Кіріспе
Индоевропалық және урал тілдерінен тұратын даулы гипотетикалық тіл отбасы – индоевропалық және урал тілдерінен тұратын генеалогиялық отбасын ұсынатын өте күмәнді лингвистикалық гипотеза. Индоевропалық және урал тілінің арасындағы генетикалық байланыс туралы алғашқы ұсынысты 1869 жылы даниялық тіл білімі маманы Вильгельм Томсен жасаған (Pedersen 1931:336), бірақ одан бұрын 1853 және 1863 жылдары фин тіл білімі маманы Даниэль Европаев осыған ұқсас идеяны көтерген. Екеуі де осы идеяға құлшыныспен қабылдамады. Содан бері тіл білімі саласындағы басым пікір, мұндай байланыстың дәлелдері тілдердің өзара әсерлесуінен туған ұқсастықтан бөлек, генетикалық байланысты растауға жеткіліксіз деп саналады. Дегенмен, бірқатар белгілі тіл білімі мамандары осыған қарсы пікірде болды (мысалы, Генри Свит, Холгер Педерсен, Бьёрн Коллиндер, Уоррен Коугилл, Йохим Шиндлер, Евгений Хелимски, Фредерик Кортландт және Альвин Клоекхорст). Жақында алынған лингвистикалық деректер индо-урал гипотезасын күмәндікке түсірді, бұрын айтылған туыстық байланыстарға қайшы келіп, урал және индоевропалық тілдердің генеалогиялық байланысын растамайды.
Indo Uralic is a highly controversial linguistic hypothesis proposing a genealogical family consisting of Indo European and Uralic. The suggestion of a genetic relationship between Indo European and Uralic is often credited to the Danish linguist Vilhelm Thomsen in 1869 (Pedersen 1931:336), though an even earlier version was proposed by Finnish linguist Daniel Europaeus in 1853 and 1863. Both were received with little enthusiasm. Since then, the predominant opinion in the linguistic community has remained that the evidence for such a relationship is insufficient to confirm a genetic relationship versus similarity due to language contact. However, quite a few prominent linguists have always taken the contrary view (e. g. Henry Sweet, Holger Pedersen, Björn Collinder, Warren Cowgill, Jochem Schindler, Eugene Helimski, Frederik Kortlandt and Alwin Kloekhorst). The Indo Uralic hypothesis has been questioned by recent linguistic data, contradicting previous argued cognates, finding no support for a genealogical relationship between Uralic and Indo European.
Ұсынылған Үнді-Уральдық отбасының географиясы
Голландиялық тіл білімі маманы Фредерик Кортландт Индо-Ураль тілдерінің моделін қолдайды, онда түпкі Индо-Ураль тілінде сөйлейтін халық Каспий теңізінің солтүстігінде мекендеген, ал прото-индоеуропалық тілдердің пайда болуы сол жерден батысқа қарай бұтақтанған топтың қалыптасуынан басталып, Солтүстік-Батыс Кавказ тілдерімен географиялық жақындыққа келген, Солтүстік-Батыс Кавказ тілдерінен сөздік элементтерді сіңіріп, одан әрі батысқа қарай жылжып, Қара теңіздің солтүстік аймағына жеткен, мұнда олардың тілі канондық прото-индоеуропалық тілге (2002:1) айналған. Аллан Бомхард «Индоеуропалық және ностратикалық гипотеза» (1996) еңбегінде осыған ұқсас схема ұсынады. Балама ретінде, ортақ прототіл Қара теңіздің солтүстігінде орналасқан болуы мүмкін, ал прото-урал тілі мұздық дәуірден кейінгі климаттың жақсаруымен бірге солтүстікке қарай жылжуы мүмкін. Кортландт (2021) бұрынғы гипотезасын кеңейтіп, прото-урал тілі прото-индоеуропалық тілдің сіңірген туысы емес, қызы екенін, ал индоеуропалық тілдері урал тілдері отбасының бір тармағы екенін ұсынады. Нақтырақ айтқанда, ол прото-индоеуропалық және прото-финно-угорлық тілдері прото-самодий тіліне қарағанда бір-бірімен жақын ортақ ата-тегін бөліседі деп санайды. Егер бұл дұрыс болса, онда урал тілдері отбасы туралы дәстүрлі түсінік (индоеуропалық тілдерді есепке алмай) парафилетикалық кладка жатады.
