Франко-голланд соғысындағы Маастрихт қамалы (1673)

Кіріспе

Франко-голландия соғысы (1672–1678) кезіндегі оқиғалар

Маастрихт қоршауы 1673 жылғы 15-30 маусым аралығында 1672–1678 жылдардағы Франко-голландия соғысы барысында француз әскерінің голландиялық Маастрихт бекінісін басып алуымен болды. Қала Мез өзені бойындағы маңызды стратегиялық тұсқа орналасқан еді және оны басып алу 1673 жылғы француз армиясының басты мақсаты болды; ол 1678 жылғы Нимвеген шарты бойынша голландиялықтарға қайтарылды. Қоршауды француз әскери инженері Вобан жүргізді және бұл "қоршау параллелі" деп аталатын әдіс алғаш рет қолданылған деп саналады, бұл тәсіл 20 ғасырдың ортасына дейін қолданыста болды. Қаза тапқандардың арасында Шарль де Бац де Кастельмор д'Артаньян болды, ол Александр Дюманың "Үш мылтықшы" тарихи романының басты кейіпкеріне шабыт берген адам ретінде танымал.

Өмірбаян

1667-1668 жылдардағы Деволюция соғысында Франция Испанияның Нидерландысының және Франш-Конте аймағының бір бөлігін басып алды, бірақ Акс-ла-Шапель келісімінде (1668) Нидерланд Республикасы, Англия және Швециядан құралған Үштік одақпен осы табыстарының көп бөлігінен бас тартуға мәжбүр болды. Солтүстіктегі аумақтарды қайта басып алуға тырысқанға дейін Людовик XIV Швецияға бейтарап болуы үшін ақы төлеп, дипломатиялық жағдайын нығайтты, ал Англия 1670 жылғы Довердің құпия шарты бойынша голландиялықтарға қарсы одаққа келісті. 1672 жылдың мамыр айында француздар Голландия Республикасына шабуыл жасағанда, бастапқыда үлкен жеңіске жеткендей көрінді, Нимвеген мен 'с-Хертогенбош маңындағы Кревекёр бекіністерін басып алып, Утрехт қаласын қарсылықсыз иеленді. Алайда шілде айының соңына қарай голландиялықтардың жағдайы Голландия су желісінің артында тұрақтап, француздық табыстарға байланысты алаңдаушылық тудырды, нәтижесінде Бранденбург-Пруссия, император Леопольд және Испанияның Карл II оларға қолдау көрсетті. Бұл Людовик XIV-ті күштерін бөлуге мәжбүр етті; 1672 жылдың тамызында ол Рейнландқа өзінің ең жақсы генералы Анри де Ла Тур д'Овернь, Туренн виконтын 50 000 әскермен жіберді. Маастрихт Фландрия аймағының шығыс шетінде орналасқан, 160 шақырымдық шағын аумақ, ең биік нүктесі теңіз деңгейінен 100 метрден аспайды және арналар мен өзендерге толы. 19 ғасырда теміржолдар пайда болғанға дейін тауарлар мен жабдықтаулар негізінен су арқылы тасымалданды және Лиз, Самбр және Мёз сияқты өзендерді бақылау үшін шайқастар жүргізілді. Седан, Намюр және Льеж қалаларымен бірге Маастрихт Мёз өзенінің аңғары мен осы өзендегі көпірлерді бақылайтын стратегиялық бекініс қалаларының бірі болып табылады. 1632 жылы голланд штадхолдері Фредерик Генрих Оранский Габсбургтерден басып алған, оның бекіністері 1645 жылға дейін едәуір кеңейтілді. Мезаның екі жағалауында орналасқан қаланың маңызы зор болды және ол бейбіт уақытта гарнизонмен қамтылған сирек қалалардың бірі болды; голланд инженері Менно ван Коехорн 1657 жылы әкесінің жасағында жас лейтенант ретінде осында мансабын бастады. 1672 жылғы шабуылға дейін француздар Льеж епископтығында алдын ала жабдықтау базаларын дайындады, ал голландиялықтар Маастрихтке 11 000 жалдамалы әскерді шоғырландырып жауап берді. Олар ұзақ қоршаудың Республиканың шығыс шекарасын қорғайтын Рейн бойындағы алты бекініске дайындалу үшін жеткілікті уақыт беретініне үміттенді. Француздар 17 мамыр 1672 жылы Маастрихтке жетті, бірақ Туренн негізгі қорғанысты айналып өтіп, тек Тонгерен, Маасейк және Валькенбург қалаларын басып алды. Бұл оған Рейн бекіністерін басып алуға мүмкіндік берді және голландиялықтар тамыз айында өз жағдайын тұрақтандырғанға дейін бүкіл Республика құлаудың алдында тұрғандай болды. Маастрихтті ұстап тұру оларға француздық жабдықтау желілеріне қауіп төндіруге мүмкіндік берді; 1672 жылдың қарашасында Оранның Вильгельм III оны Шарлеруаға шабуыл жасау үшін база ретінде пайдаланды, француздардың жабдықтау жолының басындағы қаланы басып алып, гарнизонның көп бөлігін өзімен бірге алып кетті. Нәтижесінде, Маастрихтті басып алу 1673 жылғы француздық науқанының басты мақсатына айналды. Әскерге Людовик XIV еріп жүрді, ол қоршауларды жеке даңқын арттыру үшін үгіт құралы ретінде қарастырды және сән-салтанаттан ләззат алды. Бала кезінде ол патша бақшасында қоршау соғысын ойнау үшін нақты көшірмесін салдырған. Луи күштерін Кортрейк маңында жинағанда, тағы бір француз әскері Маастрихтке испандық әскерлердің одан әрі күшін қосуына жол бермеу үшін батысқа шоғырландырылды. Испан Нидерландысы ресми түрде бейтарап болғанымен, Людовиктің түпкі мақсаты оларды басып алу болғандықтан, олар голландиялықтарға дипломатиялық және әскери қолдау көрсетті. Луи алғашқыда Брюссельге қарсы шығысқа қарай жылды, олардың губернаторы Хуан Доминго де Зуньига и Фонсеканың ордасы, бірақ алға жылжуын жалғастырып, Синт-Трюиден арқылы Маастрихтке жетті. Қоршау ресми түрде 15 маусымда алғашқы траншеялар ашылған кезде басталды.

