Кіріспе

Жердің мекенделген бөлігінің географиялық ендік бойынша бөліністері. Климат (жекеше клима; сондай-ақ клима, көпше климата, грек тілінен κλίμα klima, көпше κλίματα klimata, "еңіс" немесе "беткей" мағынасында) классикалық грек-рим географиясы мен астрономиясында шар тәрізді Жердің мекенделген бөлігін географиялық ендік бойынша бөлулер болды. Аристотельден бастап (Метеорология 2.5,362a32), Жер екі суық климатты (Арктикалық және Антарктикалық) полюстер маңында, экваторға жақын өмір сүруге жарамсыз ыстық климатты және суық және ыстық климаттардың арасындағы екі қоңыржай климатты есепке алып, бес аймаққа бөлінді. Эллинистік және Рим дәуірінде климаттардың әртүрлі тізімдері қолданылды. Клавдий Птолемей жеті климат жүйесі деп аталатын жүйені жасаған алғашқы ғалым болды (Алмагест 2.12), оның беделі арқасында бұл ежелгі, ортағасырлық Еуропа және араб географиясының канондық элементтерінің біріне айналды. Орта ғасырлық Еуропада, жазғы күн тоғысындағы ең ұзақ күн сәулесінің 15 және 18 сағаты жыл бойындағы күннің ұзақтығын есептеу үшін пайдаланылды. Климаттың қазіргі заманғы түсінігі және оған байланысты клима термині климатаның тарихи түсінігінен туындаған.

Птолемей

Птолемей экватордан басталып, солтүстікке қарай белгілі аралықтармен жалғасатын параллельдер тізімін келтіреді. Осыған сәйкес, ең ұзақ күн (жазғы күн тоғысы) экваторда 12 сағаттан 58° солтүстік ендікте 18 сағатқа дейін, ал арктикалық шеңберде 24 сағатқа дейін, әрбір тоқсан сағаттық қадаммен ұзарады. Бірақ географиялық кестелерін жасау үшін Птолемей бұл тізімді он бір параллельге дейін қысқартады, экватор мен 54°1' солтүстік ендік арасындағы аумақты он сегментке бөледі, жарты сағат сайын 12 сағаттан 17 сағатқа дейін өседі. Кейіннен ол бұл параллельдерді жетіге дейін азайтады, 16°27' солтүстік ендікте (13 сағат) басталып, 48°32' солтүстік ендікте (16 сағат) аяқталады. Птолемейдің жеті климаттық жүйесі араб-парсы астрономиясында, әсіресе әл-Бируни мен әл-Идриси сияқты авторлар, сондай-ақ 16 ғасырдағы «жеті климат» (хафт иқлим) авторы Амин Рази қолданды. Ал Еуропада Аристотельдің бес климаттық жүйесі жақсы қабылдауға ие болды. Ортағасырлық Еуропада осы көзқарас басым болды, ал оңтүстік қалыпты аймақтың және антиподтардың болуы мен оның қонысқа жарамдылығы туралы пікірлер даулы болды.

39 қатар

Птолемей өзінің климаттық аймақтарын сипаттайтын параллельдерді анықтау үшін олардың өтетін географиялық орнын береді. Төменде климаттардың толық жүйесінің экватор мен полярлық шеңбер арасындағы 33 параллельдің тізімі келтірілген; жеті климаттың қысқартылған жүйесі жақшадағы қосымша сандармен көрсетіледі. Птолемейдің ендік шамалары да, қазіргі заманғы мәндері де берілген. Птолемей күн ұзындығын есептеуде атмосфералық рефракцияның әсерін ешқашан ескермеген. Егер бұны және Птолемейдің заманынан бері орбиталық параметрлердің өзгеруін есепке алсақ, оның мәндері өте дәл, көп жағдайда 30 секундтан кем емес.

| Параллель | Климат | Птолемейдің ендігі | Нақты ендігі | Ең ұзақ күндізгі уақыт | Орналасқан жері |
|---|---|---|---|---|---|
| 1. | 0° | 0° | 12 сағат | (экватор) |
| 2. | | 4°4' С | 2°14' С | 12:15 | Тапробана (Шри-Ланка) |
| 3. | | 8°25' С | 6°31' С | 12:30 | Авалит (Сайлак, Сомали) |
| 4. | | 12°00' С | 10°42' С | 12:45 | Адулис шығанағы (Эритрея) |
| 5. | I | 16°27' С | 14°46' С | 13:00 | Мерео аралы |
| 6. | | 20°14' С | 18°39' С | 13:15 | Напатон (Нубия) |
| 7. | II | 23°51' С | 22°20' С | 13:30 | Сиен (Асуан) |
| 8. | | 27°12' С | 25°48' С | 13:45 | Фива |
| 9. | III | 30°22' С | 29°3' С | 14:00 | Төменгі Мысыр |
| 10. | | 33°18' С | 32°4' С | 14:15 | Феникия |
| 11. | IV | 36°00' С | 34°53' С | 14:30 | Родос |
| 12. | | 38°35' С | 37°29' С | 14:45 | Смирна |
| 13. | V | 40°56' С | 39°53' С | 15:00 | Хеллеспонт |
| 14. | | 43°04' С | 42°5' С | 15:15 | Massalia (Марсель) |
| 15. | VI | 45°01' С | 44°7' С | 15:30 | Эуксин теңізінің ортасы |
| 16. | | 46°51' С | 45°59' С | 15:45 | Истрос (Дануб) |
| 17. | VII | 48°32' С | 47°43' С | 16:00 | Бористен (Днепр) өзенінің сағасы |
| 18. | | 50°04' С | 49°18' С | 16:15 | Маеотия көлі (Азов теңізі) |
| 19. | | 51°06' С | 50°45' С | 16:30 | Британияның оңтүстік жағалауы |
| 20. | | 52°50' С | 52°6' С | 16:45 | Рейннің сағасы |
| 21. | | 54°1' С | 53°20' С | 17:00 | Танес (Дон) өзенінің сағасы |
| 22. | | 55° С | 54°29' С | 17:15 | Бригантион Британияда |
| 23. | | 56° С | 55°32' С | 17:30 | Ұлыбританияның ортасы |
| 24. | | 57° С | 56°30' С | 17:45 | Британиядағы Катурактонион |
| 25. | | 58° С | 57°24' С | 18:00 | Кіші Британияның оңтүстік бөлігі |
| 26. | | 59° С | 59°0' С | 18:30 | Кіші Британияның ортаңғы бөлігі |
| 27. | | 61° С | 60°21' С | 19:00 | Кіші Британияның солтүстік бөлігі |
| 28. | | 62° С | 61°30' С | 19:30 | Эбудес аралы |
| 29. | | 63° С | 62°29' С | 20 сағат | Туле |
| 30. | | 64°30' С | 63°59' С | 21 сағат | белгісіз скифтер |
| 31. | | 65°30' С | 64°59' С | 22 сағат |
| 32. | | 66° С | 65°33' С | 23 сағат |
| 33. | | 66°8'40"С | 65°44' С | 24 сағат | Полярлық шеңбер |
| | | 69°30' С | 68°48' С | 2 ай |
| | | 78°20' С | 77°27' С | 4 ай |
| 39. | | 90° С | 90° С | 6 ай | (Солтүстік полюс) |