Үнді-Ураль гипотезасына қарсылық тарихы
Индо-Ураль гипотезасына ерте қарсылықтың тарихы жазылмаған секілді. Sweet сияқты қолдаушылардың мәлімдемелерінен олардың айтарлықтай қарсылыққа тап болғаны және Скандинавиядан басқа жалпы пікір оларға қарсы болғаны көрінеді. Урал тілдерінің этимологиялық сөздігінің редакторы Кароли Редей (1986a) урал және үнді-еуропа тілдері арасындағы генетикалық байланыс идеясын қабылдамады, ал урал және үнді-еуропа тілдеріндегі ортақ лексикалық элементтер үнді-еуропа тілінен прото-урал тіліне қарыз ретінде келгенін айтты (1986b). Соңғы уақыттағы ең белгілі сын – Джорма Койвулетоның мұқият жасалған мақалалар сериясы. Койвулетоның негізгі пікірі, Редейдің көзқарастарымен келісе отырып, индо-урал тіліндегі барлық лексикалық элементтер үнді-еуропа тілінен урал тіліне қарыз ретінде түсіндірілуі мүмкін (мысалдар төменде). Тілшілер Кристиан Карпелан, Аско Парпола және Петтери Коскикаллио ерте үнді-еуропа және урал тілдерінің ертеде қарым-қатынаста болғанын және олардың арасындағы кез келген ұқсастықтар ерте тілдік байланыс және қарыз алу арқылы түсіндірілуі мүмкін екенін ұсынады. Анжела Маркантонио (2014) және Йохан Шалиннің пікірінше, урал және үнді-еуропа тілдері арасындағы генетикалық байланыс өте күмәнді және барлық ұқсастықтар қарыз алу мен кездейсоқ ұқсастықтар арқылы түсіндіріледі. Маркантонио урал және үнді-еуропа тілдері арасындағы негізгі типологиялық айырмашылықтар соншалықты көп болғандықтан, байланыс болуы мүмкін емес деп санайды. 2022 жылы ғалымдар тобы прото-урал және прото-индо-еуропа тілдерінің генеалогиялық байланысы жоқ деген қорытындыға келді, себебі "негізгі ұқсастықтарға, немесе қарыздарға негізделген болса да, лексикалық ұқсастықтардан жасалған аргумент кемшіліктерге толы". Олардың сөзіне сүйенсек, "Урал тілі Батыс Еуразияда ерекше. Оның типологиялық ерекшеліктері көбінесе шығысқа қарай бағытталған, Солтүстік-Шығыс Азия, Сібір немесе Солтүстік Тынық мұхиты аймағына жақын". Бұрын ұсынылған туыс сөздер негізінен индо-иран тілдерінен алынған қарыздар арқылы түсіндірілуі мүмкін. Олар Индо-Ураль гипотезасы туралы: "Біздің екі ең дұрыс сандық сынақ деп санайтынымыз, Кесслер мен Лехтонен (2006) 100 сөзден тұратын Swadesh сияқты тізімді қолданып, Индо-Ураль үшін ешқандай дәлел таппады" деп қорытындылады.
