Соңғы Антикалық Ұлыбритания: Рим үкімінен кейінгі кезең

Кіріспе

Ұлыбританиядағы Кейінгі Антикалық дәуір

Суб-римдік Британия – Ұлыбританиядағы Рим үкіметінің аяқталуы мен англосаксондық қоныстану арасындағы кезең. Бұл термин бастапқыда 5-ші және 6-шы ғасырлардағы археологиялық ескерткіштерінде табылған, Рим империясы кезіндегі бұрынғы жоғары деңгейден жергілікті өндірілген тауарлардың құлдырауын көрсететін қалдықтарды сипаттау үшін қолданылған. Қазір бұл термин 407 жылы Константин III-тің Галлияға рим әскерлерін шақырып алуымен басталып, 577 жылы Деорхам шайқасымен аяқталған кезеңді белгілейді.

Терминдердің мағынасы

Рим империясы билігінде болған Британия тарихының дәстүрлі кезеңі, Рим империясының билігінің аяқталуынан басталып, әдетте 410 жылға дейін, содан кейін 597 жылы Әулие Августин келгенге дейінгі кезеңді қамтиды. Осы кезеңнің аяқталу мерзімі шартты, себебі Римге дейінгі мәдениет Солтүстік Англияда 633 жылы Регед (Бриганттар патшалығы) Нортумбриямен династиялық одақ құру арқылы біріккенге дейін, ал Британияның батысында, әсіресе Корнуолл, Камбрия және Уэльсте одан да ұзақ сақталды. Бұл кезең ғылыми және қоғамдық пікірталастардың көптеген себептерінің бірі – жазба деректердің аздығынан туындаған үлкен әңгімелерге ұласты. Осы кезеңді атау үшін "Римнен кейінгі Британия" термині де қолданылады; "Римге дейінгі" және "Римнен кейінгі" терминдері Форт-Клайд сызығынан оңтүстікке қарай орналасқан ескі Рим провинциясы Британияға қатысты. Адриан қабырғасы мен Форт-Клайд сызығы арасындағы аймақтың тарихы Уэльс тарихымен ұқсас (Регед, Берниция, Гододин және Стратклидті қараңыз). Сызықтың солтүстігінде сирек қоныстанған аймақтар орналасқан, олардың ішінде Маеатея (Ангуста), Дальриада (Аргайл) патшалықтары және Әулие Колумба сапарлаған Инвернесс маңындағы каэр (қамал) орналасқан патшалық кірді. Римдіктер осы халықтарды пиктілер деп атаған, яғни "Суреттелгендер". "Кейінгі антикалық" термині академиялық ортада жиі қолданыла бастады, әсіресе Римнен кейінгі Батыста кең таралған классикалық мәдениеттің өзгеруі зерттелген кезде. Бұл кезеңді ерте орта ғасырдың бір бөлігі ретінде қарастыруға болады, егер одан кейінгі кезеңдермен байланыстылығына баса назар аударылса. Көпшілік (және кейбір ғылыми) еңбектер осы кезеңді атау үшін әртүрлі драматикалық атауларды қолданады: Қараңғы ғасырлар, бритондық дәуір, Тирандар дәуірі немесе Артур дәуірі.

Жазбаша есептер

Бұл кезеңнен қалған жазба материал аз, бірақ кейінгі кезеңдерден алынған маңызды ақпарат көп. Қолжетімді мәліметтердің көп бөлігі V ғасырдың алғашқы онжылдықтарымен ғана байланысты. Бұл дереккөздерді британдық және континенттік, сондай-ақ заманауи және заманауи емес деп жіктеуге болады. Қазіргі кездегі екі негізгі британдық дереккөз бар: Әулие Патриктің «Confessio» және Гилдастың «De Excidio et Conquestu Britanniae» («Британияның қирауы мен жаулануы туралы»). Патриктің «Confessio» және Коротикусқа жазған хаты Ирландияға ұрланып әкетілген Британиядағы өмірдің кейбір аспектілерін көрсетеді. Бұл сол кездегі христиандықтың жағдайын түсіндіруде ерекше пайдалы. Гилдас – Рим империясының астындағы тарихтың ең жақын көзі, бірақ оны пайдалануда көптеген қиындықтар бар. Бұл құжат британдық тарихты оның және оның оқырмандарының түсінігінде көрсетеді. Осы кезеңдегі басқа да бірнеше құжаттар бар, мысалы, Гилдастың монастырь өмірі туралы хаттары, бірақ олар британдық тарихқа тікелей қатысы жоқ. Гилдастың «De Excidio» – бұл ақтаңдау: ол қазіргі билеушілерді күнәға қарсы ескерту үшін жазылған, тарихи және библиялық мысалдар арқылы жаман билеушілердің Құдаймен жазаланатынын көрсетеді – Британия жағдайында саксон басқыншыларының құлқымен. «De Excidio» кітабының тарихи бөлімі қысқа, ал оның мазмұны Гилдастың мақсатын ескере отырып, анық таңдалған. Нақты даталар келтірілмеген, ал Адриан мен Антонин қабырғаларына қатысты кейбір мәліметтер анық қате. Дегенмен, Гилдас өзі жазған кезде болған патшалықтардың кейбірін және білімді монахтың англосаксондықтар мен британиялықтар арасындағы жағдайды қалай қабылдағанын түсіндіреді. Қазіргі кездегі континенттік дереккөздерде Британия туралы айтылады, бірақ бұл өте күмәнді. Ең танымал – Гонорийдің рескриптісі, онда Батыс императоры Гонорий британдықтарға өздерін қорғауға шақырады. Бұл рескриптіге алғашқы сілтеме 6-шы ғасырдың византиялық ғалымы Зосим жазған және ол Оңтүстік Италия туралы талқылаудың ортасында кездеседі; Британия туралы одан әрі айтылмайды, бұл кейбір, бірақ барлығы емес, қазіргі заманғы ғалымдарды рескрипті Британияға емес, Италиядағы Бруттиумға қатысты деп ойлауға итермеледі. Галл хроникалары, 452 жылғы «Chronica Gallica» және 511 жылғы «Chronica Gallica», «Римдіктер тастап кеткен Британия сакстардың билігіне өтті» деп ертерек айтады және Санкт-Германның Британияға сапары туралы ақпарат береді, бірақ бұл мәтін де академиялық деконструкцияға ұшырады. VI ғасырда өмір сүрген византиялық жазушы Прокопийдің еңбегінде Британияға қатысты кейбір мәлімет бар, бірақ оның дұрыстығы белгісіз. Кейінгі көптеген жазба деректер осы кезең туралы нақты мәлімет беруді мақсат етеді. Бірінші болып бұл әрекетті 8-шы ғасырдың басында жазған монах Беда жасады. Ол өзінің «Historia ecclesiastica gentis Anglorum» («Англия халқының шіркеу тарихы», шамамен 731 жылы жазылған) кітабында Рим империясының астындағы кезең туралы есебін Гилдасқа негіздеді, бірақ ол Гилдас сипаттаған оқиғалардың күндерін беруге тырысты. Ол британдықтарға қарсы тұрғыдан жазылған. Кейінгі дереккөздер, мысалы, Нениусқа жиі жатқызылатын «Historia Brittonum», «Англо-саксон хроникасы» (басқа да британдық емес көзқараспен жазылған, Батыс саксондық дереккөздерге негізделген) және «Камбриялық Аннальдер» барлығы мифпен қапталған және осы кезеңнің дәлелі ретінде тек сақпен пайдаланылуы мүмкін. Сонымен қатар, Вельс поэзиясын (Талиэсин мен Анеириннің) және жер актілерін (Лландафф жарғыларын) беретін құжаттар бар, олар 6-шы ғасырға жатады. Нормандық жаулап алудан кейін Рим империясының тарихы туралы көптеген кітаптар жазылды. Бұларға Джеффри Монмуттың «Historia Regum Britanniae» («Британия патшаларының тарихы») кітабындағы ойдан шығарылған оқиға әсер етті. Сондықтан оларды тек аңыздардың қалай пайда болғанын көрсететін көріністер деп қарастыруға болады. Осы кезең туралы тек қазіргі заманға дейін ғана зерттеулер жүргізілді. Кейінгі кельт қасиеттілерінің өмірі, көбінесе сенімді болмаса да, Рим империясының астындағы Британиядағы өмірге қатысты кейбір түсініктер береді. Мысалы, Чепстоу (вероятно Portskewett) маңындағы қираған, бірақ әлі де тұрып жатқан римдік вилланың сипаттамасы бар, ол Әулие Татеус сапары туралы есепке кіреді; және Карлайлдың римдік қираған жерлері, олар 685 жылы болғандай, Әулие Кутберт өмірінде сипатталған.

