Кіріспе

Сицилия мектебі – Сицилия және материктік Италия ақындарының шағын тобы, Фредерик II-нің төңірегіне жиналған, олардың көпшілігі Палермодағы императорлық сарайында қызмет еткен. Жакомо да Лентини басшылығымен, олар 1230-1266 жылдар аралығында 300-ден астам сарайлық махаббат өлеңдерін жазды, ал Фредерик қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Манфред бұл тәжірибені жалғастырды.

Шығу тегі

Бұл ақындар Окситания траубадур поэзиясынан шабыт алды, ол феодалдық ар-ұяты кодексін ер адамның (вассал рөлінде) және әйелдің (патша немесе үстем рөлінде) арақатынасына қатысты қолданды. Бұл әйелдердің дәстүрлі, ерлерге тәуелді рөліне қарсы келеді және ортағасырлық қоғамдағы жаңа сезімді білдіреді: феодализмнің құлдырауы мен орта таптың күшінің артуы оқырман аудиториясының өзгеруіне алып келді, соның салдарынан әскери ерліктерге арналған эпостық поэзия лирикалық поэзияға (көбінесе махаббатқа арналған) уступа басты. Орта ғасырдың соңында бұрынғыдан да көп әйелдер кітап оқыды, поэзия олардың көзқарасына және қоғамдағы жаңа рөлдеріне бейімделуге тырысты. Окситан поэзиясы осы ерекшеліктерімен Италияда зор ықпалға ие болды. Сицилиялық мектептің траубадурлардан ерекшелігі – олардың Окситан үлгілерінен гөрі мейірімдірек, нәзік әйел бейнесін енгізгені, Дантенің мадонналары мен Петрарканың Лаурасына жақын, бірақ психологиялық тұрғыдан әлдеқайда аз сипатталған. Сицилиялықтардың өлеңдері нақты әйелдерді немесе жағдайларды көрсетпейді (Фредериктің әнін автобиографиялық деп қарауға болмайды), бірақ стиль және тілі ерекше, себебі сицилиялықтар (Данте оларды солай атаған) латын және прованс тілінен алынған жаңа сөздермен халық махаббат әндерін байытып, бар жергілікті тілді дамыту арқылы алғашқы итальян әдеби стандартын жасады.

Стиль және тақырып

Сицилиялық мектеп көбінесе тақырыптары мен мазмұны жағынан дәстүрлі саналады, бірақ ол "табиғи философиядан алынған стильдік бейнелер мен метафораларды білгіштікпен қолдануымен, тробар клус стиліне жақын, тазартылған лексикасымен ерекшеленеді" (Чезаре Сегре). 13-шы ғасырдың соңында Болонья мен Флоренцияда Dolce Stil Novo және одан кейін Петрарка қабылдайтын неоплатондық үлгілерге бет бұру байқалады. Солтүстік Италия трубадурларынан өзгеше, окситан тілінде бір де бір жол жазылмаған. Керісінше, окситандық рыцарлық терминдер жиынтығы сикуло-итальяндық фонетика мен морфологиясына бейімделіп, жаңа итальян сөздері жасалған, кейбіреулері өңделген, бірақ ешқайсысы қарыз сөз емес. Ең танымал мысалы – Джакомо да Лентинидің "Io m'aggio posto in core" туындысы, ол осы қозғалысқа шабыт бергені анық. Джакомо да Лентини сонымен қатар көптеген ғалымдар (Франческо Бруни, Чезаре Сегре және т.б.) тарапынан сонеттің авторы ретінде кеңінен мойындалған, бұл әдеби форманы кейіннен Данте және, ең бастысы, Петрарка жетілдірді. Ол оны бірнеше өлеңінде пайдаланады. Міне, бүкіл мектепке шабыт берген деп саналатын ең танымал өлең:

