Фердинанд де Соссюр: тіл білімінің негізін салушы тұлға

Кіріспе

Швейцариялық лингвист және философ (1857–1913)

Фердинанд де Соссюр (/s//oʊ/'/sj//ʊər/; fɛʁdinɑ̃ də sosyʁ; 26 қараша 1857 – 22 ақпан 1913) – швейцариялық лингвист, семиотик және философ. Оның идеялары 20 ғасырда лингвистика және семиотика салаларындағы маңызды дамулардың негізін қалады. Ол 20 ғасыр лингвистикасының негізін қалаушыларының бірі және (Шарльз Сандерс Пирспен бірге) семиотиканың немесе Соссюр оны семиология деп атаған – екі маңызды негізін қалаушысы ретінде кеңінен танылады. Оның аудармашыларының бірі Рой Харрис Соссюрдің лингвистикаға және «адам ғылымдарының барлық саласын» зерттеуге қосқан үлесін былай қорытындылады: «Оның еңбектері лингвистика, философия, психоанализ, психология, социология және антропология салаларында ерекше көзге түседі». Уақыт өте келе олар кеңейтіліп, сынға ұшырағанымен, Соссюр ұсынған ұйымдастыру принциптері тіл құбылысына қазіргі заманғы көзқарастарды қалыптастыруда маңызды рөл атқаруда. Леонард Блумфилд «Курс» еңбегін қарап шыққаннан кейін: «Ол бізге адам сөйлеуі туралы ғылымның теориялық негізін сыйлады» деді.

Өмірбаян

Сауссур 1857 жылы Женевада дүниеге келген. Оның әкесі Анри Луи Фредерик де Соссюр минералог, энтомолог және таксономист болды. Сауссур он төрт жасында-ақ айтарлықтай таланты мен ақыл-ой қабілеті бар екенін көрсетті. 1870 жылдың күзінде ол Женевадағы Мартин институтына (бұрынғы Лекольтр институты, 1969 жылға дейін) оқуға түсті. Ол сол жерде сыныптасы Эли Дэвидтің отбасымен бірге тұрды. Сыныптың үздігі болып бітіргеннен кейін, Соссюр оқуын Женева гимназиясында жалғастыруды күтті, бірақ әкесі он төрт жарым жасында жеткілікті жетілмегенін шешті және оны Женева колледжіне жіберді. Соссюр бұл туралы риза болмады, өйткені ол: "Мен Женева колледжіне бір жылды толығымен ысырап ету үшін кірдім" деді. Бір жыл бойы латын, көне грек және санскрит тілдерін оқып, Женева университетінде түрлі курстардан өткен соң, 1876 жылы Лейпциг университетінде аспирантураны бастады. Екі жылдан кейін, 21 жасында, Соссюр "Индоевропа тілдеріндегі бастапқы дауыстылар жүйесі туралы" (Mémoire sur le système primitif des voyelles dans les langues indoeuropéennes) атты кітап жариялады. Осыдан кейін ол Берлиндегі университетте бір жыл бойы Приватдоцент Генрих Циммерден кельт тілін, ал Герман Олденбергтен санскриттің зерттеуін жалғастырды. Ол Лейпцигке қайтып, "De l'emploi du génitif absolu en Sanscrit" тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады және 1880 жылдың ақпанында докторлық дәрежесін алды. Көп ұзамай ол Париж университетіне көшіп, санскрит, гот, ескі жоғары неміс және кейде басқа пәндер бойынша дәріс берді. Фердинанд де Соссюр – әлемдегі ең көп цитаталанған тілшілердің бірі, өйткені ол өмірінде өте аз жариялаған. Тіпті оның бірнеше ғылыми мақалалары да мәселелі. Мысалы, литва тілінің фонетикасы туралы жарияланымдарының көп бөлігі литвалық зерттеуші Фридрих Курсхаттың зерттеулерінен алынған, онымен Сауссур 1880 жылдың тамызында Литва арқылы екі апта саяхаттады және оның (неміс тіліндегі) кітаптарын оқыды. Лейпцигте бір семестр бойы литва тілінің негізгі грамматикасын оқыған, бірақ тілін сөйлей алмаған Соссюр Курсхатқа тәуелді болды. Соссюр он бір жыл бойы École pratique des hautes études мекемесінде сабақ берді, осы кезеңде ол Құрмет легионының рыцары атағына ие болды (Chevalier de la Légion d'Honneur). 1892 жылы Женевада профессорлық қызметке ұсыныс алғаннан кейін Швейцарияға оралды. Соссюр өмірінің соңына дейін Женева университетінде санскрит және үнді-еуропалық тілдер бойынша дәріс берді. 1907 жылы ғана Соссюр Жалпы тіл білімі курсын оқыта бастады, ол үш рет өткізіліп, 1911 жылдың жазында аяқталды. 1913 жылы Швейцарияның Вод кантонындағы Вуффлен-ле-Шато қаласында қайтыс болды. Оның бауырлары – тілші және эсперантист Рене де Соссюр, сондай-ақ ежелгі қытай астрономиясының ғалымы Леопольд де Соссюр. Оның ұлы Реймонд де Соссюр – психиатр және психоанализдің белгілі теоретигі, Зигмунд Фрейдтің өзінен оқыған. Соссюр 1880 және 1890 жылдары жалпы тіл білімі туралы кітап жазуға бірнеше рет тырысты. Оның 1907-1911 жылдар аралығында Женевада тілдік сипаттаманың маңызды принциптері туралы дәрістері шәкірттері тарапынан өлімнен кейін 1916 жылы танымал "Жалпы тіл білімі курсы" (Cours de linguistique générale) түрінде жарияланды. Оның өмірінде жарық көрген еңбектеріне екі монография және бірнеше ондаған мақала мен жазба кіреді, олардың барлығы 1922 жылы 600 беттен тұратын жинақта жинақталған. Соссюр ежелгі поэтика бойынша өзінің еңбегін жарияламады, бірақ оның жүзден астам кітапқа толған жазбалары бар. Жан Старобинский 1970 жылдары олардан материалдарды редакциялап, ұсынды, содан бері тағы да көп жарияланды. Оның кейбір қолжазбалары, соның ішінде 1996 жылы табылған аяқталмаған эссе, "Жалпы тіл білімі туралы жазбалар" жинағында жарияланды, бірақ оның көп бөлігі Энглердің 1967 және 1974 жылдары шығарған "Курстың" сындық басылымында бұрын жарияланған болатын. Бүгінде "Курс" өзінің редакторлары Чарльз Бэлли мен Альберт Сешехаеге көп қарыз екені анық, ал кейбір мәліметтерді Соссюрдің өзіне немесе оның қолжазбаларына байланысты табу қиын.