Little extant written material is available from this period, though a considerable amount from later periods may be relevant. A lot of what is available deals with the first few decades of the 5th century only. The sources can usefully be classified into British and continental, and into contemporary and non contemporary. Two primary contemporary British sources exist: the Confessio of Saint Patrick and Gildas' De Excidio et Conquestu Britanniae (On the Ruin and Conquest of Britain). Patrick's Confessio and his Letter to Coroticus reveal aspects of life in Britain, from where he was abducted to Ireland. It is particularly useful in highlighting the state of Christianity at the time. Gildas is the nearest to a source of Sub Roman history but there are many problems in using it. The document represents British history as he and his audience understood it. Though a few other documents of the period do exist, such as Gildas' letters on monasticism, they are not directly relevant to British history. Gildas' De Excidio is a jeremiad: it is written as a polemic to warn contemporary rulers against sin, demonstrating through historical and biblical examples that bad rulers are always punished by God – in the case of Britain, through the destructive wrath of the Saxon invaders. The historical section of De Excidio is short, and the material in it is clearly selected with Gildas' purpose in mind. There are no absolute dates given, and some of the details, such as those regarding the Hadrian's and Antonine Walls are clearly wrong. Nevertheless, Gildas does provide us with an insight into some of the kingdoms that existed when he was writing, and how an educated monk perceived the situation that had developed between the Anglo Saxons and the Britons. More continental contemporary sources mention Britain, though these are highly problematic. The most famous is the so called Rescript of Honorius, in which the Western Emperor Honorius tells the British civitates to look to their own defence. The first reference to this rescript is written by the 6th century Byzantine scholar Zosimus and is found in the middle of a discussion of southern Italy; no further mention of Britain is made, which has led some, though not all, modern academics to suggest that the rescript does not apply to Britain, but to Bruttium in Italy. The Gallic chronicles, Chronica Gallica of 452 and Chronica Gallica of 511, say prematurely that "Britain, abandoned by the Romans, passed into the power of the Saxons" and provide information about St Germanus and his visit or visits to Britain, though again this text has received considerable academic deconstruction. The work of Procopius, another 6th century Byzantine writer, makes some references to Britain, though the accuracy of these is uncertain. Numerous later written sources claim to provide accurate accounts of the period. The first to attempt this was the monk Bede, writing in the early 8th century. He based his account of the Sub Roman period in his Historia ecclesiastica gentis Anglorum (written around 731) heavily on Gildas, though he tried to provide dates for the events Gildas describes. It was written from an anti Briton point of view. Later sources, such as the Historia Brittonum often attributed to Nennius, the Anglo Saxon Chronicle (again written from a non Briton point of view, based on West Saxon sources) and the Annales Cambriae, are all heavily shrouded in myth and can only be used with caution as evidence for this period. There are also documents giving Welsh poetry (of Taliesin and Aneirin) and land deeds (Llandaff charters) that appear to date back to the 6th century. After the Norman Conquest there were many books written that purport to give the history of the Sub Roman period. These have been influenced by the fictionalised account in Geoffrey of Monmouth's Historia Regum Britanniae (History of the Kings of Britain). Therefore, they can only be regarded as showing how the legends grew. Not until modern times have serious studies of the period been undertaken. Later Lives of Celtic saints, although often unreliable, do provide some insights into life in Sub Roman Britain. For example, there is a description of a dilapidated, but still occupied, Roman villa near Chepstow (probably at Portskewett) included in an account of a visit by St Tatheus; and the Roman ruins of Carlisle, as they were in 685, are described in a Life of St Cuthbert.

Археологиялық дерек

Археология осы кезеңнің қосымша дәлелдерін ұсынады, кейбір жағдайларда римдік қалалардың халқының азаюы және виллалар мен поместье ұйымдарының дамуы 4 ғасырда болған. Ұлыбританиядағы V және VI ғасырлар Лондон, Эборакум, Кентербери және Вроксетер сияқты бірнеше орындарды қоспағанда, қала өмірінде күрт үзіліспен ерекшеленеді, бірақ епископтықтағы үзіліс те қала өмірінің құлдырауын көрсетеді. Римдік виллалар жүйесі, шамамен бес жүзге жуық археологиялық орынмен бейнеленген, де сақталмады; Галлиядан айырмашылығы, Британияда германдық кезеңге бірде-бір вилла атауы жеткен жоқ. Дегенмен, Чедвортта құрылыс жұмыстары жалғасты: 2020 жылы табылған 28-ші бөлмедегі мозаика 5-ші ғасырдың ортасында жобаланып, жасалған. Римдік кезеңнен кейінгі кезеңде тастан салынған құрылыс біртіндеп тоқтады; ғимараттар рим дәуіріндегіге қарағанда аз тозуға ұшырайтын материалдардан салынды. Алайда, сол кезеңнен қалған білезіктер, қыш ыдыстар мен қару-жарақтар сақталған. Жерлеулер мен өртеулерді және олармен байланысты зираттық заттарды зерттеу осы кезеңде мәдени сәйкестікті түсінуді кеңейтуге үлкен үлес қосты. Археология римдік білім берумен, Жерорта теңізімен саудамен және келт өнерімен байланысты сабақтастықтың белгілі бір дәлелдерін көрсетті. 2023 жылы Оңтүстік Уэльстегі археологиялық қазбалар 6 ғасырдың басында Сент-Иллтуд құрған ерте ортағасырлық монастырь мен мектептің іздерін іздеді, ол Сент-Иллтуд шіркеуінің алғабасы, Ллантвит Майор (шамамен 1100 ж.). Елді мекендерді қазу барысында әлеуметтік құрылымдағы ықтимал өзгерістер және Британиядағы өмірдің ерте ортағасырлық кезеңге дейін белгілі бір аймақтарда өзгермегендігі анықталды. Тау басындағы бекіністер, кастралар және монастырлар қазылған. Қалалардағы жұмыстар ерекше маңызды болды. Таулардағы бекіністердегі жұмыстар осы кезеңде қайта жаңартудың және теңіз арқылы сауданың дәлелдерін көрсетті. Ең алғашқы ірі қазбалардың бірі Тинтегелде (Рэдфорд, 1939) болды. Бұл тіктөртбұрышты құрылымдар мен Жерорта теңізінен келген көптеген қыш ыдыстарды ашты. Ғимараттар бастапқыда монастырь ретінде түсіндірілді, бірақ кейіннен князьдік бекініс және сауда орталығы ретінде қарастырылды. Тағы бір маңызды қазба Динас Поуис (Алкок, 1963) болды, ол металл өңдеудің дәлелдерін көрсетті. Алкок сондай-ақ Оңтүстік Кэдберидегі қазба жұмыстарын басқарды (Алкок, 1995). Көптеген басқа орындардың Рим кезеңінде, соның ішінде Бердосвальд және Саксон жағалауындағы бекіністерде пайдаланылғаны дәлелденді. Далалық жүйелер және экологиялық археология бойынша жұмыстар осы кезеңде ауыл шаруашылығының жалғасуын және өзгеруін көрсетті. Археология Боукомб пен Гаткомбта германдық жерлеулердің Уайт аралында тарихи дереккөздерде көрсетілген мерзімнен кем дегенде 50 жыл бұрын, Гонорийдің 418 жылы Галлия-Аквитаниядағы жерді вестготтарға бергенімен бірге болғанын растады. Радиокөміртектік талдау шамамен мерзімді анықтауға мүмкіндік берсе де, археологиялық табыстарды тарихи оқиғалармен байланыстыру үшін бұл жеткілікті дәлдік емес. Дендрохронологияның пайда болуы ағаш үлгілерінің болуына байланысты. Монеталар көбінесе мерзімді анықтаудың ең пайдалы құралы болып табылады, бірақ 5-ші ғасырдың басынан кейін Британияда жаңа монеталар айналысқа түскен жоқ деп есептеледі. Бір орында англосаксондықтар мен британиялықтардың бірге өмір сүргеніне археологиялық дәлелдер бар. Мысалы, Уорвикширдегі Уаспертон зиратында англосаксондық мәдениетті ұзақ жылдар бойы қабылдаған бір отбасының мысалын көруге болады.