In the 1667–1668 War of Devolution, France captured parts of the Spanish Netherlands and the entire Franche Comté but was forced to relinquish the bulk of these gains in the Treaty of Aix la Chapelle (1668) with the Triple Alliance of the Dutch Republic, England and Sweden. Before making another attempt to gain territory in the north, Louis XIV strengthened his diplomatic position by paying Sweden to remain neutral, while England agreed an alliance against the Dutch in the 1670 Secret Treaty of Dover. When the French invaded the Dutch Republic in May 1672, they initially seemed to have achieved an overwhelming victory, capturing the major fortresses of Nijmegen and Fort Crèvecœur near 's Hertogenbosch and occupying Utrecht without a fight. However, by late July, the Dutch position stabilised behind the Holland Water Line and concern at French gains brought them support from Brandenburg Prussia, Emperor Leopold and Charles II of Spain. This forced Louis to divide his forces; in August 1672, he sent his best general Henri de La Tour d'Auvergne, Viscount of Turenne with 50,000 troops to the Rhineland. Maastricht is located on the extreme eastern edge of the Flanders region, a compact area 160 kilometres wide, the highest point only 100 metres above sea level, and dominated by canals and rivers. Until the advent of railways in the 19th century, goods and supplies were primarily transported by water and campaigns fought over the control of rivers such as the Lys, Sambre and Meuse. Along with Sedan, Namur and Liège, Maastricht is one of a series of strategic fortress cities that control the Meuse valley and bridges over the river. Captured in 1632 from the Habsburgs by Dutch stadtholder Frederick Henry of Orange, its fortifications were considerably expanded until 1645. Its location on both banks of the Meuse made the town extremely important and it was one of the few garrisoned in peacetime; Dutch engineer Menno van Coehoorn began his career there in 1657, as a young Lieutenant in his father's company. Prior to the 1672 invasion, the French prepared forward supply bases in the Bishopric of Liège and the Dutch responded by concentrating 11,000 mercenaries in Maastricht. They hoped that a prolonged siege would gain them sufficient time to prepare the six Rhine fortresses defending the eastern border of the Republic. The French reached Maastricht on 17 May 1672, but Turenne bypassed the main defences and only occupied the satellites of Tongeren, Maaseik, and Valkenburg. This allowed him to overrun the Rhine fortresses and the entire Republic seemed on the verge of collapse before the Dutch managed to stabilise their position in August. The retention of Maastricht now allowed them to threaten the extended French supply lines; in November 1672, William III of Orange used it as a base for an attack on Charleroi, the French held city at the start of their supply route, taking most of the garrison with him. As a result, capturing Maastricht was made the primary objective for the French 1673 campaign. The army was accompanied by Louis XIV who viewed sieges as a propaganda tool to enhance his personal glory and enjoyed the pageantry. As a boy, he had a life size fortress constructed in the royal gardens to enact siege warfare. While Louis assembled his forces around Kortrijk, another French army was concentrated in the west for a feint attack against Bruges, to prevent Spanish troops from further reinforcing Maastricht. While the Spanish Netherlands were officially neutral, they provided diplomatic and military support to the Dutch since Louis' ultimate aim was their occupation. Louis first moved east against Brussels, the seat of their governor Juan Domingo de Zuñiga y Fonseca, but continued his advance, reaching Maastricht over Sint Truiden. The siege officially began on 15 June when the first trenches were opened.