Saussure was born in Geneva in 1857. His father, Henri Louis Frédéric de Saussure, was a mineralogist, entomologist, and taxonomist. Saussure showed signs of considerable talent and intellectual ability as early as the age of fourteen. In the autumn of 1870, he began attending the Institution Martine (previously the Institution Lecoultre until 1969), in Geneva. There he lived with the family of a classmate, Elie David. After graduating at the top of class, Saussure expected to continue his studies at the Gymnase de Genève, but his father decided he was not mature enough at fourteen and a half, and sent him to the Collège de Genève instead. Saussure was not pleased, as he complained: "I entered the Collège de Genève, to waste a year there as completely as a year can be wasted." After a year of studying Latin, Ancient Greek, and Sanskrit and taking a variety of courses at the University of Geneva, he commenced graduate work at the University of Leipzig in 1876. Two years later, at 21, Saussure published a book entitled Mémoire sur le système primitif des voyelles dans les langues indo européennes (Dissertation on the Primitive Vowel System in Indo European Languages). After this, he studied for a year at the University of Berlin under the Privatdozent Heinrich Zimmer, with whom he studied Celtic and Hermann Oldenberg with whom he continued his studies of Sanskrit. He returned to Leipzig to defend his doctoral dissertation De l'emploi du génitif absolu en Sanscrit, and was awarded his doctorate in February 1880. Soon, he relocated to the University of Paris, where he lectured on Sanskrit, Gothic, Old High German, and occasionally other subjects. Ferdinand de Saussure is one of the world's most quoted linguists, which is remarkable as he hardly published anything during his lifetime. Even his few scientific articles are not unproblematic. Thus, for example, his publication on Lithuanian phonetics is mostly taken from studies by the Lithuanian researcher Friedrich Kurschat, with whom Saussure traveled through Lithuania in August 1880 for two weeks and whose (German) books Saussure had read. Saussure, who had studied some basic grammar of Lithuanian in Leipzig for one semester but was unable to speak the language, was thus dependent on Kurschat. Saussure taught at the École pratique des hautes études for eleven years during which he was named Chevalier de la Légion d'Honneur (Knight of the Legion of Honor). When offered a professorship in Geneva in 1892, he returned to Switzerland. Saussure lectured on Sanskrit and Indo European at the University of Geneva for the remainder of his life. It was not until 1907 that Saussure began teaching the Course of General Linguistics, which he would offer three times, ending in the summer of 1911. He died in 1913 in Vufflens le Château, Vaud, Switzerland. His brothers were the linguist and Esperantist René de Saussure, and scholar of ancient Chinese astronomy, Léopold de Saussure. His son Raymond de Saussure was a psychiatrist and prolific psychoanalytic theorist, who was trained under Sigmund Freud himself. Saussure attempted, at various times in the 1880s and 1890s, to write a book on general linguistic matters. His lectures about important principles of language description in Geneva between 1907 and 1911 were collected and published by his pupils posthumously in the famous Cours de linguistique générale in 1916. Work published in his lifetime includes two monographs and a few dozen papers and notes, all of them collected in a volume of some 600 pages published in 1922. Saussure did not publish anything of his work on ancient poetics even though he had filled more than a hundred notebooks. Jean Starobinski edited and presented material from them in the 1970s and more has been published since then. Some of his manuscripts, including an unfinished essay discovered in 1996, were published in Writings in General Linguistics, but most of the material in it had already been published in Engler's critical edition of the Course, in 1967 and 1974. Today it is clear that Cours owes much to its so called editors Charles Bally and Albert Sèchehaye and various details are difficult to track to Saussure himself or his manuscripts.

Жұмысы мен ықпалы

Сауссурдың прото-индоевропалық тілдің дауыстық жүйесін теориялық тұрғыдан қайта құруы, әсіресе оның сол кезде дәлелденбеген ларингеялар теориясы, нәтижесін берді және хетт тілінің шифрлануынан кейін Эмиль Бенвенист және Уолтер Куврр сияқты келешек лингвистердің еңбектерінде расталды. Олардың екеуі де 1878 жылғы «Mémoire» еңбегімен танысып, одан тікелей шабыт алды. Сауссур 20 ғасырдың бірінші жартысындағы лингвистикалық теорияның дамуына зор әсер етті, оның ұғымдары құрылымдық лингвистиканың негізгі қағидаларына енгізілді. Оның структурализмге қосқан ең маңызды үлесі – тіл туралы екі деңгейлі шындық туралы теориясы. Біріншісі – «langue», абстрактілі және көрінбейтін деңгей, ал екіншісі – «parole», нақты өмірде еститін сөйлеу. Бұл жүйені кейінірек Клод Леви-Стросс қабылдады, ол мифтердің шынайылығын анықтау үшін екі деңгейлі модельді пайдаланды. Оның идеясы барлық мифтерде жатқан негізгі үлгі бар, ол оларды миф ететін құрылымды құрайды. Жүйелік функционалдық лингвистика – белгінің Сауссурлық принциптеріне берік негізделген, бірақ кейбір өзгерістер енгізілген теория саналады. Рукайя Хасан жүйелік функционалдық лингвистиканы «пост-Сауссур» лингвистикалық теориясы деп сипаттайды. Майкл Холлидей былай деп мәлімдейді:

