Полина Жемчужина: Советтік саяхатшы және В. Молотовтың әйелі

Кіріспе

Совет саясаткері (1897–1970)

Полина Семеновна Жемчужина (туған аты Перл Соломоновна Карповская; 27 ақпан 1897 – 1 сәуір 1970) – совет саясаткері және совет сыртқы істер министрі Вячеслав Молотовтың әйелі. Жемчужина 1932–1936 жылдары Кеңес ұлттық косметика тресінің директоры, 1939 жылы Балық шаруашылығы министрі, ал 1939–1948 жылдары Жеңіл өнеркәсіп министрлігінде тоқыма өндірісінің басшысы болды. 1948 жылы Жемчужинаны Кеңес құпия полициясы тұтқындап, мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен ішкі жер аударуға жіберді. Ол 1953 жылы Иосиф Сталин қайтыс болғанға дейін сол жерде болды.

Өмірбаян

Жемчужина Перл Соломоновна Карповская Александровский уездіндегі (қазіргі Запорожье облысы, Украина) Полохой ауылында еврей тігінші Соломон Карповскийдің отбасында дүниеге келген. 1918 жылы ол большевиктердің Ресей әлеуметтік-демократиялық жұмысшы партиясына қосылды және Ресей Азамат соғысы кезінде Қызыл Армияда пропаганда комиссары болып қызмет етті. Коммунист болғандықтан, ол Жемчужина фамилиясын қолданды, ол өзінің туған есімі Перл сияқты, идиш тілінде "мұрт" дегенді білдіреді. 1920 жылы ол сол кездегі Кеңес Одағының Коммунистік партиясының Орталық комитетінің мүшесі Вячеслав Молотовқа тұрмысқа шықты. Ол сонымен қатар Кеңес Иерархиясында табысты мансап жасады, Анастас Микоянның басшылығымен Тамақ өнеркәсібі Наркоматында қызмет етті, 1939 жылы Кеңес Одағы үкіметіндегі Наркомның (Балық шаруашылығы) бірінші әйел кеңесшісі болды және сол жылы Орталық Комитетке кандидат болып сайланды. 1920 жылдары оның әпкесі Палестинаға көшіп кетті. Оның ағасы Сэм Карп АҚШ-та табысты бизнесмен болды. Молотовтардың екі қызы болды: Соня 1929 жылы асырап алынған, ал Светлана 1930 жылы туған. Молотовтар Сталиндермен бірге бір пәтерде тұратын. Жемчужина Сталиннің әйелі Надежда Аллилуевамен жақын дос болды. 1932 жылдың қарашасында Жемчужина Аллилуеваны достарының арасында Сталиннің жұрт алдында әйеліне сөгіс бергенінен кейін тамақ бөлмесінен шығарып жіберді. Келесі күні таңертең Аллилуева өзін-өзі өлтіргені анықталды, ол өзін кішкентай Walther PP пистолетімен атып өлтірген. Бұл оқиға Сталиннің Жемчужинаға деген құпия жеккөрушілігін оятқан деп есептеледі. 1939 жылы 10 тамыздағы Политбюроның құпия отырысында "Жемчужина жолдасқа қатысты" деген 33-ші мәселе бойынша НКВД-дан осы ақпаратты тексеруді сұраған болатын. Ұлы тазалау кезінде әдеттегідей, оның көптеген әріптестері тұтқындалып, жауапқа тартылды, бірақ оған қарсы "дәлелдер" (көбінесе күшпен алынған) өте қарама-қайшы болды, сондықтан 24 қазанда Политбюро "жолдас Жемчужинаның диверсияға және тыңшылыққа қатысуына қатысты айыптаулар негіссіз деп саналады" деген қорытындыға келді. Алайда, ол "душман элементтерімен байланыс жасап, олардың тыңшы болуына көмектескен" үшін қатаң сөгіс алып, қызметінен төмендетілді. 1941 жылдың ақпан айында ол Орталық Комитетке кандидаттар тізімінен алынып тасталды. Шығыс майданда Жемчужина еврейлік антифашистік комитетті белсенді қолдады және оның көптеген жетекші мүшелерімен, әсіресе Соломон Михоэлспен достық қарым-қатынас құрды. Ол жиі Мәскеу мемлекеттік еврей театрының қойылымдарына қатысқан. Полина Жемчужина 1948 жылы қарашада Мәскеуге Израильдің КСРО-дағы алғашқы елшісі ретінде келген Голда Меирмен дос болды. Идиш тілінде еркін сөйлейтін Жемчужина Меир мен оның күйеуі, Кеңес Одағының сыртқы істер министрі арасындағы дипломатиялық кездесуде аудармашы болып қызмет етті. Алайда, бұл мәлімдеме (аудармашы болу) Голда Меирдің "Менің өмірім" атты мемуарларында расталмайды. Оның елшілік өкілеттігін беру іс-шарасы еврейше емес, идиш тілінде өтті. Голда Меирдің 7 қарашада Молотовтың қабылдауы туралы өз есебіне сәйкес, г-жа Жемчужина бұл қабылдау кезінде Голда Меирдің өзімен ғана емес, сонымен қатар Г-жа Меирдің қызы Сара және оның досы Яэль Намирмен кибуцник ретінде өмір сүру туралы әңгімелесуде елеулі уақыт өткізді. Олар мүлікті толықтай ұжымдыққа айналдыру және осыған байланысты мәселелерді талқылады. Соңында Жемчужина ханым Голда Меирдің қызы Сараны құшақтап: "Сәлем. Егер сен аман болсаң, онда барлық жердегі яһудилер де аман болады". 1948 жылы желтоқсанда елге опасыздық жасағаны үшін тұтқындалып, Молотовтан ажырасуға мәжбүр болды. Ол айыпты деп танылып, бес жылға еңбекпен жазалау лагеріне жіберілді. 1953 жылы наурыз айында Сталин қайтыс болғаннан кейін, оны тұтқыннан Лаврентий Берия босатып, күйеуімен қайта қосылды. Бостандыққа шыққан соң ең бірінші сұрағы "Сталин қалай?" болды. Бірнеше күн бұрын оның өлгенін естігенде, ол есінен танып қалды. Сталиннің қызы Светлана Аллилуеваның айтуынша, Молотов әйеліне мойынсұнып, оған бұрынғыдай мойынсұнады. Рой Медведевтің айтуынша, Светлана Аллилуева Полинаның өзіне: "Әкеңіз данышпан еді. Ол біздің еліміздегі бесінші колоннаны жойды, соғыс басталғанда партия мен халық бір болды. Қазіргі кезде революциялық рух жоқ, барлық жерде оппортунизм. Италия коммунистерінің не істеп жатқанына қараңыздаршы! Бұл қорқынышты! Соғыс бәрін қорқытты. Қытай біздің жалғыз үмітіміз. Тек олар ғана революциялық рухты сақтап қалды". Бұл әңгіме Қытайдағы Мәдени революцияның қақпасында болды. Ол 1970 жылы табиғи себептерден қайтыс болды.