Қоршау тактикасының жетістіктері

Маастрихт – атақты француз инженері Себастьен Ле Престре де Вобан операцияларды жетекшілік еткен алғашқы қоршау болды, бұрын ол техникалық кеңесші ғана еді. Ол әскери қолбасшы емес еді және сол кездегі дәстүр бойынша, қатысқан жоғары шенді офицерге, яғни Людовик XIV-ке бағынышты болды. Людовик өз генералдары де Конде мен Туреннің қоршауда болуына тыйым салды, осылайша олардың даңққа бөлісуіне жол бермеді. Людовик үнемі окоптарға барып, жаудың атысына қауіптенді, ал оның ерліктерін ұрпақтарға жеткізуге тиіс болған суретшілер мен ақындар, сондай-ақ патша тарихшысы Пол Пеллисон оның ізінен ерді. Ол салған қамалдарымен танымал болғанымен, Вобанның ең маңызды жаңалықтары шабуылдау операциялары саласында болды. Маастрихтты басып алудан бірнеше жыл бұрын ол қоршау соғысы туралы ойларын қолжазбада жазды, ол 1740 жылы қайтыс болғаннан кейін «Меммуар қоршауларды жүргізу және бекіністерді қорғау бойынша нұсқаулық ретінде» деген атпен жарияланды. Бұл қазіргі зерттеушілерге Вобан қолданған жалпы принциптер туралы мағлұмат берді. Қабырғалардың алдында үш параллель траншея қазылды, олар перпендикуляр шабуыл траншеяларымен жалғастырылды, ал қазылған топырақ шабуылдаушыларды қорғаныс отынан қорғау үшін және оларды шабуыл нүктесіне мүмкіндігінше жақындату үшін дөңгелектер жасауға пайдаланылды (диаграмманы қараңыз). Көлденең параллельдер көптеген әскерлердің бір уақытта шабуылға қатысуына мүмкіндік берді, бұл қорғаушыларды жеңуге көмектесті, сонымен қатар жиі қымбатқа түсетін тұйықтардан сақтады. Артиллерия траншеяларға көшірілді, бұл оларға қабырғалардың негізін жақыннан нысанаға алуға мүмкіндік берді, ал қорғаушылар өз қаруларын жеткілікті түрде төмендетіп, оған қарсы тұра алмады; жарық жасалғаннан кейін, ол бірден шабуылға ұшырады. Бұл 20-ғасырдың басына дейін шабуылдау операцияларының стандартты тәсілі болып қала берді. Вобан соғыстың кедейлерге тигізетін әсеріне ерекше мән берді, бір рет сегіз баласы бар адамға, оның жері бекініс салу үшін алынғандықтан, өтемақы төлеуді сұрады. Дегенмен, оның қоршау жұмыстарына көптеген жалақысыз жұмысшылар қажет болды, ал қызметтен қашуға тырысқандарға қатаң жазалар тағайындалды; Маастрихттегі окоптарды қазу үшін 20 000 жергілікті шаруа шақырылды.