Сауссур тілдік құрылымды ұйымдастырушы түсінік ретінде белгіні қабылдады, оны «l'arbitraire du signe» фразасы арқылы тілдің конвенциялық табиғатын білдіру үшін қолданды. Бұл жүйедегі жалғыз кездейсоқтық нүктені, атап айтқанда, сөздердің фонетикалық формасын нақтылайды, соның арқасында қалған бөлігінің кездейсоқтығы емес екені анық көрінеді. Тілдегі әртүрлі мағыналардың әртүрлі грамматикалық құрылымдармен берілуі – кездейсоқтық емес нәрсенің мысалы, бұл тілдік құрылым функционалдық тұрғыдан түсіндірілген кезде көрінеді.

Жалпы лингвистика курсы

Соссюрдың ең ықпалды еңбегі "Жалпы лингвистика курсы" (Cours de linguistique générale) 1916 жылы оның бұрынғы студенттері Чарльз Бэлли мен Альберт Сехехея Женевадағы Соссюрдың лекцияларынан алынған жазбалар негізінде жарық көрді. Бұл курс 20-ғасырдың тіл білімі саласындағы маңызды еңбектердің біріне айналды, себебі мазмұны үшін емес (көптеген идеялар бұрын-ақ 20-ғасырдың басқа тіл білімі мамандарының еңбектерінде кездесетін), бірақ Сассур тілдік құбылыстарды талқылауда қолданған жаңа тәсілі үшін ерекшеленді. Оның басты ойы – тілді нақты уақыттағы өндіріс пен түсінудің күрделі диалектикасынан ажыратып, дифференциалдық элементтердің формальды жүйесі ретінде талдауға болады. Мұндай элементтерге оның тілдік белгі туралы ұғымы жатады, ол білдіруші және білдірілгеннен тұрады. Белгінің анықтамасы болуы мүмкін, бірақ Соссюр оны тіл білімі маманының қарауынан тыс деп есептеді. Кітап бойында ол тіл білімі маманы мәтіннің немесе тіл теориясының диахрондық талдауын жасай білуі керек екенін, бірақ тілдің/мәтіннің кез келген сәттегі (яғни "синхронды") жағдайы туралы одан да көп білуі қажеттігін айтты: "Тіл – идеяларды білдіретін белгілер жүйесі". Қоғамдағы белгілердің өмірін зерттейтін ғылым, ол әлеуметтік және жалпы психологияның бір бөлігі болып табылады. Соссюр семиотиканың белгі ретінде қарастырылатын барлық нәрсені қамтитынына сенді және оны семиология деп атады.

Ларингеялық теория

Студент кезінде Соссюр протоиндоеуропа тілі туралы маңызды еңбек жариялады, онда ол сөз тамырларының ерекше формаларын жоғалған фонемалар арқылы түсіндірді. Оларды ол «дыбыстық коэффициенттер» деп атады. Скандинавиялық ғалым Герман Мёлер бұл дыбыстар көмекейлік дауыссыз дыбыстар болуы мүмкін екенін ұсынды, осылайша қазіргі таңдағы көмекейлік теорияның қалыптасуына себеп болды. Хетт жазулары табылып, оқылғаннан кейін, поляк тіл білімі маманы Ежи Курилович 48 жыл бұрын Соссюр болжаған жоғалған фонеманың орнында хетт тіліндегі дауыссыз дыбыс тұрғанын анықтады, бұл теорияны растады. Осы мәселе бойынша Соссюрдың жұмысы, ол кезде белгісіз болған фонемалар туралы гипотеза жасау арқылы сөздердің ретсіз формаларын жүйелеу, структурализмнің дамуын жеделдеткен деп саналады.

Тіл біліміне сырттай әсер ету

Структурализмнің принциптері мен әдістері кейіннен Роланд Барт, Жак Лакан, Жак Деррида, Мишель Фуко және Клод Леви-Стросс сияқты француз зиялылары тарапынан әртүрлі салаларда бейімделді. Бұл ғалымдар өздерінің зерттеу салаларында (әдебиеттану/философия, психоанализ, антропология және т.б.) Сауссурдің идеяларынан шабыттанды.

Тілге көзқарас

Сауссур тіл теориясына екі түрлі көзқараспен келеді. Бір жағынан, тіл – белгілердің жүйесі. Яғни, семиотикалық жүйе, немесе оның айтуынша, семиологиялық жүйе. Екінші жағынан, тіл – әлеуметтік құбылыс: тілдік қауымдастықтың туындысы.