Морфологиялық
Үнді-еуропалық және урал тілдерінің арасындағы байланысты қолдайтын ең көп таралған аргументтер морфологияның ортақ элементтеріне негізделген, мысалы, прономиналдық түбірлер (*бірінші тұлға үшін; *екінші тұлға үшін; *үшінші тұлға үшін), жай белгілері (айыптау жайы *m; аблатив/парцитивті жайы *ta), сұрау/салыстырмалы есімдіктері (*kʷ "кім?", "қай?" ; *y "кім, қай" – салыстырмалы сөйлемдерді көрсету үшін) және ортақ SOV сөз тәртібі. Басқа, көзғарасқа аз түсетін сәйкестіктер де бар, мысалы, үнді-еуропалық көптік белгісі *es (немесе айыптау көптігінде *s) және оның уралдық баламасы *t. *t-дан *s-қа соңғы дыбыстың өзгеруі де болуы мүмкін. Үнді-еуропалық тілдерінің өзінде *s екінші тұлға жекеше, *si екінші тұлға жекеше қазіргі уақыт, *tHa екінші тұлға жекеше өткен уақыт, *te екінші тұлға көпше, *tu "сен" (жекеше) атау, *tei "саған" (жекеше) еншік жалғауы. Бұл формалар үнді-еуропалық тілдеріндегі негізгі екінші тұлға белгісі *t болуы мүмкін екенін және *tu сияқты формалардағы *u бастапқыда қосымша бөлшек немесе аналог болғандығын көрсетеді. Урал тілдерінің (мысалы, фин тілінің) және үнді-еуропалық тілдерінің (мысалы, латын, орыс және литва тілдерінің) етістік жіктелу жүйелері арасындағы ұқсастықтар көптен бері байқалып келеді. Бір тілдің басқа тілдің сөздік қорынан көптеген сөздерді қабылдауы (мысалы, ағылшын тілінің француз тілінен, парсы тілінің араб тілінен, корей тілінің қытай тілінен) сирек емес болғанымен, бір тілдің негізгі етістік жіктелу жүйесін басқа тілден қабылдауы өте сирек кездеседі. Сондықтан, үнді-урал тілдерінің бар екенін жақтаушылар морфологиялық аргументтерді қолданып, мысалы, фин тіліндегі етістік жіктелуі мен есімдіктерінің үнді-еуропалық тілдеріне қарағанда күткеннен гөрі жақын екенін дәлелдеу арқылы үнді-урал гипотезасын қолдайды. (Фин тілі саам немесе венгр тілдерінен артықшылыққа ие, өйткені ол консервативтірек болып көрінеді, яғни Proto Uralic-тен басқаларына қарағанда аз өзгешеленген. Бірақ тіпті сонда да, венгр және армян тілдеріндегі етістік жіктелуі арасында ұқсас күдікті ұқсастықтар байқалды.) Дегенмен, Proto Indo European және Proto Uralic тілдерінің өте әртүрлі дыбыс жүйелері морфологиялық және лексикалық салаларда да қиындық тудырады, бұл ұқсастықтарды бағалауды және оларды қарыз сөздер, мүмкін туыс сөздер немесе жай ғана сәйкестіктер ретінде түсіндіруді қиындатады.