Maastricht was the first siege where the famous French engineer Sébastien Le Prestre de Vauban directed operations, rather than being a technical advisor. He was not a military commander and according to the custom of the time, subordinate to the senior officer present, in this case Louis XIV. Louis had forbidden his generals de Condé or Turenne to be present at the siege to prevent them from sharing in the glory. Louis regularly visited the trenches, exposing himself to enemy fire and was closely followed by painters and poets who had to immortalise his exploits for posterity, as well as the court historian Paul Pellisson. Although commonly remembered for the fortifications he built, Vauban's greatest innovations were in the field of offensive operations. Some years before the capture of Maastricht he had expressed his thoughts on siege warfare in a manuscript, that after his death, in 1740, was published under the title Mémoire pour servir d’instruction dans la conduite des sièges et dans la défense des places. This has provided modern researchers with some insights about the general principles Vauban probably applied. Three parallel trenches were dug in front of the walls, connecting the perpendicular assault trenches, the earth thus excavated being used to create embankments screening the attackers from defensive fire, while bringing them as close to the assault point as possible (see Diagram). The transverse parallels allowed a much larger number of troops to participate simultaneously in an assault to overwhelm the defenders, while avoiding choking points that often had led to costly failures. Artillery was moved into the trenches, allowing them to target the base of the walls at close range, with the defenders unable to depress their own guns enough to counter this; once a breach had been made, it was then stormed. This remained the standard for offensive operations until the early 20th century. Vauban was unusually sympathetic to the impact of war on the poor, on one occasion requesting compensation be paid a man with eight children whose land was taken to build one of his forts. However, his siege works required large numbers of unpaid workers, with severe punishments for those who tried to evade service; 20,000 local farmers were conscripted to dig his trenches at Maastricht.