Екі жақты белгі

Сауссурдың семиотикаға қосқан маңызды үлестерінің бірі – ол семиология деп атаған, екі жақты (екі жақты) белгі ұғымы. Бұл белгі «көрсеткіштен» (тілдік форма, мысалы, сөз) және «көрсетілгеннен» (форманың мағынасы) тұрады. Сауссур кейбір сөздердің ономатопеялық екенін жоққа шығармаса да, немесе сурет сияқты символдардың толыққанды ерікті екенін айтпаса да, белгінің еріктілігі туралы аргументті қолдады. Сауссур тілдік белгіні кездейсоқ емес, тарихи тұрғыдан бекітілген деп қарастырды. Жалпы алғанда, ол еріктілік философиясын өзі ойлап тапқан жоқ, бірақ оған зор үлес қосты. Әртүрлі тілдердегі сөздердің еріктілігі – Батыс ойлауындағы тіл туралы түйіннің негізгі ұғымы, оның тамыры ежелгі грек философтарына дейін жетеді. Сөздердің табиғи немесе ерікті (және адамдар жасаған) болуы туралы мәселе Ағарту дәуірінде қайта көтерілді, ортағасырлық схоластикалық догма – тілдерді Құдай жаратқан деген пікірге, гуманистік философияның жақтастары қарсы шықты. Жоғалған Адам тіліне негізделген «жалпыға ортақ тіл» құруға әрекеттер жасалды, барлық адамдарға ұлттығына қарамастан түсінікті болатын әмбебап сөздерді немесе таңбаларды табуға тырысты. Джон Локк болса, тілдерді рационалды адамдық өнертапқыш деп санайтын және сөздердің еріктілігін жақтағандардың қатарында болды. Спектрлік түстердің аталуы мағына мен өрнектелгеннің олардың байланысы арқылы бір мезгілде қалай пайда болатынын көрсетеді. Түстердің әртүрлі жиіліктері өздігінен мағынасыз, немесе тек заттық немесе мағыналық потенциал ғана. Сол сияқты, ешқандай мазмұнмен байланыстырылмаған дыбыстық комбинациялар тек мағынасыз өрнектелген потенциал болып табылады, сондықтан олар белгілер ретінде қарастырылмайды. Тек спектрдің бір бөлігі белгілі бір шекарамен оқшауланып, кездейсоқ атау берілгенде ғана, мысалы, «көк» белгісі пайда болады. Белгі көрсеткіштен («көк») және көрсетілгеннен (түс аймағы) және оларды байланыстыратын ассоциативтік байланыстан тұрады. Мағыналық потенциалдың ерікті демаркациясынан туындайтын көрсетілген, физикалық әлемнің қасиеті емес. Сауссурдың тұжырымдамасында тіл – шындықтың функциясы емес, өзіне жеке жүйе. Осылайша, Сауссурдың семиологиясы семиотиканың екі жақты (екі жақты) көзқарасын білдіреді. Бұл идея кез келген ұғымға қолданылады. Мысалы, табиғи заң қай өсімдіктердің «ағаш», ал қайсысы «бұта» немесе басқа да ағаш тәрізді өсімдіктер екенін немесе оларды қосымша топтарға бөлу керектігін анықтамайды. «Көк» сияқты, барлық белгілер жүйенің басқа белгілеріне қатысты (мысалы, қызыл, түссіз) семантикалық құндылыққа ие болады. Егер жаңа белгілер пайда болса (мысалы, «теңіз көк»), бастапқы сөздің семантикалық кеңістігі тарылуы мүмкін. Керісінше, сөздер ескіріп, семантикалық кеңістік үшін бәсекелестік азаюы мүмкін. Немесе сөздің мағынасы мүлдем өзгеруі мүмкін. Оның өлімінен кейін құрылымдық және функционалдық лингвистер Сауссурдың тұжырымдамасын мағынаға негізделген лингвистикалық форманы талдау үшін қолданды. Лингвистикалық өрнектердің ұғымдық жүйені туғызу бағыты, екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі структуралистердің негізіне айналды, олар Сауссурдың құрылымдық лингвистика тұжырымдамасын барлық адамзаттық ғылымдар үшін үлгі ретінде қабылдады – тілдің әлемімізді қалыптастыруын зерттеу. Осылайша, Сауссурдың моделі лингвистика үшін ғана емес, сонымен қатар гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар үшін де маңызды болды.

One of Saussure's key contributions to semiotics lies in what he called semiology, the concept of the bilateral (two sided) sign which consists of 'the signifier' (a linguistic form, e. g. a word) and 'the signified' (the meaning of the form). Saussure supported the argument for the arbitrariness of the sign although he did not deny the fact that some words are onomatopoeic, or claim that picture like symbols are fully arbitrary. Saussure also did not consider the linguistic sign as random, but as historically cemented. All in all, he did not invent the philosophy of arbitrariness but made a very influential contribution to it. The arbitrariness of words of different languages itself is a fundamental concept in Western thinking of language, dating back to Ancient Greek philosophers. The question of whether words are natural or arbitrary (and artificially made by people) returned as a controversial topic during the Age of Enlightenment when the medieval scholastic dogma, that languages were created by God, became opposed by the advocates of humanistic philosophy. There were efforts to construct a 'universal language', based on the lost Adamic language, with various attempts to uncover universal words or characters which would be readily understood by all people regardless of their nationality. John Locke, on the other hand, was among those who believed that languages were a rational human innovation, and argued for the arbitrariness of words. The naming of spectral colours exemplifies how meaning and expression arise simultaneously from their interlinkage. Different colour frequencies are per se meaningless, or mere substance or meaning potential. Likewise, phonemic combinations that are not associated with any content are only meaningless expression potential, and therefore not considered as signs. It is only when a region of the spectrum is outlined and given an arbitrary name, for example, 'blue', that the sign emerges. The sign consists of the signifier ('blue') and the signified (the colour region), and of the associative link which connects them. Arising from an arbitrary demarcation of meaning potential, the signified is not a property of the physical world. In Saussure's concept, language is ultimately not a function of reality, but a self contained system. Thus, Saussure's semiology entails a bilateral (two sided) perspective of semiotics. The same idea is applied to any concept. For example, natural law does not dictate which plants are 'trees' and which are 'shrubs' or a different type of woody plant; or whether these should be divided into further groups. Like blue, all signs gain semantic value in opposition to other signs of the system (e. g. red, colourless). If more signs emerge (e. g. 'marine blue'), the semantic field of the original word may narrow down. Conversely, words may become antiquated, whereby competition for the semantic field lessens. Or, the meaning of a word may change altogether. After his death, structural and functional linguists applied Saussure's concept to the analysis of the linguistic form as motivated by meaning. The opposite direction of the linguistic expressions as giving rise to the conceptual system, on the other hand, became the foundation of the post Second World War structuralists who adopted Saussure's concept of structural linguistics as the model for all human sciences as the study of how language shapes our concepts of the world. Thus, Saussure's model became important not only for linguistics but for humanities and social sciences as a whole.