Archaeology provides further evidence for this period, in some cases suggesting that the depopulation of Roman towns and the development of villa and estate organization was already occurring in the 4th century. The 5th and 6th centuries in Britain are marked by a sharp discontinuity in town life, with the exception of a few sites such as Londinium, Eboracum, Canterbury and Wroxeter, but the discontinuity in the episcopate also suggests a decline in town life. The Roman villa system, represented by some five hundred archaeological sites, did not survive either; unlike Gaul, in Britain not a single villa name survived into the Germanic period. However, at Chedworth, building work continued: a mosaic within Room 28, discovered in 2020, was designed and created in the middle of the 5th century. In the sub Roman period, building in stone gradually came to an end; buildings were constructed of less durable materials than during the Roman period. However, brooches, pottery, and weapons from this period have survived. The study of burials and cremations, and the grave goods associated with these, has done much to expand the understanding of cultural identities in the period. Archaeology has shown some evidence of continuity with Roman education, trade with the Mediterranean, and with Celtic art. Archaeological excavations in South Wales in 2023 sought evidence of an early medieval monastery and school said to have been founded by St Illtud in the early 6th century, the forerunner of St Illtyd's Church, Llantwit Major (c.1100). Excavations of settlements have revealed possible changes in social structures, and the extent to which life in Britain continued unaltered in certain pockets into the early medieval period. Hilltops, the so called "hillforts", castra, and monasteries have been excavated. Work on towns has been particularly important. Work on the hill forts has shown evidence of refurbishment, and also of overseas trade, in this period. One of the earliest major excavations was at Tintagel (Radford 1939). This uncovered rectangular structures and much Mediterranean pottery. The buildings were initially interpreted as a monastery, but later as a princely stronghold and trading post. Another important excavation was at Dinas Powys (Alcock 1963) which showed evidence of metalworking. Alcock also led the excavations at South Cadbury (Alcock 1995). Many other sites have now been shown to have been occupied during the sub Roman period, including Birdoswald and Saxon Shore forts. Work on field systems and environmental archaeology has also highlighted how much agricultural practice continued and changed over the period. Archaeology has confirmed Germanic burials at Bowcombe and Gatcombe on the Isle of Wight that took place at least 50 years before the dates suggested by historical sources, concurrent with Honorius's award of land in Gallia Aquitania to the Visigoths in 418. Although radiocarbon dating can provide a rough estimate, this is not accurate enough to associate archaeological finds with historical events. Dendrochronology depends on the presence of suitable pieces of wood. Coins are often the most useful tool for dating, but no newly minted coins are believed to have entered circulation in Britain after the very early 5th century. There is archaeological evidence of Anglo Saxons and Britons living on the same site. For example, in the cemetery at Wasperton, Warwickshire, one can see a family adopting Anglo Saxon culture over a long period.

Рим билігінің соңы

Британиядағы римдік биліктің аяқталуына себеп болған нәрсе, аристократтар мен римдік генерал, Рим империясының күшті адамы Стилихон арасындағы билік күресі сияқты көрінеді. Италияны вестготтардың шапқындарынан қорғау үшін Стилихон Лимес Германникусты қорғаған рим әскерлерін күрт азайтты. 406 жылдың жазында Британияда легионерлер көтеріліс жасады, нәтижесінде бірнеше узурпаторлар тікелей император болып жарияланды, бұл биліктегі императорға қарсы бүлік тудырды. Соңғысы, Константин III, Бонониядан Ла-Манш бұғазын кесіп өтіп, Британияда қалған барлық жылдам әскерлерін алып кетті, осылайша провинцияны бірінші қатардағы әскери қорғаныстан айырды. Галлиядағы (қазіргі Франция) рим әскерлері оған қолдау көрсетті, содан кейін Испаниядағы (қазіргі Испания) әскерлерінің көп бөлігі де оған қосылды. 406 жылдың 31 желтоқсанында вандалдар, бургундтар, алантар және суэвтер Рейнді кесіп өтіп, Лимес Германникусты басып алды. Осы уақытта 408 жылы Британияға варварлар шабуыл жасады, бірақ олар жеңілген сияқты. 410 жылдан кейін Хонорий Британия қалаларына өздерін-өздері қорғауға бұйрық берген хаттар жіберді, бірақ бұл мәселе даулы. V ғасырдың ортасынан бастап германдық шабуылшылар шығыс өзендердің аңғарларына қоныстанды. Кейінірек азаматтық соғыстар болған сияқты, олар римдіктер мен тәуелсіздік жақтастарының, немесе "Орнатылған шіркеу" мен Пелагиандық тараптардың (Майрс 1965, Моррис 1965), шаруалар мен жер иелері арасындағы таптық күрестің (Томпсон 1977, Вуд 1984), немесе қалалық элитаның төңкерісінің (Снайдер 1988) арасында болды деп түсіндіріледі. Лейкок (Британия сәтсіз мемлекет, 2008) зерттеуі бойынша Британия британдық тайпалық біріккендіктерге негізделген патшалықтарға күшпен бөлінді; "күшпен" деген сөз даулы, бірақ көптеген civitates біртіндеп патшалықтарға айналды. Ауылдық жерлерде өмір бұрынғысынша жалғасты, ал қалаларда Германның сапарларының сипаттамаларынан көрініп тұрғандай, көлемі азайды. Рим қалалары мен кенттерінің көлемі азайғанмен, олар жаңа мемлекеттер үшін әкімшілік және символдық маңызға ие болды. Гилдас Вортигерн варварлардың қатеріне қарсы тұру жолдарын табу үшін "кеңес" шақырғанын айтады. Кеңес римдік дәстүрге сәйкес саксон жалдамалыларын жалдауға келісті. Біраз уақыттан кейін олар британдықтарға қарсы шығып, қалаларды тонады. Британдық көшбасшы Амброзий Аврелиан олармен көптеген шайқаста ұзақ уақыт бойы соғысты. Осы кезеңнің соңында шамамен 490 жылы Монс Бадоникус шайқасы болды, кейіннен Артюр патша жеңіске жеткені туралы мәлімдемелер жасалды, бірақ Гилдас оны анықтамайды. Осыдан кейін ұзақ тыныштық орнады. Британдықтар Англия мен Уэльстің Йорк пен Борнмут арасындағы сызықтан батысқа қарайғы бөлігін бақылаған сияқты. Саксондар Шығыс Йоркширден Линкольншир арқылы және, мүмкін, Ноттингемширден Шығыс Англияға және Оңтүстік-Шығыс Англияға дейінгі шығыс аймақтарын бақылады. Латын тілінде жазған Гилдас, шамамен 540 жылы Британия тарихы туралы айтады, бірақ оның ертерек бөлігі (басқа дереккөздерде бар) қатты шатасқан. Ол Батыс Британияның бес билеушісін – Дюмонияның Константинін, Аурелий Канинді, Деметаның Вортипорын, Кунегласты және Маглокунусты (Mailcun немесе кейінірек Гвинедтің Maelgwn) олардың күнәлары үшін айыптайды. Ол сондай-ақ британдық дін қызметкерлерін сынады. Ол британдықтардың тамақтануы, киімдері және ойын-сауықтары туралы ақпарат береді. Ол британдықтардың өлтірілгенін, эмиграцияға кеткенін немесе құлға айналғандарын жазады, бірақ сандарды көрсетпейді. VI ғасырдың соңында саксондықтардың кеңеюінің тағы бір кезеңі болды, 552 жылы кейіннен Уэссексті билеген әулет Серобурхты басып алды, және Деорхам шайқасынан кейін Котсуолдс аймағына енді (577), бірақ осы кезеңдегі англосаксон жылнамасындағы жазбалардың дұрыстығы күмәнді. Бұл жаулаулар қазіргі жазушылар, ешқандай нақты дәлелсіз, Оңтүстік-Батыс Англияның британдықтарын (кейін Батыс Уэльс деп аталды) Уэльстің британдықтарынан бөліп тастады деп жиі айтады. (Осы кезеңнен кейін 611 жылы Честер шайқасы Англияның солтүстігіндегілерден бөліп тастаған болуы мүмкін.) 570 жылдарға дейін британдықтар Англия мен Уэльстің жартысына жуығын бақылап тұрды.