Әскерлердің саны

Довер келісімінде Карл II француз армиясына 6000 ағылшын және шотланд әскерінен тұратын бригаданы жеткізу туралы келісімге келді. Сондай-ақ, онда 1771 жылға дейін жасырын сақталған құпия шарттар бар еді, олардың бірі – Карлға осы әскерлер үшін жылына 230 000 фунт төленуі. Карл Луидің ақшасына лайықты қызмет алғанын сезінуге тырысқанмен, егер католик француздары атынан протестант голландтарымен соғысуға мәжбүр болса, бригаданың сенімділігіне күмән туды. Осыдан кейін бригада Рейнландтағы Тюреннің әскерінің бір бөлігіне қосылды, бірақ Маастрихтте Монмут герцогы мен болашақ Марлборо герцогы Джон Черчилль сияқты бірнеше офицерлер еріктілер ретінде болды және Луи оларды ағылшын одақтасын қуанту үшін маңызды лауазымдарға тағайындады. Шабуылшілердің саны шамамен қырық мың адамды құрады. Гарнизонды голланд қызметіндегі тәжірибелі француз гугеноты Жак де Фарио басқарды. Голландияның қиын жағдайына байланысты 1672 жылдың мамыр айынан кейін Маастрихттен көптеген полктер шығарылды. 1673 жылдың маусым айында штаттардың сегіз жаяу әскер полкі, үш атты әскер полкі, инженерлік рота және гранадерлік рота қалды. Голланд әскерлерін испан дивизиясы күшейтті, оның құрамында итальяндық жаяу әскер полкі және испандық атты әскердің екі полкі болды. Олардың жалпы саны шамамен бес мың адамды құрады. Луи Монмутты қатысудан бас тартуға тырысты, оның өлімі Англиямен қарым-қатынасты нашарлатады деп қорқытты, бірақ ақырында патша рұқсат беруге мәжбүр болды. Вобан екінші шабуылдарды тек алдау үшін пайдалану керектігін бұйырды, бірақ Монмуттың шабуылға тырысуынан және жүзден астам адамның қаза болуынан ол ашуланды. Бірінші контр-эскарпта, жасанды жартастан жасалған қорғаныс қабырғасы және Грен-Хальве-Маенде француздар да көп шығынға ұшырады, әсіресе офицерлерінің арасында. Лунет басып алынды, бірақ тез арада қарсы шабуылмен қайта басып алынды, содан кейін тағы да басып алынды. Кешкісін француз инженерлері лунетті үшінші параллельмен уақытша байланыс траншеясы арқылы қосты, бірінші контр-эскарп тіректегі бұзушылық арқылы өтеді. 300 мушкетерден 80-нен астамы қаза тауып, 50-ден астамы ауыр жарақат алды. Олардың құрметіне осы жерде кейіннен орнатылған равелин «демилун де мускетерлер» деп аталды. Шайқастың осы шешуші кезеңінде Вобан сенімін жоғалтты. Гарнизонның моральдық жағдайы төмен деп есептелген, бірақ ол күткеннен әлдеқайда агрессивті болып шықты. Сондай-ақ ол туннель қазудың ауқымын да алаңдатты. Ол француз соғыс министрі Франсуа Мишель ле Теллиеге, Лувуа маркизіне, егер голландтар лунетті үшінші рет басып алса, қоршауды көтеруге тура келуі мүмкін екенін жазды. Бастапқыда шабуылшылар лунетті шамалы ғана басып алды және күштерді жеткізуге бес сағаттан астам уақыт кетті. Бірақ халық қақпаны тыңайтқышпен толтыра бастағандықтан, тағы бір шабуыл болмады. Тонау да болмады. Маастрихт Брабант герцогтігінің кондоминиумы болды, оның құқықтары Голландия Республикасымен біріктірілді, ал Лиеж және Лиеж епискобы Максимилиан Генрих Бавария соғыста Луидің ресми одақтасы болды. Сонымен қатар, француз королі өзінің әйелінің қалыңдығының бір бөлігі ретінде Brabant герцогы екенін мәлімдеді. Қалай болғанда да, ол қаланы француздардың тұрақты иелігіне айналдыруды жоспарлады. Сыйлықтан кейін екі француз полкі шығыс Вик маңындағы Герман Портын және батыста Луидің жеңіске жетуі үшін Брюссель қақпасын басып алды. Грейвті 1674 жылы голландтар қайта басып алды. Англия мен католиктік Франция арасындағы одақ бастапқыда танымал болмады және Довер келісімінің нақты шарттары құпия сақталса да, көптеген адамдар күдікпен қарады. 1674 жылдың басында Дания одаққа қосылды, ал Англия мен Голландия Вестминстер келісімінде бейбітшілік орнатты. Уильям III 1676 жылы Маастрихтті қайта басып алуға тырысты, бірақ француздар Вобанның жоспарына сәйкес бекіністерді күрт нығайтты. Тарихшылар арасындағы ұзақ даулардан кейін қазіргі консенсус бұл модель ертерек тасталды және Париж Армия мұражайындағы Маастрихт макетіне ұқсамайды, ол он сегізінші ғасырдың ортасындағы жағдайды көрсетеді. 1673 жылдың 16 қыркүйегінде де Лувуа Луидің Маастрихтке қайтудан гөрі Париж немесе Версальді тез арада тастап кететінін жазды, бірақ қала 1678 жылы Нимгеген келісімі соғысты аяқтаған кезде голландтарға қайтарылды. Француздар қаланы испан соғыс мақсаттарын тоқтату үшін келіссөздерде пайдаланды. Голландтар жеңіске жеткеннен кейін қала испандық Нидерландыға берілетінін уәделеді, бірақ бейбітшілікке қол жеткеннен кейін уәдесінен бас тартты, келісім шарттары бұзылатынын мәлімдеді. Шайқас Шарль Ле Брунның Версаль сарайындағы Айналар залының төбесіндегі суреттер жинағының тақырыбы болды. Адам Франс ван дер Мюлен де оқиғаға арналған суреттер сериясын жасады. Луи Маастрихт қоршауын еске алу үшін Porte Saint Denis қақпасын қайта жобалады, онда «LUDOVICO MAGNO, QUOD TRAJECTUM AD MOSAM XIII. DIEBUS CEPIT» деген жазу бар тақта орнатылды, яғни «Ұлы Людовикке, Маастрихтті он үш күнде басып алғаны үшін». Қоршауды бейнелейтін бейнелер Мишель Ангуйер жасады.