Оппозициялық теория

Екінші маңызды үлес Сауссюрдің тілдің ұйымдастырылу қағидасына негізделген түсінігінен туындайды. Сауссюр мағына (сигнификация) мен құндылықты ажыратып көрсетті. Семантикалық жағынан, ұғымдар байланысты ұғымдармен салыстырылып, қарама-қарсы қойылу арқылы құндылыққа ие болады, бұл қазіргі заманғы терминдермен айтқанда семантикалық желі деп аталатын ұғымдық жүйені құрайды. Дыбыс бейнесі деңгейінде фонемалар мен морфемалар ұқсас фонемалар мен морфемаларға қарама-қарсы қойылып, құндылыққа ие болады; ал грамматика деңгейінде сөз түрлері бір-бірімен салыстырылып, қарама-қарсы қойылу арқылы құндылыққа ие болады. Әрбір элемент әртүрлі қатынастардағы барлық басқа элементтермен салыстырылып, қарама-қарсы қойылады, сондықтан екі элементтің құндылығы бірдей болмайды: "Бір тілде, байланысты идеяларды білдіруге қолданылатын барлық сөздер бір-бірін өзара шектейді; француз тіліндегі redouter 'қорқу', craindre 'қорқыныш сезіну' және avoir peur 'қорқу' сияқты синонимдер тек олардың қарама-қарсылығы арқылы ғана құндылыққа ие болады: егер redouter болмаса, оның барлық мазмұны бәсекелестеріне көшеді". Сауссюр өзінің теориясын бинарлық қарама-қарсылықтар арқылы анықтады: белгі – белгіленген, мағына – құндылық, тіл – сөйлеу, синхрондық – диахрондық, ішкі лингвистика – сыртқы лингвистика және т.б. Байланысты термин – "белгілілік", ол бинарлық қарама-қарсылықтар арасындағы құндылықты бағалауды білдіреді. Бұлар Клод Леви-Стросс сияқты соғыстан кейінгі структуралистер тарапынан әлеуметтік түсініктердің ұйымдастырылуын түсіндіру үшін, ал кейіннен постструктуралистер тарапынан сынға алу үшін кеңінен зерттелді. Когнитивтік семантика да осы тұрғыда Сауссюрден өзгешеленеді, санадағы категорияларды анықтауда ұқсастықтың, қарама-қарсылықтан бөлек, маңыздылығын баса көрсетеді. Белгілілік теориясына негізделген Прага тілдік үйірмесі фонетиканы зерттеуде үлкен жетістіктерге жетіп, оны фонологияның жүйелі зерттеуі ретінде реформалады. Оппозиция және белгілілік терминдері Сауссюрдің тілді семиологиялық жүйе ретінде қарастыруымен байланысты болғанымен, бұл терминдер мен ұғымдарды ол өзі ойлап тапқан жоқ, олар одан бұрын 19 ғасырдың әртүрлі грамматиктері тарапынан талқыланған болатын.

A second key contribution comes from Saussure's notion of the organisation of language based on the principle of opposition. Saussure made a distinction between meaning (significance) and value. On the semantic side, concepts gain value by being contrasted with related concepts, creating a conceptual system that could in modern terms be described as a semantic network. On the level of the sound image, phonemes and morphemes gain value by being contrasted with related phonemes and morphemes; and on the level of the grammar, parts of speech gain value by being contrasted with each other. Each element within each system is eventually contrasted with all other elements in different types of relations so that no two elements have the same value:

"Within the same language, all words used to express related ideas limit each other reciprocally; synonyms like French redouter 'dread', craindre 'fear,' and avoir peur 'be afraid' have value only through their opposition: if redouter did not exist, all its content would go to its competitors." Saussure defined his theory in terms of binary oppositions: sign—signified, meaning—value, language—speech, synchronic—diachronic, internal linguistics—external linguistics, and so on. The related term markedness denotes the assessment of value between binary oppositions. These were studied extensively by post war structuralists such as Claude Lévi Strauss to explain the organisation of social conceptualisation, and later by the post structuralists to criticise it. Cognitive semantics also diverges from Saussure on this point, emphasizing the importance of similarity in defining categories in the mind as well as opposition. Based on markedness theory, the Prague Linguistic Circle made great advances in the study of phonetics reforming it as the systemic study of phonology. Although the terms opposition and markedness are rightly associated with Saussure's concept of language as a semiological system, he did not invent the terms and concepts that had been discussed by various 19th century grammarians before him.

Тіл әлеуметтік құбылыс ретінде

Тілді "әлеуметтік факт" ретінде қарастыра отырып, Соссюр өз заманында даулы болған және соғыстан кейінгі структуралистік қозғалыста пікірлерді бөліп отырған мәселелерге тоқталады. Дегенмен, Соссюр осы идеяларды тиісті түрде қолданған жағдайда пайдалы деп есептеді. Август Шлейхердің организмі немесе Хейман Штейнтальдың "ұлттық рухы" тұжырымын жоққа шығарудың орнына, ол олардың қолданылу аясын шектеу арқылы кез келген шовинистік түсіндірулердің алдын алуға тырысты, соның салдарынан олардың маңызы азайды.