Сицилия поэзиясының шектеулілігі

Сицилия поэзиясының басты тежегіші, әлдебір Фридрих таңған саяси цензура болды: әдеби пікір талас-тартыстар сарайлық махаббатқа шектелді. Осы тұрғыдан алғанда, солтүстік поэзиясы, langues d'oïl тіліне қатысты болғанымен, сатираға жаңа күш берді. Солтүстік аймақ коммуналарға немесе салыстырмалы түрде демократиялық басқару құқығына ие шағын қала-мемлекеттерге бөлінді, сондықтан да sirventese жанры, сондай-ақ кейінірек Дантенің «Divina Commedia» және сонеттері кең таралды: олар нақты адамдар мен сезімдерді бейнелейтін, бірақ көбінесе Беатриче сияқты идеализацияланған туындылар еді. Әрине, сирентезе өте саяси жанр: ол көбінесе нақты шайқастарды көрсетеді және нақты әскери немесе саяси жауларға шабуыл жасайды, ал автор көбінесе соғысқа қатысқан сарбаз немесе рыцарь болады, мысалы, Гвиттоне д’Ареццоның «Rotta di Montaperti» (Montaperti жеңілісі) туындысында, онда Фридриктің ұлы Манфред Сицилиялық гвельфтерді жеңген қанды шайқас суреттелген. Данте көп жылдар өткен соң бұл оқиғаны өзінің «La Divina Commedia» эпосында еске алды. Фридриктің цензурасы әннің құрылымынан да көрінеді: сицилиялықтар торнаданы өзгертіп, трубадур поэзиясындағы белгілі бір тұлғаға арналған бағыштама мен ақынның оқырманына қоштасуы және ән арқылы хабарламасын жеткізуді сұрауы бар құрылымды пайдаланды. Окситан тілінің үлгісін қайта жасау музыканы жоюмен де байланысты болды. Авторлардың туындылары оқу үшін жазылған, сондықтан логикалық тұжырымдылық, сұрақ қою, ұсыныс жасау және соңында шешім табу қажет болды. Бұл трубадур поэзиясындағыдай алмастырылатын жолдардың болмауы және қайталаудың азаюын білдірді: француз жонглерлері өлеңдерін орындағанда мұндай қағидалар қажет болды, бірақ сицилиялық авторлар үшін олар артық көрінді. Олардың мұрасы Данте мен Петрарканың лирикасында айқын байқалады. Сонет бұл мәселеде тіпті де талапты: октава мен сестет арасындағы ажырату толығымен логикалық, ал ұйқастар бірінші және соңғы бөліктер арасында визуалды шекара салады. Дегенмен, итальян поэзиясының оқырман қауымға арналуы оның таралуын жеңілдеткен болуы мүмкін.

Реализм мен пародия: Cielo d'Alcamo

Фредериктің (кейін Манфредтің) сарайында лирикалық поэзия басым болғанымен, осы кезеңде ерекше туынды – «Роза фреска аulentissima» («Жаңа, өте хош иісті гүл»), кеңінен «Контрасто» деп танылып, Сиэло д’Алькамоға (сонымен қатар Чиулло ди Винчензулло деп те белгілі) жатқызылады. «Сиэло» есімінің қазіргі түрі – «Мишель». Бұл туындыға қазіргі сыншылар көп көңіл бөліп, зерттеулер жүргізіп жатыр. «Контрасто» Мессина қаласында қолданылатын сицилия тілінде жазылған, континенттік итальян тілінің әсері де байқалады. Оның тақырыбы – екі жас ғашықтың әзіл-қалжыңға толы тартысы, орта ғасырлардағы «контрасти» немесе «пасторелль» поэзиясының кең таралған түрі. Бұл – бай сицилиялық отбасының қызының бағына тығылып кірген жас жігіттің оған құпия түрде махаббатын білдіруі туралы. Ол оны бір-екі сөзбен баурап алмаққа тырысады, ал ол оның «жаман» ниеттерін айыптап, ар-намысын сақтап, одан алшақтап қалады. Бірақ оның тартыншақтығы ақырында тек махаббат ойыны екенін көрсетеді: ол жігіттің батыл ұсыныстарын қабылдайды. Дегенмен, туындының тілі лирикалық поэзияға тән сөздермен толы, сондықтан Сицилия мектебінің қалыпты суреттемелерінің пародиясына айналады. «Контрасто» император Фредерик II дәуіріне жатады (1230-1250 жылдар аралығында жазылған, бірақ, көбінесе соңғы жылдарға жатқызылады), сонымен қатар Фредериктің тұсында әдебиеттен тәуелсіз халық поэзиясы болғанын дәлелдейді. Қазіргі сыншылардың көпшілігі «Контрасто» Сиэло д’Алькамоның жоғалған халық әнін ғылыми тұрғыдан қайта өңдеген нұсқасы екеніне келіседі. Бұл туынды Фредериктің сицилиялық әдебиетімен жойылған немесе басылған поэзия түріне ең жақын. Оның ерекшелігі – Сицилия мектебінің абстрактілі өлеңдеріне қарағанда, көңіл көтеріп, шындыққа жақын болуы. Бірақ оның стилі Фредериктің поэзиялық қозғалысын жақсы білуді көрсетеді, ал кейбір сыншылар оны жазған адам сараймен байланысты болған немесе оның бір бөлігі болған деген болжамдар айтады. Туындының жоғары сатиралық және эротикалық сипаты бар болғандықтан, Чиулло д’Алькамо – ойдан шығарылған тұлға болуы мүмкін. Оның «Контрасто» шығармасында сезімдердің күштілігі мен жаңалығы байқалады: махаббат тақырыбына осылай қарау оның халыққа жақын екенін көрсетеді. Бұл поэма шынайы және спонтанды сезім береді, өйткені ол Оңтүстік Италия халқына тән сезімталдықпен ерекшеленеді.