The proximate cause of the end of Roman rule in Britannia appears to have been a power struggle between aristocrats and Stilicho, a Roman general and strongman of the Roman Empire. In order to protect Italy from invasions by the Visigoths, Stilicho had seriously depleted the Roman forces defending the Limes Germanicus. In the summer of 406 there was a rebellion of legionarii in Britain that resulted in the acclamation of several usurpers in quick succession as imperator, a declaration of rebellion against the ruling emperor. The last of these, Constantine III, crossed the Channel at Bononia and took with him all of the mobile troops left in Britain, thus denuding the province of any first line military protection. The Roman forces in Gaul (modern France) declared for him, followed by most of those in Hispania (modern Spain). On 31 December 406 the Vandals, Burgundians, Alans and Sueves crossed the Rhine and overran the Limes Germanicus. Meanwhile, there were barbarian raids on Britain in 408, but these seem to have been defeated. After 410 Honorius apparently sent letters to the cities of Britain telling them to fend for themselves, though this is sometimes disputed. From the middle of the 5th century the Germanic raiders began to settle in the eastern river valleys. Later civil wars seem to have broken out, which have been interpreted either as being between pro Roman and independence groups or between "Established Church" and Pelagian parties (Myres 1965, Morris 1965), a class struggle between peasants and land owners (Thompson 1977, Wood 1984), or a coup by an urban elite (Snyder 1988). A recent view explored by Laycock (Britannia the Failed State, 2008) sees Britain violently fragmenting into kingdoms based on British tribal identities; 'violently' is disputable, but clearly most of the civitates gradually transformed into kingdoms. Life seems to have continued much as before in the countryside, and on a reduced scale in the towns as evidenced by the descriptions of Germanus' visits. It appears that while Roman cities and towns have decreased in size, they retained administrative and symbolic importance for new polities. Gildas says that a "council" was convened by Vortigern to find ways of countering the barbarian threat. The council opted to hire Saxon mercenaries, following Roman practice. After a while these turned against the British and plundered the towns. A British leader, Ambrosius Aurelianus, fought against them in a number of battles apparently over a long period. Towards the end of this period was the Battle of Mons Badonicus, around 490, which later sources claimed was won by King Arthur, though Gildas does not identify him. After this there was a long period of peace. The British seem to have been in control of England and Wales roughly west of a line from York to Bournemouth. The Saxons had control of eastern areas in an arc from East Yorkshire through Lincolnshire and perhaps Nottinghamshire, to East Anglia and South East England. Writing in Latin, perhaps about 540, Gildas gives an account of the history of Britain, but the earlier part (for which other sources are available) is severely muddled. He castigates five rulers in western Britain – Constantine of Dumnonia, Aurelius Caninus, Vortipor of the Demetae, Cuneglasus and Maglocunus (Mailcun or in later spelling Maelgwn of Gwynedd) – for their sins. He also attacks the British clergy. He gives information on the British diet, dress and entertainment. He writes that Britons were killed, emigrated or enslaved but gives no idea of numbers. In the late 6th century there was another period of Saxon expansion, starting with the capture of Searoburh in 552 by the dynasty that later ruled Wessex, and including entry into the Cotswolds area after the Battle of Deorham (577), though the accuracy of the entries in the Anglo Saxon Chronicle for this period has been questioned. These conquests are often said by modern writers, on no clear evidence, to have separated the Britons of South West England (known later as the West Welsh) from those of Wales. (Just after the period being discussed, the Battle of Chester in 611 might have separated the latter from those of the north of England.) Until the 570s, Britons were still in control of about half of England and Wales.

Дін

Рим империясы ресми түрде 5-ғасырдың басында христиан дінін қабылдады, бірақ осы кезеңнің басында Батыс Англияда бұрынғы пұтқа табынушылық ғибадатханаларының жаңартылғаны туралы мәліметтер бар. Дегенмен, көптеген ғибадатханалардың орнын сол жерде немесе жақын маңдағы христиан шіркеулері басып алған сияқты. Осы кезеңде «келт» шіркеулері немесе монастырлары британдық аймақтарда, мысалы Гластонбериде гүлденген көрінеді, бірақ көбінесе 6-ғасырға дейін емес; ал «сакстар» пұтқа табынушылар болды. Бұл халықтар арасындағы зор қарсылықты күшейте түсті. Көптеген римдік зираттар кейінгі заманға дейін сақталған, мысалы Сомерсеттегі Каннингтон зираты. Шығыста сакстардың арасында өртеуден жерлеуге көшу болды. Әулие Августиннің келгені сакстар үшін маңызды христиандану оқиғасы ретінде қарастырылса да, епископ патшаның Меровинг әйелімен бірге Кентке келген еді. Осы уақыттан кейін де басқа сакстар пұтқа табынушылықта қалды. 429 жылы британдық Диакон Палладий Римдегі Пападан пелагиандыққа қарсы күреске көмек сұрады. Троялық епископтар Герман мен Лупус жіберілді. Бұрынғы әскери қолбасшы Герман британдықтарды «Аллилуйя» жеңісіне бастап, мүмкін Уэльсте немесе Херефордширде жеңіске жеткізді. Кейін Герман Англияға екінші рет сапар шеккен. Британдық епископтың Галлиядағы синодқа қатысуы, кем дегенде, кейбір британдық шіркеулердің 455 жылға дейін Галлиямен толық әкімшілік және доктриналық байланыста болғанын көрсетеді. Солтүстікте Уитхорн Шотландиядағы ең көне шіркеу деп есептеледі, ол 397 жылы Әулие Ниниан құрған. Коротик (немесе Керетик) – Әулие Патриктің хатын алған, дінен тайған пикт патшасы. Оның бекінісі Клайд өзеніндегі Думбартон-Рок болған болуы мүмкін, ал оның ұрпағы Риддерх Хейлдің есімі Әулие Колумбаның өмірнамасында айтылады. Риддерх 6-ғасырдың соңында Дал-Риатаның Аедан мак Габрайн және Регедтің Уриен, сондай-ақ Берницияның Этельфритінің замандасы болды. Колумбадан айырмашылығы, Клайдтың британдықтарына уағыз айтқан және Глазгоның негізін қалаушы деп есептелетін Кентигерн – көлеңкелі тұлға.

Officially the Roman Empire was Christian at the start of the 5th century, but there is evidence of rural pagan temples being refurbished at the start of this period in western England. However, most temples seem to have been replaced eventually by Christian churches on the same site or nearby. "Celtic" churches or monasteries seem to have flourished during this period in the British areas, such as that at Glastonbury, though mostly not until the 6th century; but the "Saxons" were pagan. This reinforced a great antipathy between the peoples. Many Roman cemeteries continued into much later times, such as that at Cannington, Somerset. In the east, there was a gradual transition among the pagan Saxons from cremation to inhumation. Although the arrival of Saint Augustine is traditionally seen as the significant Christianising event for the Saxons, a bishop had already arrived in Kent with the king's Merovingian wife. Other Saxons remained pagan after this time. In 429, a British Deacon, Palladius, had requested support from the Pope in Rome to combat Pelagianism. Bishops Germanus and Lupus of Troyes were sent. Germanus, a former military commander, is reported to have led the British to the "Hallelujah" victory, possibly in Wales or Herefordshire. Germanus is said to have made a second visit to England later. Participation by a British bishop at a synod in Gaul demonstrates that at least some British churches were in full administrative and doctrinal touch with Gaul as late as 455. In the north, Whithorn is said to be the earliest church in Scotland, being founded in 397 by Saint Ninian. Coroticus (or Ceretic) was an apostate Pict king who was the recipient of the letter from Saint Patrick. His base may have been Dumbarton Rock on the River Clyde, and his descendant Rhydderch Hael is named in the Life of Saint Columba. Rhydderch was a contemporary of Áedán mac Gabráin of Dal Riata and Urien of Rheged in the late 6th century, as well as of Æthelfrith of Bernicia. Unlike Columba, Kentigern, the supposed apostle to the Britons of the Clyde and alleged founder of Glasgow, is a shadowy figure.