Сөйлеу схемасы

Сауссурдың ең танымал идеясы – тіл мен сөйлеу арасындағы ерекшелік (Fr. langue et parole) болып табылады, мұнда «сөйлеу» тілдің жеке қолданыс жағдайларын білдіреді. Бұл Сауссурдың «сөйлеу тізбегінің» (circuit de parole) үш бөлігінің екеуін құрайды. Үшінші бөлігі – ми, яғни тілдік қауымдастықтың жеке мүшесінің санасы. Бұл идея негізінен Штейнтальдан алынған, сондықтан Сауссурдың тілді әлеуметтік құбылыс ретінде қарастыруы «Volksgeist» ұғымымен сәйкес келеді, бірақ ол кез келген ұлтшылдық интерпретациялардан сақтанды. Сауссур мен Дюркгеймнің ойынша, әлеуметтік фактілер мен нормалар жеке тұлғаларды жоғарылатпайды, керісінше, оларды шектейді. Дегенмен, лингвистика – сананы зерттеу ғылымы емес деген тұжырым, Сауссурдың замандасы Вильгельм Вундттың Völkerpsychologie-сына қарсы келеді; сондай-ақ, кейінірек пайда болған генеративтік грамматика мен когнитивтік лингвистикаға да қатысты.

Құрылымдық грамматика мен генеративтік грамматика

Сауссурдың ықпалы американ тіл білімімен шектелді, онда Вильгельм Вундттың тілге қатысты психологиялық көзқарасын қолдаушылар, әсіресе Леонард Блумфилд (1887–1949) басымдық құрды. Блумфилд мектебі Сауссурдің және басқа структуралистердің тіл теориясына социологиялық, тіпті антипсихологиялық (мысалы, Луи Хелмслев, Люсьен Тесньер) тәсілдерін қабылдамады. Блумфилд мектебін кейін "Америкалық структурализм" деп атау шатасуға себеп болды. Блумфилд Вундттың Völkerpsychologie-ін сынап, 1933 жылғы "Тіл" оқулығында мінез-құлқы психологиясын ұсынса да, ол және басқа американ тіл біліміндегі мамандар Вундттың грамматикалық объектіні етістік фразаның бір бөлігі ретінде талдау тәсілін сақтады. Бұл тәсіл семантикалық негізделмегендіктен, олар синтаксистің семантикадан бөлінісін, демек структурализмді толығымен қабылдамауды дәлелдеді. Американ тіл біліміндегі мамандарды ондаған жылдар бойы мазалаған сұрақ – неліктен объекті етістік фразасында болуы керек еді. Ноам Хомский лингвистика – танымдық ғылым деп мәлімдеді және тілдік құрылымдар – адам геномындағы кездейсоқ мутацияның көрінісі екенін айтты. Жаңа мектептің, генеративтік грамматиканың жақтаушылары Сауссурдің структурализмі реформаланып, Хомскийдің лингвистикаға қазіргі заманғы көзқарасымен алмастырылғанын мәлімдейді. Ян Костер былай деп тұжырымдайды:

Saussure's influence was restricted to American linguistics which was dominated by the advocates of Wilhelm Wundt's psychological approach to language, especially Leonard Bloomfield (1887–1949). The Bloomfieldian school rejected Saussure's and other structuralists' sociological or even anti psychological (e. g. Louis Hjelmslev, Lucien Tesnière) approaches to the theory of language. Problematically, the post Bloomfieldian school was nicknamed 'American structuralism', confusing. Although Bloomfield denounced Wundt's Völkerpsychologie and opted for behavioural psychology in his 1933 textbook Language, he and other American linguists stuck to Wundt's practice of analysing the grammatical object as part of the verb phrase. Since this practice is not semantically motivated, they argued for the disconnectedness of syntax from semantics, thus fully rejecting structuralism. The question remained why the object should be in the verb phrase, vexing American linguists for decades. framework by Noam Chomsky who argued that linguistics is a cognitive science; and claimed that linguistic structures are the manifestation of a random mutation in the human genome. Advocates of the new school, generative grammar, claim that Saussure's structuralism has been reformed and replaced by Chomsky's modern approach to linguistics. Jan Koster asserts:

it is certainly the case that Saussure considered the most important linguist of the century in Europe until the 1950s, hardly plays a role in current theoretical thinking about language. As a result of the Chomskyan revolution, linguistics has gone through a number of conceptual transformations which have led to all kinds of technical pre occupations that are far beyond linguistic practice of the days of Saussure. For the most it seems Saussure has rightly sunk into near oblivion. French historian and philosopher François Dosse however argues that there have been various misunderstandings. He points out that Chomsky's criticism of 'structuralism' is directed at the Bloomfieldian school and not the proper address of the term; and that structural linguistics is not to be reduced to mere sentence analysis. It is also argued that

"'Chomsky the Saussurean' is nothing but "an academic fable". This fable is a result of misreading – by Chomsky himself (1964) and also by others – of Saussure's la langue (in the singular form) as generativist concept of 'competence' and, therefore, its grammar as the Universal Grammar (UG)."

1950 жылға дейін Еуропадағы ғасырдың ең маңызды тіл біліміндегі маманы деп есептелген Сауссур қазіргі тіл туралы теориялық ой-пікірде көріне бермейді. Хомский революциясының нәтижесінде лингвистика көптеген тұжырымдамалық өзгерістерге ұшырады, бұл Сауссур заманындағы тіл білімінен әлдеқайда алшақтаған техникалық мәселелерге әкелді. Көбінесе Сауссурдің есімі ұмытылып кеткендей көрінеді. Француз тарихшысы және философы Франсуа Доссе түрлі түсініспеушіліктер болғанын айтады. Ол Хомскийдің "структурализмге" қатысты сын-ескертпелері Блумфилд мектебіне емес, терминнің дұрыс қолданылуына бағытталғанын және құрылымдық лингвистиканы жай ғана сөйлемді талдаумен шектеуге болмайтынын атап көрсетті. Сондай-ақ, "Сауссуршіл Хомский" – "академиялық аңыз" ғана деген пікір де бар. Бұл аңыз Хомскийдің өзінің (1964) және басқалардың Сауссурдің "la langue" (жекеше түрінде) тұжырымын генеративтік "компетенция" ұғымы ретінде қате түсінуінің нәтижесінде туындады, сондықтан оның грамматикасы – әмбебап грамматика (UG) болып саналады.