The Treaty of Dover included an agreement by Charles II to supply a brigade of 6,000 English and Scottish troops for the French army. It also contained secret provisions, not revealed until 1771, one being the payment to Charles of £230,000 per year for these troops. While Charles was anxious to ensure Louis felt he was getting value for money, there were considerable doubts as to the brigade's reliability if asked to fight the Protestant Dutch on behalf of the Catholic French. As a result, it formed part of Turenne's force in the Rhineland but several officers, including the Duke of Monmouth and John Churchill, future Duke of Marlborough were present at Maastricht as volunteers and given prominent positions by Louis to gratify his English ally. The attacking forces numbered about forty thousand men. The garrison was commanded by Jacques de Fariaux, an experienced French Huguenot exile in Dutch service. Due to the serious situation of the Dutch, many regiments had been withdrawn from Maastricht after May 1672. In June 1673, eight regiments of States infantry, three regiments of States cavalry, an engineer company and a grenadier company remained. The Dutch troops had been reinforced by a Spanish Division containing a regiment of Italian infantry and two regiments of Spanish cavalry. The defenders totalled about five thousand men. Louis had tried to dissuade Monmouth from participating, fearing that his death might deteriorate relations with England, but ultimately the king felt obliged to give his permission. Vauban had ordered that the secondary attacks had to be only feints, but to his disgust Monmouth attempted to scale the hornwork and was beaten off with heavy losses, over a hundred casualties. At the first contre escarpe, an artificial escarpment offering the defenders a forward covered transverse communication line, and the Groene Halve Maen, the French too suffered many losses, especially among their officers. The lunette was taken, quickly recaptured by a counterattack and then taken again. In the late evening, French engineers connected the lunette to the third parallel via a provisional communication trench. while passing through a breach in the first contre escarpe palisade. Of the three hundred musketeers deployed, over eighty had been killed and over fifty severely wounded. In their honour, a later ravelin erected on this location was to be called the demilune des mousquetaires. In this critical phase of the battle, Vauban lost his confidence. It had been assumed that the morale of the garrison was low but it now proved to be much more aggressive than expected. Also he worried about the possible extent of the tunnelling. He wrote to François Michel le Tellier, Marquis de Louvois, the French minister of war, that if the Dutch managed to recapture the lunette for a third time, it was a distinct possibility that the siege would have to be lifted. At first the attackers had only a tenuous hold on the lunette and it would take them over five hours to bring up reinforcements. Another sortie would not materialise however, the population beginning to fill the gate with manure. There would be no plundering. Maastricht was a condominium of the Duchy of Brabant, the rights of which had been subsumed by the Dutch Republic, and Liège and the bishop of Liège, Maximilian Henry of Bavaria, was Louis's formal ally in the war. Also, the French king claimed to be the rightful Duke of Brabant already, as the title would be part of the dowry of his wife. In any case, he intended the city to be a permanent French possession. Immediately after the surrender two French regiments occupied the Duitse Poort in the east Wijck suburb and, in the west, the Brussels Gate through which Louis would make his triumphal entry. Grave was recaptured by the Dutch in 1674. The alliance between England and Catholic France had been unpopular from the start and although the real terms of the Treaty of Dover remained secret, many suspected them. In early 1674, Denmark joined the Alliance, while England and the Dutch made peace in the Treaty of Westminster. William III tried to recapture Maastricht in 1676 but failed, the French having greatly improved the fortifications according to a plan drawn by Vauban. After much controversy among historians, the present consensus is that this model was discarded relatively early and is not identical to the extant Maastricht maquette in the Paris Musée de l'Armée which shows the situation in the middle of the eighteenth century. On 16 September 1673, de Louvois had written that Louis would sooner give up Paris or Versailles than ever return Maastricht, but the city was nevertheless returned to the Dutch when the Treaty of Nijmegen ended the war in 1678. The French used the city as a bargaining chip to seduce them to cease supporting the Spanish war aims. The Dutch had promised that after a victory, the city would be ceded to the Spanish Netherlands, but refused when peace had been signed, claiming that otherwise the treaty conditions would be violated. The siege was the subject of a set of paintings by Charles Le Brun on the ceiling of the Hall of Mirrors in Versailles. Adam Frans van der Meulen also dedicated a series of paintings to the event. Louis had the Porte Saint Denis redesigned to commemorate this siege also, a plaque dedicating it LUDOVICO MAGNO, QUOD TRAJECTUM AD MOSAM XIII. DIEBUS CEPIT, "to Louis the Great, for capturing Maastricht in thirteen days". The reliefs depicting the siege were made by Michel Anguier.