Zhemchuzhina was born Perl Solomonovna Karpovskaya to the family of a Jewish tailor Solomon Karpovsky in the village of Polohy, in the Alexandrovsky Uyezd (today Zaporizhzhia Oblast, Ukraine). She joined the Russian Social Democratic Labour Party of Bolsheviks in 1918 and served as a propaganda commissar in the Red Army during the Russian Civil War. As a communist, she went by the surname Zhemchuzhina, which, like her birth name Perl in Yiddish, means "pearl" in Russian. In 1920, she married Vyacheslav Molotov, by then a member of the Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union (CPSU). She also made a successful career in the Soviet hierarchy, serving in the Narkomat of Food Industry under Anastas Mikoyan, to become in 1939 the first female councillor of Narkom (of Fishing Industry) in the government of the Soviet Union, and was elected as a candidate to the Central Committee that year. During the 1920s, her sister immigrated to Palestine. Her brother Sam Carp was a successful businessman in the United States. The Molotovs had two daughters: Sonia, adopted in 1929, and Svetlana, born in 1930. The Molotovs shared an apartment with the Stalins. Zhemchuzhina and Stalin's wife Nadezhda Alliluyeva became close friends. In November 1932, Zhemchuzhina followed Alliluyeva out of a dining room after Stalin had publicly chastised his wife in the company of friends. The next morning Alliluyeva was found dead by suicide, having shot herself with a small Walther PP pistol. This event is believed to have fueled a secret hatred of Zhemchuzhina by Stalin. In a secret meeting of the Politburo on 10 August 1939, the agenda item number 33, "Regarding Comrade Zhemchuzhina" and her alleged "connections to spies", led to a request to verify that information by the NKVD. As it was customary during the Great Purges, many of her coworkers were arrested and questioned, but the "evidence" (frequently acquired by force) against her was so contradictory that on 24 October, the Politburo concluded the "allegations against comrade Zhemchuzhina's participation in sabotage and spying to be considered slanderous." However, she was severely reprimanded and demoted for unknowingly keeping contacts with "enemy elements thereby facilitating their spying missions." In February 1941, she was taken off the list of the candidates to the Central Committee. On the Eastern Front, Zhemchuzhina actively supported the Jewish Anti Fascist Committee (JAC) and befriended many of its leading members, most notably Solomon Mikhoels. She frequently attended performances by the Moscow State Jewish Theatre. Polina Zhemchuzhina befriended Golda Meir, who arrived in Moscow in November 1948 as the first Israeli envoy to the USSR. Fluent in Yiddish, Zhemchuzhina acted as a translator for a diplomatic meeting between Meir and her husband, the Soviet foreign minister. However, this claim (of being an interpreter) is not supported by Golda Meir's memoir "My Life". Presentation of her Ambassadorial credentials were done in Hebrew not in Yiddish. According to Golda Meir's own account of the reception given by Mr. Molotov on November 7, Mrs. Zhemchuzhina has spent significant time during this reception not only talking to Golda Meir herself but also in conversation with Mrs. Meir's daughter Sarah and her friend Yael Namir about their life as kibbutzniks. They have discussed the complete collectivization of property and related issues. At the end Mrs. Zhemchuzhina gave Golda Meir's daughter Sarah a hug and said: "Be well. If everything goes well with you, it will go well for all Jews everywhere." She was arrested for treason in December 1948, consequently being forced into an unwanted divorce from Μolotov. She was convicted and sentenced to five years in a labor camp. After the death of Stalin in March 1953, she was released from captivity by Lavrentiy Beria and reunited with her husband. Her first question upon her release was "How's Stalin?" Upon being told he had died only days before, she fainted. According to Svetlana Alliluyeva, Stalin's daughter, Molotov then became subservient to his wife, yielding to her in the same way he had previously yielded to Stalin. According to Roy Medvedev, Svetlana Alliluyeva recalled Polina telling her, "Your father was a genius. He liquidated the fifth column in our country, and when the war broke out the Party and the people were one. There's no revolutionary spirit around nowadays, just opportunism everywhere. Look at what the Italian Communists are up to! It's shameful! The war scared everyone. China's our only hope. Only they have kept alive the revolutionary spirit." This conversation occurred at the height of the Cultural Revolution in China. She died of natural causes in 1970.

Көркем шығармаларда

Жемчужинаны 2017 жылғы "Сталиннің өлімі" фильмінде ағылшын актрисасы Диана Квик сомдады.