Соссюр әлеуметтік дарвинистерге қарсы

Сауссурдың «Жалпы лингвистика курсы» 19 ғасыр лингвистикасын сынаудан басталып, сомен аяқталады. Онда ол әсіресе «Волкгейст» (халық руы) тұжырымын және Август Шлейхер мен оның әріптестерінің эволюциялық лингвистикасын қатаң сынап бағалайды. Соссюрдің идеялары Еуропадағы әлеуметтік дарвинизмнің орнын басты, себебі ол Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында гуманитарлық ғылымдардан қуылды. 1976 жылы Ричард Докинстің меметикасы жарияланғаннан кейін тілдік бірліктерді мәдени репликаторлар ретінде қарастыратын дарвиндік идея қайтадан қолға алынды. Бұл бағыттың жақтастары үшін лингвистиканы бір мезгілде Сауссурға да, Хомскиге де қарсы тұратын жаңаша түсіндіру қажет болды. Осының нәтижесінде, дарвиндік принциптерге сүйене отырып, структурализм, формализм, функционализм және конструкционизм сияқты ежелгі гуманистік терминдер қайта қарастырылды, бұл пікірталас өткір тартысқа толы болды. «Өзіндік геннен» кейінгі онжылдықтардағы функционализм-формализм пікірталасында Соссюрдің мұрасын сынға салған «функционализм» лагеріне когнитивтік лингвистика, құрылымдық грамматика, қолданысқа негізделген лингвистика және пайда болатын лингвистика сияқты бағыттар кірді. «Функционалдық типологиялық теорияны» қолдаған Уильям Крофт Соссюрдің органикалық аналогияны қолдануын сынады: Функционалдық типологиялық теорияны биологиялық теориямен салыстырғанда, соңғысының шарлатандығынан сақтану керек. Әсіресе, тіл құрылымын экожүйемен салыстырғанда, қазіргі заманғы биологиялық теорияда организмнің экожүйедегі тұрақты орынға толық бейімделгендігіне сенуге болмайды. Тілді толығымен бейімделген «органикалық» жүйе ретінде қарастыру, онда «бәрі байланысты» деген тұжырым структуралистік тәсілдің ерекшелігі болып табылады және ерте структуралистік еңбектерде кеңінен таралған. Биологиядағы бейімделудің тұрақты көзқарасы, организмдердің бейімделуге қабілетсіз өзгеруі мен әртүрлі бейімделу мотивацияларының эмпирикалық дәлелдеріне қарсы тұрады. Құрылымдық лингвист Хеннинг Андерсен Крофтпен келіспейді. Ол меметиканы және мәдени эволюцияның басқа да модельдерін сынап, «бейімделу» ұғымын лингвистикада биологиядағыдай түсінуге болмайтынын атап көрсетеді. Ал Жак Франсуа; Сауссурдың тұжырымын Прага тілдік үйірмесінің өкілі Томаш Хосковец түсіндіріп, қорғайды. Керісінше, басқа когнитивтік лингвистер Сауссурдың екі жақты белгі туралы жұмысын жалғастырып, дамытуға тырысады. Алайда голланд филологы Элис Эльфферс олардың бұл тақырыпқа деген көзқарасы Соссюрдің идеяларына қайшы келеді деп санайды. «Структурализм» термині құрылымдық-функционалдық лингвистикада қолданыла береді, ол керісінше мәлімдемелерге қарамастан, тілге гуманистік көзқарас ретінде өзін анықтайды.

Saussure's Course in General Linguistics begins and ends with a criticism of 19th century linguistics where he is especially critical of Volkgeist thinking and the evolutionary linguistics of August Schleicher and his colleagues. Saussure's ideas replaced social Darwinism in Europe as it was banished from humanities at the end of World War II. The publication of Richard Dawkins's memetics in 1976 brought the Darwinian idea of linguistic units as cultural replicators back to vogue. It became necessary for adherents of this movement to redefine linguistics in a way that would be simultaneously anti Saussurean and anti Chomskyan. This led to a redefinition of old humanistic terms such as structuralism, formalism, functionalism, and constructionism along Darwinian lines through debates that were marked by an acrimonious tone. In a functionalism–formalism debate of the decades following The Selfish Gene, the 'functionalism' camp attacking Saussure's legacy includes frameworks such as Cognitive Linguistics, Construction Grammar, Usage based linguistics, and Emergent Linguistics. Arguing for 'functional typological theory', William Croft criticises Saussure's use of the organic analogy:

When comparing functional typological theory to biological theory, one must take care to avoid a caricature of the latter. In particular, in comparing the structure of language to an ecosystem, one must not assume that in contemporary biological theory, it is believed that an organism possesses a perfect adaptation to a stable niche inside an ecosystem in equilibrium. The analogy of a language as a perfectly adapted 'organic' system where tout se tient is a characteristic of the structuralist approach, and was prominent in early structuralist writing. The static view of adaptation in biology is not tenable in the face of empirical evidence of nonadaptive variation and competing adaptive motivations of organisms. Structural linguist Henning Andersen disagrees with Croft. He criticises memetics and other models of cultural evolution and points out that the concept of 'adaptation' is not to be taken in linguistics in the same meaning as in biology. and Jacques François; the Saussurean standpoint is explained and defended by Tomáš Hoskovec, representing the Prague Linguistic Circle. Conversely, other cognitive linguists claim to continue and expand Saussure's work on the bilateral sign. Dutch philologist Elise Elffers, however, argues that their view of the subject is incompatible with Saussure's ideas. The term 'structuralism' continues to be used in structural–functional linguistics which despite the contrary claims defines itself as a humanistic approach to language.