Тілдік дәлелдер

Лингвистика мәдениетті талдауда және белгілі бір дәрежеде саяси бірлестіктерді зерттеуде пайдалы. Беданың "Historia ecclesiastica gentis Anglorum" (731 жылы аяқталған) еңбегінде былай делінген: "Қазіргі уақытта [Британияда] бес халықтың тілдері бар, атап айтқанда, аңглосакстардың (ағылшын) тілі, бриттердің (бритондық) тілі, шотландтардың (гел) тілі, пикттердің және латын тілдері" (HE 1.1). Осы кезеңде бритон тіліндегі өзгерістерге Кеннет Х. Джексон шолу жасаған. Ежелгі ағылшын, P және Q кельт тілдері, сондай-ақ латын тілдерін зерттеу бриттер, гельдер және аңглосакстар арасындағы байланысқа дәлел келтірді. Басым пікір бойынша, ежелгі ағылшын тілінде тілдік байланысқа қатысты айғақтар аз. Кейбір ғалымдар грамматикада сөздікке қарағанда көбірек дәлел бар екенін ұсынады, бірақ бұл көптеген зерттеушілер тарапынан күмәндануға ұшырады. Латын тілі жазу үшін қолданыла берді, бірақ оны ауызша қолдану деңгейі көп дау тудырды. Сол сияқты, жер аттарын зерттеу бір аймақтың тілдік тарихы туралы ақпарат береді. Англияда (Корнуолл мен Камбрияны қоспағанда) жер аттарында кельт тілінің іздері шашыраңқы түрде кездеседі. Батысқа қарай кельт жер аттарының саны артады. Кельт тектес өзен аттары мен топографиялық атаулар да бар. Топонимикалық және лингвистикалық дәлелдердің түсіндірмесі: Аңглосаксон тілі мен мәдениеті Ұлыбританияның оңтүстігі мен шығысындағы саяси және әлеуметтік үстемдігінің арқасында басымдыққа ие болды. Латын элементтері бар аттар тұрақты қонысқа қатысты болуы мүмкін, ал кейбір жерлердің аттарына ежелгі герман құдайларының есімдері берілген. Бриттік атаулар бриттік халықтың сақталуын көрсете де, көрсетпе де мүмкін. Бриттерді білдіретін аңглосаксон сөзі – wealh – негізінде аталған жерлер бриттіктердің тіршілігін көрсетеді. Мысалы, Уолтон, яғни бриттердің қонысы, Англияның көптеген аймақтарында кездеседі, бірақ кейде ол «Қабырға қаласы» деген мағынаны да білдіреді. Тастарға жазылған жазулар бриттер мен аңглосакстардың қоныстары туралы қосымша мәліметтер береді. Осы кезеңге жататын кельт жазулары бар тастар Батыс Англияда, Уэльсте және Оңтүстік Шотландияда табылған. Шотландия, Уэльс және Корнуолл аймандарынан табылған жазулар огам әрпімен жазылған, олардың кейбіреулерінде ғалымдардың түсіне алмаған формалары бар.

Linguistics is useful in the analysis of culture, and to an extent political associations. Bede in Historia ecclesiastica gentis Anglorum (completed in 731) wrote that "currently, [there are in Britain] the languages of five peoples, namely that of the Angles (English), the Britons (Brittonic), the Scots (Gaelic), the Picts and the Latins" (HE 1.1). A review of the changes in the Brythonic language during this period is given by Kenneth H. Jackson. Studies of Old English, P and Q Celtic, and Latin have provided evidence for contact among the Britons, the Gaels, and the Anglo Saxons. The consensus is that Old English has little evidence of linguistic contact. Some scholars have suggested that there is more evidence in the grammar than in the lexicon, though this is challenged by many. Latin continued to be used for writing but the extent of its use for speech has been much disputed. Similarly, studies of place names give clues about the linguistic history of an area. England (except Cornwall and Cumbria) shows patchy evidence now of Celtic in its place names. There are scattered Celtic place names throughout, increasing towards the west. There are also Celtic river names and topographical names. An explanation of the toponymic and linguistic evidence is that Anglo Saxon language and culture became dominant due to their political and social preeminence in the south and east of Britain. Names with a Latin element may suggest continuity of settlement, while some places are named for pagan Germanic deities. Names of British origin may or may not indicate survival of a British population. Names based on the Anglo Saxon word for the British, wealh, are also taken as indicating British survival. An example is Walton, meaning settlement of the British and this name is found in many parts of England, though it sometimes means Wall town. Surviving inscriptions on stones provide another source of information on the settlements of Britons and the Anglo Saxons. Celtic inscribed stones from this period occur in western England, Wales and southern Scotland. Inscriptions in parts of Scotland, Wales, and Cornwall, are in ogham, some containing forms which scholars have not been able to understand.

Көші-қон көлемі

Рихард Рис Рим империясының астындағы Британияның соңына қатысты екі қарама-қарсы модельді – "төмендеу және көші-қон" мен "басып алу және ығыстыру" деп сипаттады. 5 және 6 ғасырларда англосакстардың көптеп Британияға көшіп келіп, британдықтарды едәуір ығыстырғаны ұзақ уақыттан бері қабылданған пікір. 1943 жылы англосаксон тарихшысы Франк Стентон британдықтардың аман қалуына мүмкіндік бергенімен, негізінен, "соғыстың бірінші кезеңінде Оңтүстік Англияның көп бөлігі басып алынды" деген тұжырымға келді. Бұл түсіндірме жазбаша деректерге, әсіресе Гилдасқа, сондай-ақ англосаксон тарихшысы Беденің англосакстардың келуін зорлықпен байланыстырған жазбаларына негізделген. Топонимикалық және тілдік дәлелдер де осы пікірді қолдады, себебі шығыс Британияда британдық жер аттарының өте азы сақталған, көне ағылшын тіліне британдық кельт сөздері аз енген, ал бритон тілі мен халықтары Оңтүстік-Батыс Британиядан Арморикаға, кейіннен Бретаньға көшіп кеткен. Бұл түсінік, әсіресе, Англияның Еуропадан өзгеше дамығанын, шектеулі монархия мен бостандыққа құштарлығын көрсетуге ниеттенген ағылшын тарихшыларына ұнады. Олар мұның англосакстардың жаппай басып кіруінен туындағанын айтты. Бұл көзқарасқа барлығы келіспесе де, Эдвард Гиббон британдықтардың көп бөлігінің аман қалғанына сенгенімен, бұл басым парадигма болды. Көптеген ғалымдар қазір осы аргументті қолданса да, дәстүрлі көзқарас әлі де көптеген тарихшылар тарапынан қолдау табады. Мысалы, Лоуренс Джеймс 2002 жылы Англияның "римдік-британдықтарды жойып жіберген англосаксон ағынымен шайылып кеткенін" жазды. Дәстүрлі көзқарас 1990 жылдардан бері ішінара (кейбір орталарда айтарлықтай) сынға ұшырады, Британияға келген англосакстардың саны азайды. Төмендетілген сандар қабылданатын болса, бұл англосакстардың британдық халықты едәуір ығыстырғанына күмән тудырады. Егер англосакстар аз болса, олар жергілікті халықтың қатысуымен билеуші элитаны құрған деген болжам бар. Сондықтан кейбір "саксондық" қабірлер британдықтарға тиесілі болуы мүмкін, бірақ көптеген ғалымдар бұл пікірмен келіспейді. 2016 жылы жарияланған екі генетикалық зерттеу Кембриджшир, Йоркшир және Даремде табылған ежелгі жерлеулердің деректерін пайдаланып, қазіргі ағылшын халқының тегінде англосакстар мен кельттердің елеулі үлесі бар екенін анықтады.