Лексикалық
Индо-урал тілдерінің туыстығын дәлелдейтін екінші дәлел – лексикалық айғақтар. Индоеуропа және ұрал тілдеріндегі көптеген сөздер бір-біріне ұқсас (төмендегі тізімді қараңыз). Мәселе – туыс сөздер мен қарыз сөздерді ажыратуда. Ұрал тілдері мыңдаған жылдар бойы түрлі индоеуропа тілдерімен қарым-қатынаста болған. Осының салдарынан көптеген сөздер қарызға алынған, көбінесе индоеуропа тілдерінен ұрал тілдеріне. Мысал ретінде, финно-ұгор тіліндегі *śata "жүз" сөзінің түпнұсқасы жоқ. Бұл сөздің протоиндоеуропалық түрі *ḱm̥tóm (латын тіліндегі centum сөзімен салыстырыңыз) болды, ол ерте индоиран тілінде *ćatám түріне айналды (белгісіз жағдайдағы есімше > санскрит śatá, авеста тіліндегі sata). Бұл сөздің финно-ұгор тіліне индоиран немесе индоарий тілінен қарызға алынғанын көрсетеді. Бұл қарыз алу шамамен б.з.д. 2100–1800 жылдары Понт-Каспий далаларының солтүстігіндегі аймақта жүзеге асырылған болуы мүмкін, бұл индоиран тілінің өркендеу кезеңі (Энтони, 2007:371–411). Бұл осы тілдердің сол кездегі географиялық орналасуына лингвистикалық дәлел келтіреді, археологиялық мәліметтермен сәйкес келеді: индоеуропалық тайпалар шамамен б.з.д. 4500 жылы Понт-Каспий далаларында болған (Қурған гипотезасы), ал ұрал тайпалары б.з.д. бесінші мыңжылдықта олардың солтүстігіндегі шықыршық тас мәдениетінде қоныстанған (Карпелан & Парпола, 2001:79). Тағы бір ежелгі қарыз – финно-ұгор тіліндегі *porćas "шошқа баласы". Бұл сөз формасы протоиндоеуропалық *porḱos сөзімен тым ұқсас, оны латын тіліндегі porcus "шошқа", көне ағылшын тіліндегі fearh (> ағылшын тіліндегі farrow "жас шошқа"), литва тіліндегі par̃šas "шошқа баласы, қасқырланған шошқа" және сак тіліндегі pāsa (< *pārsa) "шошқа" сөздері растайды. Индоеуропалық сөздерде *os (> финно-ұгор тіліндегі *as) – еркек есімнің жекеше жағдайы, бірақ ол ұрал тілдерінде мағынасыз. Бұл сөздің бірлік ретінде қарызға алынғанын және ұрал тілінің түпнұсқа сөздік қорына кірмегенін көрсетеді. Ең танымал қарыздардың бірі – фин тіліндегі kuningas "патша" сөзі (< протофин тіліндегі *kuningas), ол протогерман тіліндегі *kuningaz сөзінен алынған. Фин тілі қарыз сөздің негізгі құрылымын сақтауда консервативті, протогерман тіліндегі еркек есімдердің 'a' сабақтарына тән жекеше жағдай белгісін сақтап қалған. Сонымен қатар, протогерман тіліндегі *az аяқталуы протоиндоеуропалық еркек есімдердің 'o' сабақтарына тән *os аяқталуымен сәйкес келеді. Осылайша, *śata өзінің фонетикалық құрамына қарай индо-ұрал тіліне жата алмайды, ал *porćas және *kuningas морфологиялық құрамына қарай индо-ұрал тіліне жата алмайды. "Жүз", "шошқа" және "патша" сияқты сөздердің ортақ ерекшелігі бар: олар "мәдени сөздікке" жатады, "негізгі сөздікке" емес. Олар, әсіресе, жаңа сандық жүйемен және үй шошқасымен бірге оңтүстіктегі индоеуропалықтардан алынған болуы мүмкін. Сол сияқты, индоеуропалықтар да оңтүстік немесе батыстағы халықтардан осындай сөздер мен мәдени заттарды алған, оның ішінде "сиыр" (*gʷou, ағылшын тіліндегі cow сөзімен салыстырыңыз) және "астық" (*bʰars, ағылшын тіліндегі barley сөзімен салыстырыңыз). Ал негізгі сөздік – "мен", "қол", "су" және "болу" сияқты сөздер – тілдер арасында оңай қарызға алынбайды. Егер индоеуропа және ұрал тілдері генетикалық жағынан туыс болса, онда негізгі сөздіктерде келісім болуы керек, олардың жақындығына қарай келісімдердің саны артуы немесе азаюы мүмкін. Индоеуропа және ұрал тілдерінің генетикалық байланысын жақтаушылар қарыз сөздерді фонетикалық және морфологиялық талдау арқылы сүзуге болады және индоеуропа және ұрал тілдеріне ортақ сөздік өзегі қалады деп санайды. Мысал ретінде, олар Proto Uralic * (немесе *) : Proto Indo European *, көлбеу сабақ *, екеуі де "су" дегенді білдіреді, және Proto Uralic * (немесе *) : Proto Indo European *, екеуі де "атау" дегенді білдіреді, сияқты салыстыруларды келтіреді. * және *-тен айырмашылығы, бұл сөздердің фонетикасында индоиран тілі сияқты индоеуропалық тілдердің қызыл тілдерінен дыбыс өзгерістері байқалмайды. * және *-тен айырмашылығы, олар ұрал тілдерінде жоқ индоеуропалық тілдердің морфологиялық жұрнақтарын көрсетпейді. Индо-ұрал гипотезасын жақтаушылардың пікірінше, ортақ сөздіктің пайда болған өзегін тек ортақ шығу тегі туралы гипотезамен ғана түсіндіруге болады.