Шығармалары

(1878) Индоевропа тілдеріндегі дауыстылардың бастапқы жүйесі туралы монография. Лейпциг: Тейбнер. (Франция Ұлттық кітапханасының Gallica бағдарламасындағы онлайн нұсқасы). (1881) Санскрит тіліндегі абсолют генетивтің қолданылуы туралы: Лейпциг университетінің философия факультетіне ұсынылған докторлық диссертация. Женева: Жюль Гийом Фик. (Интернет мұрағатындағы онлайн нұсқасы). (1916) Жалпы тіл білімі курсы, редакторлары: Шарль Бэлли және Альберт Сешеэ, Альберт Ридлингердің көмегімен. Лозанна – Париж: Пайо. Бірінші аударма: Уэйд Баскин, аудармашы. Жалпы тіл білімі курсы. Нью-Йорк: Философиялық қоғам, 1959; кейіннен Перри Мейзель және Хаун Саусси редакциялады, Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы, 2011. Екінші аударма: Рой Харрис, аудармашы. Жалпы тіл білімі курсы. Ла Саль, Иллинойс: Open Court, 1983. (1922) Ф. де Соссюрдың ғылыми жарияланымдарының жинағы. Редакторлары: Шарль Бэлли және Леопольд Готье. Лозанна – Женева: Пайо. (1993) Сауссурдың Жалпы тіл білімі бойынша үшінші лекция курсы (1910–1911) Эмиль Константиннің жазбаларынан. (Тіл және коммуникация сериясы, 12-том). Француз тіліндегі мәтінін Eisuke Komatsu редакциялады және Рой Харрис аударды. Оксфорд: Pergamon Press. (1995) Phonétique: Il manoscritto di Harvard Houghton Library bMS Fr 266 (8). Редактор: Мария Пиа Маркезе. Падова: Unipress, 1995. (2002) Жалпы тіл біліміне арналған жазбалар. Редакторлары: Саймон Буке және Рудольф Энглер. Париж: Gallimard. Аударма: Кэрол Сандерс және Мэтью Пайрс, аудармашылар. Жалпы тіл білімі бойынша жазбалар. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 2006. Бұл том негізінен Рудольф Энглер бұрын жариялаған материалдардан тұрады, соның ішінде 1996 жылы Женевада табылған Сауссурдың қолжазба беттерінен "Тілдің екі жақты мәні" деген тақырыпта мәтінді қайта құруға жасалған әрекет бар. Бұл беттерде Сауссур зерттеушілеріне Энглердің Курстың сынды басылымынан және Мария Пиа Маркезе 1995 жылы жарық көрген Сауссурдың аяқталмаған басқа қолжазбасынан белгілі идеялар қамтылған. (2013) Anagrammes homériques. Редактор: Пьер Ив Тестенуар. Лимож: Lambert Lucas. (2014) "Әдеби өмір" 1866 – 1913. Редактор: Клаудия Мехиа Кихано. Редакциялық алғы сөз: Сесиль Дефаның жаңалықтары.

(1878) Mémoire sur le système primitif des voyelles dans les langues indo européennes [= Dissertation on the Primitive System of Vowels in Indo European Languages]. Leipzig: Teubner. (online version in Gallica Program, Bibliothèque nationale de France). (1881) De l'emploi du génitif absolu en Sanscrit: Thèse pour le doctorat présentée à la Faculté de Philosophie de l'Université de Leipzig [= On the Use of the Genitive Absolute in Sanskrit: Doctoral thesis presented to the Philosophy Department of Leipzig University]. Geneva: Jules Guillamaume Fick. (online version on the Internet Archive). (1916) Cours de linguistique générale, eds. Charles Bally & Albert Sechehaye, with the assistance of Albert Riedlinger. Lausanne – Paris: Payot. 1st trans. : Wade Baskin, trans. Course in General Linguistics. New York: The Philosophical Society, 1959; subsequently edited by Perry Meisel & Haun Saussy, NY: Columbia University Press, 2011. 2nd trans. : Roy Harris, trans. Course in General Linguistics. La Salle, Ill.: Open Court, 1983. (1922) Recueil des publications scientifiques de F. de Saussure. Eds. Charles Bally & Léopold Gautier. Lausanne – Geneva: Payot. (1993) Saussure's Third Course of Lectures in General Linguistics (1910–1911) from the Notebooks of Emile Constantin. (Language and Communication series, vol. 12). French text edited by Eisuke Komatsu & trans. by Roy Harris. Oxford: Pergamon Press. (1995) Phonétique: Il manoscritto di Harvard Houghton Library bMS Fr 266 (8). Ed. Maria Pia Marchese. Padova: Unipress, 1995. (2002) Écrits de linguistique générale. Eds. Simon Bouquet & Rudolf Engler. Paris: Gallimard. Trans. : Carol Sanders & Matthew Pires, trans. Writings in General Linguistics. NY: Oxford University Press, 2006. This volume, which consists mostly of material previously published by Rudolf Engler, includes an attempt at reconstructing a text from a set of Saussure's manuscript pages headed "The Double Essence of Language", found in 1996 in Geneva. These pages contain ideas already familiar to Saussure scholars, both from Engler's critical edition of the Course and from another unfinished book manuscript of Saussure's, published in 1995 by Maria Pia Marchese. (2013) Anagrammes homériques. Ed. Pierre Yves Testenoire. Limoges: Lambert Lucas. (2014) Une vie en lettres 1866 – 1913. Ed. Claudia Mejía Quijano. ed. Nouvelles Cécile Defaut.