Сицилиялық стандартқа тілдік ескертулер

Сицилиялық мектеп стандарты сицилиялық, латын, провансаль және шамалы, бірақ назарға алынарлықтай, Апулия және кейбір оңтүстік диалекттеріне тән көптеген ерекшеліктерді біріктіреді. Мұндай қорыту жаңа итальян тілінің қалыптасуына зор үлес қосты: мысалы, окситан тіліндегі ièra және ça жұрнақтары итальян тілінде iera және za түрінде жүздеген жаңа сөздердің пайда болуына себеп болды, мысалы riv iera («өзен») немесе costan za («тұрақтылық»). Бұл жұрнақтар Данте мен оның замандастары тарапынан қабылданып, итальян жазушыларының келер ұрпақтарына жеткізілді. Дантенің illustre, cardinale, aulico, curiale стильдері оның Сицилия мектебін жан-жақты зерттеуінің нәтижесінде дамыды, ол өз зерттемелерінде, әсіресе De Vulgari Eloquentia еңбегінде оны жиі келтіреді. Сицилиялық мектепті кейіннен Фридрихтің ұлы Манфредтің қайтысынан кейін Тосканада Гиттоне д'Ареццо қайта жаңғыртты, сондықтан осы өлеңдердің көптеген нұсқалары Флоренцияда кеңінен таралған қолжазбаларда көшірілді. Алайда, бұл алғашқы стандарт Тосканада өзгеріске ұшырады. Шындығында, тосканалық жазушылар оңтүстік итальян диалекттерінде қолданылатын бес дауысты жүйені (i, e, a, o, u) жеті дауысты жүйе (i, é, è, a, ó, ò, u) деп қабылдады. Осының салдарынан итальян мәтіндерінде бір-бірімен рифмаласпайтын жолдар кездесуі мүмкін (мыс., сиц. i > тоск. é, сиц. u > тоск. ó). Тосканалықтар сондай-ақ gloria [айтылуы: glɔria] сөзін ghiora, aju [айтылуы: aju] («менде бар») сөзін aggio [айтылуы: addʒo] және т.б. сөздерге өзгертті. Түпнұсқа мәтіндердің кейбіреулері түпнұсқа сицилиялық нұсқасына келтірілгенімен, мұндай қайта құруларды түпнұсқалардың шамамен қайта жасалған нұсқалары деп қарастыру керек, өкінішке орай, олар мәңгілікке жоғалуы мүмкін. Данте мен оның замандастары осы жаңа туған тілді одан әрі дамытып, латын және флоренциялық сөздермен байытып, стильді жетілдіре отырып, қазіргі стандартты итальян тіліне жақын volgare illustre стандартын жасады.