Осы түсіндірмеге қарсылық білдіру
Бұл ортақ сөздіктің прото-индоеуропа тілінен прото-ураль тіліне қарыз алынуына ештеңе кедергі келтірмейді деп айтылды. Ескі қарыздар, сондай-ақ прото-балтық және прото-герман тілдерінен алынған күмәнді емес қарыздар үшін, ерекшеліктен гөрі, тек түбір ғана қарыз болып табылады, ешқандай жалғаулар болмайды. Прото-ураль тіліндегі *nimi сөзі қарыздардың өзгеруіне басшылық ететін дыбыс заңдарына сәйкес түсіндірілді (Koivulehto 1999), түпнұсқасы нөлдік дәрежедегі көлбеу түбір PIE *(H)nmen болды деп есептеледі, бұл кейінірек балто-славян тіліндегі *inmen және прото-кельт тіліндегі *anmen сөздерінде кездеседі. Прото-ураль тіліндегі *weti сөзі «су» сөзінің прото-индоеуропа тіліндегі көлбеу e дәрежелі түрінен немесе тікелей куәландырылмаған туыс сөздің түбірінен қарыз алынған болуы мүмкін – *wed. Прото-ураль тіліндегі *toHį ‘беру’ және PFU *wetä ‘жетектеу’ сөздері де қарыз ретінде толық фонетикалық мағынаға ие. Индоеуропа және урал тілдерінің сандар жүйелерінде ешқандай ортақтық жоқ. Сонымен қатар, барлық индоеуропа тілдеріндегі сандарды прото-индоеуропа тіліндегі қайта құрылған сандарға дейін табуға болады, бірақ урал тілдерінде мұндай мүмкіндік жоқ, мұнда тек «екі» және «бес» ғана барлық отбасы үшін ортақ (3 және 6 сандарының түбірлері самоидтік тілдерден басқа барлық кіші топтарға ортақ, ал 1 және 10 сандары үшін аздап таралған түбірлер белгілі). Осыдан, егер прото-индоеуропа және прото-ураль тілдері туыс болса, онда бұл байланыс тым алыс болған болуы керек, себебі отбасылар сандар жүйелерін өздігінен дамытып, оларды ортақ ата-бабаларынан мұра етпеген. Алайда, урал тілдерінің өзінің барлық урал тілдерінің тармақтарында бірдей сандарды пайдаланбауы, тіпті олар шын мәнінде туыс болса да, индоеуропа тілдерімен де ортақ болмайтынын көрсетеді. Сондай-ақ, айтылған ортақ сөздік элементтерінің кейбіреуі немесе барлығы жалған туыс сөздер болуы мүмкін – сөздердің ұқсастығы кездейсоқ ғана, мысалы, ағылшын тіліндегі ‘bad’ және парсы тіліндегі ‘bad’ сияқты.