Two contrasting models of the end of sub Roman Britain have been described by Richard Reece as "decline and immigration" and "invasion and displacement". It has long been held that the Anglo Saxons migrated to Britain in large numbers in the 5th and 6th centuries, substantially displacing the British people. The Anglo Saxon historian Frank Stenton in 1943, although making considerable allowance for British survival, essentially sums up this view, arguing "that the greater part of southern England was overrun in the first phase of the war". This interpretation was based on the written sources, particularly Gildas but also the later sources such as the Anglo Saxon historian Bede, that cast the arrival of the Anglo Saxons as a violent event. The toponymic and linguistic evidence was also considered to support this interpretation, as very few British place names survived in eastern Britain, very few British Celtic words entered the Old English language and the Brythonic language and peoples migrated from south western Britain to Armorica, which eventually became Brittany. This interpretation particularly appealed to earlier English historians, who wanted to further their view that England had developed differently from mainland Europe, with a limited monarchy and love of liberty. This, it was argued, came from the mass Anglo Saxon invasions. While this view was never universal – Edward Gibbon believed that there had been a great deal of British survival – it was the dominant paradigm. Though many scholars would now employ this argument, the traditional view is still held by many other historians, Lawrence James writing in 2002 that England was "submerged by an Anglo Saxon current which swept away the Romano British." The traditional view has been partly deconstructed (considerably in some circles) since the 1990s, with a reduction in the numbers of Anglo Saxons believed to have arrived in Britain. A lower figure is sometimes accepted, which would mean that it is highly unlikely that the existing British population was substantially displaced by the Anglo Saxons. If fewer Anglo Saxons arrived, it is proposed that they formed a ruling elite, with acculturation of the local population. Thus some "Saxon" graves may be of Britons, though many scholars disagree. Two genetic studies published in 2016, using data from ancient burials found in Cambridgeshire, Yorkshire and Durham, found that the ancestry of the modern day English population contained substantial contributions from the Anglo Saxon and Celtic peoples.

Рим Британиясының соңы

Римдық Британияның аяқталуына қатысты әртүрлі мерзімдер ұсынылды, оның ішінде 402 жылы римдік монетаның импортталуының тоқтауы, 407 жылы Константин III-нің бүлік көтеруі, 409 жылы Зосим еске алған бүлік және 410 жылы Хонорийдің жарлығы. Қазіргі заманғы деколонизациядан өзгеше, римдік Британияның аяқталу мерзімін анықтау қиын, ал нақты процесі белгісіз. Британиядағы римдық биліктің аяқталу себептеріне қатысты пікірлер әртүрлі. Теодор Моммсен алғаш айтқан пікір бойынша, римдіктер Британияны тастап кеткен. Бұл тұжырым уақыт өте келе А.С. Эсмонд Клеридің соңғы зерттеулерімен де қолдау тапты. Осы тұжырымға сәйкес, рим империясындағы ішкі дағдарыстар және варварларға қарсы күресу үшін әскерлерді қайтару қажеттілігі римдіктерді Британияны тастап кетуге мәжбүр еткен. Империялық жүйенің құлауы Британиядағы императорлық биліктің аяқталуына себеп болды. Алайда, Майкл Джонс римдіктер Британияны тастап кетпеген, керісінше, Британия римдіктерден кеткен деген альтернативті тезисті ұсынды. Ол 4-шы ғасырдың соңы мен 5-шы ғасырдың басында Британиядан шыққан көптеген басып алушыларды атап өтті және 5-шы ғасырдың басында Британияға монета ағыны тоқтағанын, сондықтан әкімшілер мен әскерлерге жалақы төленбегенін көрсетті. Оның сөзіне қарағанда, осының бәрі британдықтарды римдіктерге қарсы көтерілуге итермеледі. Бұл тұжырымдар сынға ұшырауы мүмкін, ал мәселе әлі де ашық. Бұл зорлық-зомбылыққа толы кезең болды және, мүмкін, кең таралған шиеленіс болды, осыған қатысты жазба дереккөздерде айтылған. Бұл көптеген британдықтардың қаза болуына әкелген болуы мүмкін. Сондай-ақ, оба эпидемиялары туралы да мәліметтер бар. Лейкок (Британия сәтсіз мемлекет, 2008) рулық қақтығыстардың, тіпті 410 жылға дейін басталған болуы мүмкін, Британияның көп бөлігін бөліп, экономиканы құртуға көмектескен болуы мүмкін деп болжайды. Жерді пайдаланудан алынған деректер өндірістің төмендеуін көрсетеді, бұл халық санының азаюының белгісі болуы мүмкін. Кейбір британдықтар Еуропаның басқа аймақтарына көшіп кетті, ал солтүстік-батыстағы Арморика Галлиясы Бретань деп аталды. Сонымен қатар, Испаниядағы Галлекияға британдықтардың көшіп келгендігі туралы дәлелдер бар. Бұл көші-қонның мерзімі белгісіз, бірақ соңғы зерттеулер британдықтардың оңтүстік-батысынан Бретаньға көшіп келуі 300 жылы басталған және 500 жылы аяқталған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Егер бұл мерзім осылай ертерек болса, олар босқындар болмауы мүмкін, ал осы аймаққа қоныстанғандар Арморика, Керн/Корнуалль ("Кернов/Корнуалль") және Домнонеа ("Девон") провинцияларының атауларында өздерінің іздерін қалдырды. Алайда, британдықтар мен Бретань арасындағы тығыз байланыс туралы нақты тілдік дәлелдер бар. Галисияда, Иберия түбегінің солтүстік-батыс бұрышында, дәстүрлі кельт мәдениетінің тағы бір аймағында, шамамен 580 жылы жасалған Суэбская Parochiale, Брага метрополитіндегі әрбір епархияның негізгі шіркеулерінің тізімін қамтиды: ecclesia Britonensis, қазір Бретонья (Люгоның солтүстігінде), бұл Солтүстік-батыс Испанияға британдық иммигранттардың рухани қажеттіліктерін қамтамасыз еткен епископтың ордасы болды: 572 жылы епископ Майлок кельт есімін алып жүрген. Осы қоныстанушылар кельт христиан дінін өздерімен бірге алып келді, бірақ ақырында 633 жылы Толедоның төртінші кеңесінде латын шіркеуінің билігін қабылдады. Епархия Ферролдан Эо өзеніне дейін созылған. Испанияда бұл аймақты кейде "үшінші Британия" немесе "соңғы Британия" деп атады. Англосаксондық емес патшалықтар Британияның батысында пайда бола бастады және олар алғаш рет Гилдастың "De Excidio" еңбегінде еске алынды. Бұл патшалықтар римдік құрылымдардан белгілі бір дәрежеде пайда болған болуы мүмкін. Бірақ олардың рим империясының бір бөлігі болмаған Гиберниядан күшті әсер алғандығы да анық. Археология осы патшалықтарды зерттеуді одан әрі жалғастыруға көмектесті, әсіресе Тинтегел немесе Оңтүстік Кадберидегі төбе бекінісі сияқты жерлерде. Солтүстікте британдық корольдіктер дамыды, олар Эвраук (болжамды аты), Брайни, Регед, Стратклайд, Элмет және Гододин құрады. Хадриан қабырғасының бойындағы 5-ші және 6-шы ғасырлардағы жөндеу жұмыстары табылды, сондай-ақ Шотландияның оңтүстік-батысындағы Уитхорн қаласында (мүмкін Ниниан монастырының орны) табылған. Кездейсоқ жағдайларда Вроксетер және Кервент сияқты кейбір римдік қалалардың тұрғын үйлердің сақталуын көрсететін деректер табылды. Қалалық пайдалану шіркеу құрылысымен байланысты болуы мүмкін. Батыс Британияда Артур патшаның тарихи тұлға екеніне сенетін археологтар көптеп табылды. Бұл туралы заманауи жазба деректер аз болғанымен, археологиялық деректер римдік-британдық патшаның суб-рим кезеңінде үлкен билікке ие болғанын көрсетеді, мысалы, Тинтегел және Уандсайк сияқты нысандардың құрылысынан көрінеді. Мұндай түсіндірулер әлі де көпшіліктің қызығушылығын оятып, ғалымдардың күмәнін тудыруда. Саяси және тілдік тұрғыдан ығысып қалған британдық ғалымдар мен дін қызметкерлері сауаттылығы, шіркеулік әлеуметтік құрылымдары және Британиядағы рим кезеңінің тарихи естелігі арқылы англосаксон жаңа келгендерге маңызды әсер етті, әсіресе англосаксондықтардың христиандануынан кейін. Толығымен ауызша мәдениеттен келген англосаксондықтар британдықтардың дамыған христиан және сауатты мәдениетіне зор ықпал етті. Британдық ғалымдар көбінесе англосаксондық сарайларда патшалықтарды басқаруға көмектесу үшін жұмысқа алынды. Бұл британдық мәдениетті британдықтар саяси жағынан жоғалтқан Британияның сол бөліктеріне қайта енгізді. Осы процестің ең жарқын мысалы - уэльс тарихшыларының әдеби еңбектерінің арқасында ағылшындардың ұлттық батыры ретінде қабылданған аңызға толы британдық соғыс жетекшісі Артур патшаның қабылдануы.

