Кіріспе

Польша әскери ұйымы, ПМО (Polska Organizacja Wojskowa, POW) – Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914–1918) кезінде құрылған құпия әскери ұйым. Жозеф Пилсудский бұл топты 1914 жылдың тамызында құрды. 1914 жылдың қарашасында ол POW атауын қабылдады және поляк халқының жаулары туралы ақпарат жинауға, оларды саботажға салуға бағытталды. Пилсудский оны сақтықпен қараған австро-венгрлік қолдаушыларынан тәуелсіз әрекет ету үшін пайдаланды, және ол Польша легиондарының маңызды, бірақ көбінесе аз танымал серігіне айналды. Оның нысаналары соғыстың басында Ресей империясы, ал кейін Германия империясы болды. 1914 жылы бірнеше жүз мүшеден бастап, 1918 жылы 30 000-нан асты.

Ақпарат және оқыту

Польша әскери ұйымының (ПМО) тамыздың 1914 жылына дейін, тіпті одан да ертерек кезеңдерге дейін тарихы жетеді, бірақ ол 1914 жылдың қарашасында екі бұрынғы жасөспірімдер әскери-патриоттық ұйымының бірігуі ретінде ресми түрде құрылды: «Дружины Стрелецкие» және «Звязок Стрелецкий». Ресей билігіндегі Польша Корольдігінде белсенді қызмет еткен ПМО, Пилсудскийдің Польша легиондарының барлау және саботаж бөлімі ретінде жұмыс істеді. Шындығында, ПМО-ның көптеген құпия мүшелері сонымен бірге австро-венгрлік қолдауға ие Польша легиондарының сарбаздары болды. ПМО-ға әскери тұрғысынан өзі Пилсудский басшылық етті, ал саяси басқаруды Женджей Морачевский басқарған құпия «А» кеңесі жүзеге асырды. Бастапқыда Орталық Польшада ғана белсенді болған ПМО бөлімшелері, уақыт өте келе бұрынғы Польша-Литва одағының барлық аймақтарында, қазіргі Литва, Беларусь, Украина және Ресейде құрылды. Оның негізгі қызметі барлау және саботаж, сондай-ақ мүшелерін әскери жаттығуларға дайындау және Польша жерінде соғысқан түрлі армиялардан қару-жарақ алу болды. ПМО мүшелері Польша тәуелсіздік алғаннан кейін болашақ Польша армиясының ядросы деп есептелді. 1915 жылы Польшаның көп бөлігі Орталық державалар тарапынан басып алынғаннан кейін, ПМО жартылай заңды ұйымға айналды және Ресей туралы пайдалы ақпарат көзі және білікті офицерлер резерві ретінде қарастырған неміс әскерінен бейресми қолдау алды. Алайда, 1917 жылдың шілдесінде Польша легиондарындағы ант дағдарысы мен Пилсудскийдің тұтқындалуынан кейін, ПМО қайтадан жасырын қызметке көшті және неміс және австриялық гарнизондарына, сондай-ақ жабдықтау желілеріне қарсы жасырын операцияларды бастады. Пилсудский, Магдебург бекінісіндегі неміс түрмесіне жіберілгеннен кейін, ПМО-ның командирі оның досы Эдвард Рыдз-Смиглы болды, ол болашақта Польша маршалы да атанды.

Саботаж және ашық ұрыс

Соғыстың соңғы кезеңінде Орталық державалардың құлдырауымен ПМО басшылығы соғысқа белсенді араласуға шешім қабылдады және ашыққа шықты. 1918 жылдың қазан және қараша айларында Германия мен Австрия-Мажарстандағы төңкерістер «Обер-Ост» армиясының ыдырауына себеп болды. Неміс бөлімдері салдастардың жаппай дезертирлеуіне ұшырады, олар өз бекеттерін тастап үйлеріне бет бұрды. ПМО-ның басты міндеті сол кезде қарулы күштерді қарусыздандырып, Германияға қайтару болды. Бұл операция сәтті аяқталды және жаңадан құрылған Польша мемлекетіне көптеген қару-жарақ пен әскери техниканы әкелді. Қарашаның ортасына таман Галициядағы гарнизондардың көп бөлігі ПМО мүшелеріне бас иді, ал аймақ Польшаның бақылауына көшті. ПМО мүшелері бұрынғы Конгресс Польшасында да қарусыздандыру шараларын жалғастырды. Нәтижесінде, ПМО Батыс Украина Халық Республикасының күштеріне қарсы Львов шайқасында Львов қаласын қорғаудағы Польша қорғанысының ядросы болды (күрестің бастапқы кезеңінде шамамен 400 мүше). 1918 жылдың желтоқсан айында ПМО-ның барлық мүшелері жаңадан құрылған Польша армиясына қабылданып алынды.

Кейінгі күрестер

Қалған бөлімшелерден өзгеше, Украинадағы ПМО (әсіресе Батыс Украина үкіметінің және немесе Киевтегі Директория мен Гетманаттың бақылауындағы аймақтар) 1920 жылдың шілдесінде Польша Киевтен шыққаннан кейін де белсенді қызметін жалғастырды. 1918 жылдың ақпанында осыған ұқсас ұйым неміс билігіндегі Ұлы Польшада құрылды. Ол алғашқы ПМО үлгісімен жасалды және оның алдыңғы ұйымымен байланыс сақталды. Ол Пруссия бөлігінің Польша әскери ұйымы деген атқа ие болды, ал оның басты мақсаты аймақты азат ету және оны Польшаға қосу болды. ПМО мүшелері 1918-1919 жылдардағы Ұлы Польша көтерілісі кезінде Ұлы Польша армиясының ядросын құрады. Көтеріліс жемісті аяқталғаннан кейін ПМО мүшелері де көтерілісте күрескен басқа әскери бөлімшелермен бірге Польша армиясына қатарына алынды. 1919 жылдың ақпан айында Жоғарғы Силезияның Польша әскери ұйымы да құрылды. Ол Ұлы Польшадағы өкіліне ұқсас міндеттерді алды және 1919-1921 жылдардағы Силезия көтерілістерінің ядросы болды. ПМО мүшелері кейін демобилизацияланды немесе Польша армиясына немесе Польша барлау қызметіне қосылды.

Литвада

Литвадағы ПМО Литваның заңды үкіметін құлату және оны Польшаға көбірек бейім үкіметпен алмастыру үшін құпия қастандық ұйымдастырды. Төңкеріс 1919 жылғы тамызға жоспарланған, бірақ ол Литваның Мемлекеттік қауіпсіздік департаментімен ашылды. Ұсақтап ұстаулар жасалып, мемлекеттік төңкеріс жасау мүмкіндігі жойылды. Вильнюстегі штаб-пәтерінің сейфінен ұрланған және Литва премьер-министрі Августинас Волдемараға тапсырылған құжаттардан бұл қастандықтың өзі Пилсудский басқарғаны анық болды. Литва күштері бақылауындағы Сейни аймағында ПМО басқарған көтеріліс болды, бұл поляк күштерінің осы даулы аумақты бақылауына алып келді.

Кеңес Одағындағы ықпал

1921 жылы ПМО таратылғанымен, Кеңес билігі оның әлі де бар екенін айтты. 1936-1938 жылдар аралығындағы және тіпті 1933 жылғы Ұлы тазалау кезінде көптеген поляктар оған мүшелік еткені үшін, ол заңсыз болса да, айыпталып сотталды. Аталған жағдайлар туралы мәліметтерді НКВД-ның «Поляк операциясынан» және әсіресе НКВД-ның №00485 бұйрығынан табуға болады.