Пайдаланылған әдебиеттер
Андерсон, Николай. 1879. Угро-фин және индогерман тілдерін салыстыру жөніндегі зерттеулер. Дорпат: Генрих Лаакман. Қайта басып шығару: Энтони, Дэвид У. 2007. Ат, доңғалақ және тіл. Принстон: Принстон университетінің баспасы. Бомхард, Аллан Р. 1996. Үнді-еуропалық және ностратикалық гипотеза. Чарльстон, Оңтүстік Каролина: Сигнум. Карпелан, Кристиан және Аско Парпола. 2001. "Индоевропалық, уралдық және арийлік". The Earliest Contacts between Uralic and Indo European: Linguistic and Archeological Considerations, C. Carpelan, A. Parpola және P. Koskikallio редакциялаған. Фин-оугрия қоғамының естеліктері 242. Хельсинки. Коллиндер, Бьёрн. 1934. Индо-ураликалық тілдік мұра. Упсала. Коллиндер, Бьёрн. 1954. "Zur indo-uralischen Frage" ("Индо-уралдық мәселе туралы"), Språkvetenskapliga Sällskapets i Uppsala Förhandlingar 1952 ж. қаңтар – 1954 ж. желтоқсан, 79–91. Коллиндер, Бьёрн. 1960. Ураль тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. Стокгольм: Almqvist & Viksell. Коллиндер, Бьёрн. 1965. "Уральдықтар оқшауланған ба?" "Ураль тілдеріне кіріспе" кітабының 30–34 беттерінде. Беркли және Лос-Анджелес: Калифорния университетінің баспасы. Чоп, Боян. 1970–1989. Indouralica. I. 1974. Slovenska Akademija Znanosti in Umetnosti 30.1. II. 1972. Ural-Altaische Jährbücher 44:162–178. III. (Жарияланбаған). IV. 1973. Linguistica 13:116–190. V. 1978. Collectanea Indoeuropaea 1:145–196. Любляна. VI. (Жарияланбаған). VII. 1970. Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung (KZ) 84:151–174. VIII. 1974. Acta linguistica Academiae scientarum hungaricae 24:87–116. IX. 1989. Linguistica 29:13–56. X. (Жарияланбаған). XI. (Жарияланбаған). XII. 1987. Linguistica 27:135–161. XIII. (Жарияланбаған). XIV. 1970. Orbis 19.2:282–323. XV. 1974. Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung (KZ) 88:41–58. XVI. 1973. Orbis 22:5–42. XVII. (Жарияланбаған). XVIII. (Жарияланбаған). Деламарр, Ксавье. 2003. Галоиз тілінің сөздігі. Париж: Editions errance. Долгопольский, Ахарон. 1988. "Индоевропалық отаны және прото-индоевропалық тілдердің басқа тілдермен лексикалық байланыстары". Mediterranean Language Review 3:7–31. Висбаден: Otto Harrassowitz. Фортескью, Майкл. 1998. Беринг бұғазы арқылы тілдік қатынастар. Лондон және Нью-Йорк: Cassell. Гринберг, Джозеф. 2000–2002. Индоевропалық және оның ең жақын туыстары: Еуразиялық тілдер отбасы, 2 том. Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы. Гринберг, Джозеф. 2005. Генетикалық лингвистика: Теория және әдіс туралы эсселер, Уильям Крофт редакциялаған. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. Клоекхорст, Альвин. 2008a. Хеттілік тілінің мұралық лексикасының этимологиялық сөздігі. Лейден: Brill. Клоекхорст, Альвин. 2008b. "Хеттілердің кейбір индо-ураликалық аспектілері". Journal of Indo-European Studies 36, 88–95. Койвулето, Жорма. 1999. "Verba mutuata. Quae vestigia antiquissimi cum Germanis aliisque Indo Europaeis contactus in linguis Fennicis reliquerint" (неміс тілінде). Фин-оугрия қоғамының естеліктері 237. Хельсинки. Кортландт, Фредерик. 1989. "Сегіз индо-ураликалық етістік?". Münchener Studien zur Sprachwissenschaft 50:79–85. Кортландт, Фредерик. 