мұрын қырғыштың жұмыс жиегі әдетте екі ұшында да немесе тек бір ұшында ғана кішкентай болады. Бұл типтегі қырғыш дөңгелек пышақтан жасалады және оны дәлдеу жұмыстарында қолданады. Қуыс қырғыш – қырғыштың бүйірінде немесе ұшында ойығы бар қырғыш түрі.

Типологиялар

Құралдың өлшемі: Оны салмағы немесе өлшемдері арқылы анықтауға болады және әдетте үлкен немесе кіші қырғыштарға бөлінеді. Құралдың пішіні: Қырғыштардың пішіні әртүрлі болуы мүмкін, мысалы, тіктөртбұрышты, үшбұрышты, ирексіз, дискоидты, күмбезді немесе келісті пішіндес. Көп жағдайда қырғыштың пішінін жіктеу қиын болуы мүмкін. Қырғыштың пішіні көбінесе анықтамалық деп есептеледі. Пішіндеу және қолданудан зақымдану: Қырғыштар мақсатты түрде белгілі бір қолдану үшін пішінделгендеріне және қолдану нәтижесінде пішінделгендеріне байланысты жіктеледі. Құралдың негізі: Қырғыштар пышақтан немесе қабықтан жасалғандығына қарай жіктеледі. Жұмыс жиектерінің саны: Кейбір қырғыштарда бір жұмыс жиегі болса, ал басқаларында екі жұмыс жиегі болады. Үш жұмыс жиегі бар қырғыштар кездесуі өте сирек. Жиектің бұрышы: Кейбір қырғыштар тік жұмыс жиегімен, ал басқалары өткір жұмыс жиегімен жабдықталған. Жиектің пішіні: Қырғыштардың жұмыс жиектері ойыс, тік және дөңгелек болуы мүмкін. Функционалдық жиектердің орналасуы: Қырғыштардың басты айырмашылығының бірі – жұмыс жиегінің қырғыштың ұшында немесе қабырғасында орналасуына байланысты.