Various dates have been proposed to mark the end of Roman Britain, including the end of Roman currency coinage importation in 402, Constantine III's rebellion in 407, the rebellion mentioned by Zosimus in 409, and the Rescript of Honorius in 410. Unlike modern decolonisation, the dating of the end of Roman Britain is complex, and the exact process is unknown. There is some controversy as to why Roman rule ended in Britain. The view first advocated by Theodor Mommsen was that Rome left Britain. This argument was substantiated over time, most recently by A. S. Esmonde Cleary. According to this argument, internal turmoil in the Roman Empire and the need to withdraw troops to fight off barbarian armies led Rome to abandon Britain. It was the collapse of the imperial system that led to the end of imperial rule in Britain. However, Michael Jones has advanced an alternative thesis that argues that Rome did not leave Britain, but that Britain left Rome. He highlights the numerous usurpers who came from Britain in the late 4th and early 5th centuries, and points out that the supply of coinage to Britain had dried up by the early 5th century, so that administrators and troops were not getting paid. All of this, he argues, led the British people to rebel against Rome. These arguments are open to criticism, and the question is still open. It was a violent period, and there was probably widespread tension, alluded to in all the written sources. This may have led to the deaths of many Britons. There are also references to plagues. Laycock (Britannia the Failed State, 2008) suggests tribal conflict, possibly even starting before 410, may have sliced up much of Britain and helped destroy the economy. The evidence from land use suggests a decline in production, which might be a sign of population decline. It is clear that some British people migrated to elsewhere in Europe, and Armorica in northwest Gaul became known as Brittany. There is also evidence of British migration to Gallaecia, in Hispania. The dates of these migrations are uncertain, but recent studies suggest that the migration from south western Britain to Brittany may have begun as early as 300 and had largely ended by 500. These settlers, unlikely to be refugees if the date was this early, made their presence felt in the naming of the westernmost, Atlantic facing provinces of Armorica, Kerne/Cornouaille ("Kernow/Cornwall") and Domnonea ("Devon"). However, there is clear linguistic evidence for close contact between the south west of Britain and Brittany across the sub Roman period. In Galicia, in the north west corner of the Iberian peninsula, another region of traditional Celtic culture, the Suebian Parochiale, drawn up about 580, includes a list of the principal churches of each diocese in the metropolitanate of Braga: the ecclesia Britonensis, now Bretoña (north of Lugo), which was the seat of a bishop who ministered to the spiritual needs of the British immigrants to northwestern Spain: in 572 the bishop, Mailoc, had a Celtic name. The settlers had brought their Celtic Christianity with them but finally accepted the Latin Church's jurisdiction at the Fourth Council of Toledo in 633. The diocese stretched from Ferrol to the Eo River. In Spain, the area has sometimes been dubbed "the third Britain" or "the last Britain". Non Anglo Saxon kingdoms began appearing in western Britain, and are first referred to in Gildas' De Excidio. To an extent these kingdoms may have derived from Roman structures. But it is also clear that they drew on a strong influence from Hibernia, which was never part of the Roman Empire. Archaeology has helped further the study of these kingdoms, notably at sites like Tintagel or the hillfort at South Cadbury. In the north there developed the British kingdoms of the Hen Ogledd, the "Old North", comprising Ebrauc (probable name), Bryneich, Rheged, Strathclyde, Elmet and Gododdin. 5th and 6th century repairs along Hadrian's Wall have been uncovered, and at Whithorn in south western Scotland (possibly the site of Ninian's monastery). Chance discoveries have helped document the continuing urban occupation of some Roman towns such as Wroxeter and Caerwent. Continued urban use might be associated with an ecclesiastical structure. Western Britain has attracted those archaeologists who wish to place King Arthur as a historical figure. Though there is little contemporary written evidence for this, archaeological evidence does suggest that a Romano British king might have wielded considerable power during the sub Roman period, as demonstrated by the creation of sites such as Tintagel and earthworks such as the Wansdyke. Such interpretations continue to attract the popular imagination and the scepticism of academics. While pushed back politically and linguistically, British scholars and ecclesiastics had a significant impact on the Anglo Saxon newcomers through literacy, ecclesiastical social constructs and historical memory of the Roman period in Britain, particularly after the Christianizing of the Anglo Saxons. Coming from a fully oral cultural background, the Anglo Saxons were heavily influenced by the more developed Christianized and literate culture of the Britons. British scholars were often employed at Anglo Saxon courts to assist in the management of the kingdoms. This reintroduced British culture to those parts of Britain lost to the British politically. The epitome of this process is the adoption of the legendary British war leader, King Arthur, as the national hero of the English, due to the literary work of Welsh historians.

Қоршаған ортаның өзгеруінің әсері

V ғасырда климаттың өзгеруіне дәлелдер бар, жағдайлар салқындап, ылғалдырақ болды. Бұл өсімдік өсіру маусымын қысқартып, жоталы жерлерді дәнді дақылдар өсіруге жарамсыз етті. Дендрохронология 540 жылы болған нақты климаттық құбылысты көрсетеді. Майкл Джонс бұрыннан толық игерілген жерлердегі егін өндірісінің төмендеуі аудан халқына елеулі әсер еткенін айтады.

Өмірбаян

Рим империясында құлдар экономика мен әскер үшін маңызды болды. Рим империясында құлдықтың таралуына қатысты бағалаулар әртүрлі: кейбір деректер бойынша, бірінші ғасырда империя халқының шамамен 30 пайызы құл болған. Соңғы зерттеулер ерте империя үшін 10–15 пайызды ұсынады, себебі "одан жоғары көрсеткіштер алдыңғы тарихындағы жағдайларға сәйкес келмейтін трансформация деңгейін қажет етеді". Кейінгі Рим империясындағы төмен пайыздық көрсеткіштің себебі элиталық және ауылшаруашылық үй шаруашылықтарында құлдардың азаюымен байланысты. Әскери қызметке келуге ниет білдірушілердің жетіспеуі болды. Салықтан түскен алтын германдық және басқа да тайпалық топтарды кеңінен пайдалануға мүмкіндік берді, оларға қымбат жабдықтар, баспана және зейнетақы төлеудің қажеті болмады. Салық жалданбалы әскерлерді фодерати ретінде тарту үшін қолданылды, бірақ ол қазынаны да қуратып жіберді. Бұрынғыда шетелдіктер римдік офицерлер басқаратын "ауксилия" жасақтарына қосылатын. Рим армиясының бөлімшелері, кішірек Рим легиондары әлі де болды, бірақ бесінші ғасырда біртіндеп жоғалып, империяның қорғауын жалдамалыларға тапсырды. Адрианополь шайқасынан кейін 382 жылғы шарт бойынша готикалық фодерати империя құрамында қалуға рұқсат алды, бұл ғасырлар бойы Римнің барбар жауларын өлтіру, сату немесе оларды Рим армиясына сіңіріп, бөліп тарату саясатын өзгертіп жіберді. Госпиталитас жүйесі өздері басып алған жерлерге орналасқан варварларға аймақтың үштен бір бөлігін (немесе оның құнын) берді. Олар императорға адалдықтарын білдіріп, тәуелсіздіктерін сақтай отырып, әскери қолдау көрсетті. Егер теория дұрыс болса, германдық халықтар осы реформалардан бұрын да, кейін де Британияда тұрған болуы мүмкін. Бір нәрсе екіншісіне себеп болып, тізбектей оқиғаларға әкелді. Жалданбалы әскерлерді, оларға алтынмен төленгенін, кәсіби тұрақты армияны қолдауға жұмсау және олардың болуына бейімделу Батыс империяның құлауына себеп болды. Империя шегінде әрекет ететін фодераттар ақырында жаңа жер иелеріне айналды, себебі оларды бағындыруға кәсіби Рим армиясы болмады. Ежелгі авторлар осы қателіктерге ащылықпен наразылық білдірді. Шығыс, жалдамалы әскерге көп сүйенбегендіктен, Британияның тағдырынан құтылды. 410 жылдан кейінгі онжылдықтарда британиялықтар императорлардың вестготтармен, бургундтармен, суэвтермен, вандалдармен және франктармен жасаған қателіктерін қайталады – олар өздерін қорғау үшін жалдамалыларды шақырып, кейіннен олар Британияны басып алды.