2002. "Индо-ураликалық етістік". Finno-Ugrians and Indo-Europeans: Linguistic and Literary Contacts: Proceedings of the Symposium at the University of Groningen, қарашаның 22–24, 2001, 217–227. Маастрихт: Shaker Publishing. (HTML нұсқасы да бар). Кортландт, Фредерик. 2021. "Еуразиялық макроотбасының ыдырауы". Желі. Льюис, Генри және Холгер Педерсен. 1989. Ықшам салыстырмалы келт грамматикасы. Геттинген: Vandenhoeck and Ruprecht. Паасон, Хейки. 1907. "Zur Frage von der Urverwandschaft der finnisch-ugrischen und indoeuropäischen Sprachen" ("Фин-угри және индоевропа тілдерінің бастапқы туыстығы туралы мәселе"). Finnisch-ugrische Forschungen 7:13–31. Педерсен, Холгер. 1931. Лингвистикалық ғылым ХІХ ғасырда: әдістер мен нәтижелер, Джон Вебстер Спаргоның даниялық тілінен аударған. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы. Редей, Кароли (редактор). 1986a. Uralisches etymologisches Wörterbuch, 3 том, Мария Кальдор мажар тілінен аударған. Висбаден: Harrassowitz. Редей, Кароли. 1986b. "Индогерман-ураликалық тілдік байланыстар". Австрия ғылым академиясының отырыс хабарламалары, философиялық-тарихи сынып 468. Свит, Генри. 1900. Тілдің тарихы. Лондон: J. M. Dent & Co. (1901, 1995, 2007 жылдары қайта басылған). (1995) (2007) Томсен, Вильгельм. 1869. Готикалық тілдің фин тіліне әсері. Копенгаген. (Копенгаген университетінің докторантуралық диссертациясы). Томсен, Вильгельм. 1870. Über den Einfluss der germanischen Sprachen auf die finnisch-lappischen ("Герман тілдерінің фин-лапландық тіліне әсері"), Эдуард Зиверс аударған. Халле. (Жоғарыдағы нұсқаның неміс тіліне аудармасы). (Қайта басылым: Лондон: RoutledgeCurzon, 1997). (1997) Виклунд, Карл Бернард. 1906. "Finnisch-Ugrisch und Indogermanisch" ("Фин-угри және индогерман"). Le monde oriental 1:43–65. Упсала.
Anthony, David W. 2007. The Horse, the Wheel, and Language. Princeton: Princeton University Press. Bomhard, Allan R. 1996. Indo European and the Nostratic Hypothesis. Charleston, South Carolina: Signum. Carpelan, Christian and Asko Parpola. 2001. "Proto Indo European, Proto Uralic and Proto Aryan." In The Earliest Contacts between Uralic and Indo European: Linguistic and Archeological Considerations, edited by C. Carpelan, A. Parpola, and P. Koskikallio. Mémoires de la Société finno ougrienne 242. Helsinki. Collinder, Björn. 1934. Indo uralisches Sprachgut ('The Indo Uralic Linguistic Heritage'). Uppsala. Collinder, Björn. 1954. "Zur indo uralischen Frage" ('On the Indo Uralic question'), Språkvetenskapliga Sällskapets i Uppsala Förhandlingar Jan. 1952 – Dec. 1954, 79–91. Collinder, Björn. 1960. Comparative Grammar of the Uralic Languages. Stockholm: Almqvist & Viksell. Collinder, Björn. 1965. "Is the Uralic family isolated?" in An Introduction to the Uralic Languages, pages 30–34. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. Čop, Bojan. 1970–1989. Indouralica. I.1974. Slovenska Akademija Znanosti in Umetnosti 30.1. II. 1972. Ural Altaische Jährbucher 44:162–178. III. (Not published.) IV. 1973. Linguistica 13:116–190. V. 1978. Collectanea Indoeuropaea 1:145–196. Ljubljana. VI. (Not published.) VII. 1970. Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung (KZ) 84:151–174. VIII. 1974. Acta linguistica Academiae scientarum hungaricae 24:87–116. IX. 1989. Linguistica 29:13–56. X. (Not published.) XI. ( Not published.) XII. 1987. Linguistica 27:135–161. XIII. (Not published.) XIV. 1970. Orbis 19.2:282–323. XV. 1974. Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung (KZ) 88:41–58. XVI. 1973. Orbis 22:5–42. XVII. (Not published.) XVIII. (Not published.) Delamarre, Xavier. 2003. Dictionnaire de la langue gauloise. Paris: Editions errance. Dolgopolsky, Aharon. 1988. "The Indo European homeland and lexical contacts of Proto Indo European with other languages." Mediterranean Language Review 3:7–31. Wiesbaden: Otto Harrassowitz. Fortescue, Michael. 1998. Language Relations across Bering Strait. London and New York: Cassell. Greenberg, Joseph. 2000–2002. Indo European and Its Closest Relatives: The Eurasiatic Language Family, 2 volumes. Stanford: Stanford University Press. Greenberg, Joseph. 2005. Genetic Linguistics: Essays on Theory and Method, edited by William Croft. Oxford: Oxford University Press. Kloekhorst, Alwin. 2008a. Etymological Dictionary of the Hittite Inherited Lexicon. Leiden: Brill. Kloekhorst, Alwin. 2008b. "Some Indo Uralic aspects of Hittite." Journal of Indo European Studies 36, 88 95. Koivulehto, Jorma. 1999. "Verba mutuata. Quae vestigia antiquissimi cum Germanis aliisque Indo Europaeis contactus in linguis Fennicis reliquerint" (in German). Mémoires de la Société finno ougrienne 237. Helsinki. Kortlandt, Frederik. 1989. "Eight Indo Uralic verbs?" Münchener Studien zur Sprachwissenschaft 50:79–85. Kortlandt, Frederik. 2002. "The Indo Uralic Verb." In Finno Ugrians and Indo Europeans: Linguistic and Literary Contacts: Proceedings of the Symposium at the University of Groningen, November 22–24, 2001, 217–227. Maastricht: Shaker Publishing. (Also: HTML version.) Kortlandt, Frederik. 2021. "The dissolution of the Eurasiatic macrofamily." Web. Lewis, Henry and Holger Pedersen. 1989. A Concise Comparative Celtic Grammar. Göttingen: Vandenhoeck and Ruprecht. Paasonen, Heikki. 1907. "Zur Frage von der Urverwandschaft der finnisch ugrischen und indoeuropäischen Sprachen" ('On the question of the original relationship of the Finnish Ugric and Indo European languages'). Finnisch ugrische Forschungen 7:13–31. Pedersen, Holger. 1931. Linguistic Science in the Nineteenth Century: Methods and Results, translated from the Danish by John Webster Spargo. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. Rédei, Károly (editor). 1986a. Uralisches etymologisches Wörterbuch, 3 volumes, translated from Hungarian by Mária Káldor. Wiesbaden: Harrassowitz. Rédei, Károly. 1986b. "Zu den indogermanisch uralischen Sprachkontakten." Sitzungberichte der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, philosophisch historische Klasse 468. Sweet, Henry. 1900. The History of Language. London: J. M. Dent & Co. (Reprinted 1901, 1995, 2007.) (1995) (2007)
Thomsen, Vilhelm. 1869. Den gotiske sprogklasses indflydelse på den finske. København. (Doctoral thesis, University of Copenhagen.) Thomsen, Vilhelm. 1870. Über den Einfluss der germanischen Sprachen auf die finnisch lappischen ('On the Influence of the Germanic Languages on Finnish Lappish'), translated by Eduard Sievers. Halle. (German translation of the previous.) (Reprint: London: RoutledgeCurzon, 1997.) (1997)
Wiklund, Karl Bernard. 1906. "Finnisch Ugrisch und Indogermanisch" ('Finnish Ugric and Indo Germanic'). Le monde oriental 1:43–65. Uppsala.