Slaves were important in the economy and the army in the Roman Empire. Estimates for the prevalence of slavery in the Roman Empire vary: some estimate that around 30% of the population of the Empire in the 1st century was enslaved. A more recent study suggests 10–15% even for the early empire "as any greater estimate would require implausible levels of transformation in a pre modern context." The difference the lower percentage in the Later Roman Empire can be attributed to fewer slaves in sub elite households and agricultural estates Not enough men wanted to enter military service. The gold from the tax led to a greater use of Germanic or other tribal groups who did not need to be expensively equipped, housed, and paid pensions, as the tax was used to recruit mercenaries as foederati, but it also drained the treasury. Previously foreigners were put into units, the auxilia, officered by Romans. Roman army units, the smaller Later Roman legions, continued to exist but gradually disappeared in the 5th century leaving defence of the Empire to hirelings. After the Battle of Adrianople, the Gothic foederati, by the Treaty of 382, were allowed to remain with the Empire intact, which reversed the centuries old Roman policy of destroying barbarian enemies by killing them all, selling them or incorporating them into the Roman army by scattering them across units. The hospitalitas system granted a third of the land (or fees) of a region to barbarians who had invaded and occupied those lands assigned to them. In return, these people declared loyalty to the Emperor and provided military support, whilst retaining their independence. If the theory is correct, Germanic peoples may have been resident in Britain before and after these reforms. One thing led to another to create a spiral. The policy of substituting mercenaries who were paid in gold which should have gone to support the professional standing army and accommodation to their presence spelled the doom of the Western Empire. The federates, operating from within the boundaries of the Empire, eventually became the new landlords, as there was no professional Roman army to subdue them. Ancient authors bitterly comment on this series of policy mistakes. The East which relied far less on mercenaries escaped Britain's fate. The Britons in the decades after 410 repeated the mistakes the emperors had done with the Visigoths, Burgundians, Sueves, Vandals, and Franks – they invited mercenaries to protect them, then those same mercenaries subsequently took control over Britain.

Юстинианның обасы

Британия халқының саны Рим дәуірінен кейін 1,5-3 миллионға дейін кеміген болуы мүмкін, бұл қоршаған ортаның өзгеруінен (Кешіккен антикалық мұз дәуірі) және одан кейін оба мен шешек ауруларынан туындаған болуы мүмкін (шамамен 600 жылы шешек Үндістаннан Еуропаға тарады). Юстиниан обасының 6-шы ғасырда Жерорта теңізі әлеміне енгені және 544 немесе 545 жылдары Британ аралдарына, алғаш рет Ирландияға жеткені мәлім. Кейінгі ортағасырлық валлик «Ллудд пен Ллефелис» ертегісінде лондондықтарға әсер еткен үш оба туралы айтылады.

Англосаксондық қоныстар

Лондон университетінің колледжі басқарған зерттеулерге сәйкес, англосаксон қоныс аударушылары қазіргі Англияда тұрған жергілікті кельт британдықтарынан 5 ғасырдың ортасынан бастап 300 жылдан астам уақыт бойы маңызды әлеуметтік және экономикалық артықшылыққа ие болуы мүмкін. Дегенмен, англосаксондықтардың тек германдық ингаевон тайпасынан шыққандығын ескеретін бұл болжам күмәнді.

Кіші көші-қон теориясы

Бұл кезеңде Ұлыбританияға келген англосаксондықтардың саны туралы қалыптасқан көзқарас қайта қарастырылды. Жаңа келгендердің жергілікті халықпен бірігуі аралдың жаулануының неге сонша баяу және толыққанды болмағанын, сондай-ақ аралдың даниялық викингтер мен нормандтардың шабуылдарына ұшырауын, халық құрамына қатысты басқа да мәселелерді түсіндіруге болады.

Стивен Оппенгеймердің теориясы

Стивен Оппенхаймер Вейл мен Капеллидің зерттеулеріне сүйене отырып, римдіктерден кейінгі ешбір шапқышылық Британ аралдарының гендік қорына елеулі әсер етпегенін, ал тарихқа дейінгі тұрғындар Ибериялық генетикалық тобына жатқанын айтады. Оның сөзіне қарағанда, Британ аралдарындағы көптеген адамдар генетикалық тұрғыдан Испанияның солтүстігіндегі және Францияның оңтүстік-батысындағы баск халқына ұқсас, Уэльсте 90%-дан бастап Шығыс Англияда 66%-ға дейін. Оппенхаймер Англияның батысы мен шығысы арасындағы айырмашылықтың себебі англосаксондық шапқышылық емес, генетикалық ағыстың екі басты жолынан туындайтынын болжайды – бірі Атлант жағалауымен, екіншісі Континенталдық Еуропаның көршілес аймақтарынан. Ол Форстер мен Тоттың тіл білімі саласындағы жұмыстарын келтіреді, онда Индоевропа тілдері соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін шамамен 10 000 жыл бұрын бөліне бастағаны айтылады. Ол келт тілдерінің Үнді-Еуропа тілдерінен бұрынғы күдіктерден ертерек, шамамен 6000 жыл бұрын бөлініп шыққанын мәлімдейді. Оппенхаймер ағылшын тілінің рим кезеңінен бұрын басқа герман тілдерінен бөлініп, қазіргі Оңтүстік және Шығыс Англия, Солтүстік-Шығыс Франция және Бельгиядағы белг тайпаларының римдіктер басып алғанға дейін және англосаксондықтар келгенге дейін сөйлеген тілі болғанын айтады. Брайан Сайкс өзінің зерттеулерінде Оппенхаймерге ұқсас қорытындыларға келді, оны 2006 жылы жарық көрген «Аралдардың қаны: біздің тайпалық тарихымыздың генетикалық тамырларын зерттеу» кітабында жариялады, ол АҚШ және Канадада «Саксондар, викингтер және кельттер: Британия мен Ирландияның генетикалық тамырлары» деген атпен шықты. «Келттер кімдер?» деген мақаласында Уэльстің Ұлттық мұражайы былай деп жазады: «Болашақтағы генетикалық зерттеулер ежелгі және қазіргі адам ДНК-сының зерттеуі арқылы осы мәселені түсінуге көмектесуі мүмкін. Алайда, қазірге дейін жүргізілген зерттеулер өте аз сандағы адамдарды және тіл білімі мен археология туралы ескірген болжамдарды пайдаланып, сенімсіз қорытындылар жасауға бейім».

Stephen Oppenheimer, basing his research on the Weale and Capelli studies, maintains that none of the invasions since the Romans have had a significant impact on the gene pool of the British Isles, and that the inhabitants from prehistoric times belong to an Iberian genetic grouping. He says that most people in the British Isles are genetically similar to the Basque people of northern Spain and southwestern France, from 90% in Wales to 66% in East Anglia. Oppenheimer suggests that the division between the West and the East of England is not due to the Anglo Saxon invasion but originates with two main routes of genetic flow – one up the Atlantic coast, the other from neighbouring areas of Continental Europe – which occurred just after the Last Glacial Maximum. He reports work on linguistics by Forster and Toth which suggests that Indo European languages began to fragment some 10,000 years ago, at the end of the last Ice Age. He claims that the Celtic languages split from the Indo European earlier than previously suspected, some 6000 years ago. He claims that the English language split from the other Germanic languages before the Roman period, and became the English that was spoken by the Belgae tribes of what is now southern and eastern England, northeastern France, and Belgium prior to their conquest by the Romans, and long before the arrival of the Anglo Saxon. Bryan Sykes came to fairly similar conclusions as Oppenheimer in his research, which he set forth in his 2006 published book Blood of the Isles: Exploring the Genetic Roots of our Tribal History, published in the United States and Canada as Saxons, Vikings and Celts: The Genetic Roots of Britain and Ireland. In its summary of their article "Who were the Celts? ", the National Museum of Wales note, "It is possible that future genetic studies of ancient and modern human DNA may help to inform our understanding of the subject. However, early studies have, so far, tended to produce implausible conclusions from very small numbers of people and using outdated assumptions about linguistics and archaeology".