Кіріспе

Терек казак әскері – 1577 жылы Еділден Терек өзеніне көшіп келген бос казактардан құрылған казак әскері. Бұл казак әскеріне жергілікті Терек казактары кейіннен қосылды. 1792 жылы Кавказ сызығы казак әскерінің құрамына енді, ал 1860 жылы одан бөлініп, Владикавказ қаласы оның орталығы болды. 1916 жылы әскердің халқы 1,9 миллион десятина жерде 255 мың адамды құрады.

Ерте тарих

Теректе алғашқы казақ қауымы қалай пайда болғаны белгісіз. Бір теория бойынша, олар Хазар мемлекеті мен Тмутаракан княздығының ұрпақтары болған, себебі 1023 жылы Листвено шайқасында Ярослав Мудрыйдың әскерін талқандағанда оның жағында казактар болғандығын көрсететін жазбалар бар. Бұл Кавказдың славян халқы бұл аймаққа ертерек қоныстанған дегенді білдіреді.) Бірақ кейін Терек казақтары алғашқы Терек казақтарын өздеріне сіңіріп алып, жаңа егіншілік енгізді. Төменгі Терек өзеніндегі славян қоныстары туралы ең ерте деректер 1520 жылға дейін барады, осы жылы Рязань княздығы Мәскеудің Ұлы княздығына қосылып, бір топ адам Төменгі Терек өзенінің табиғи бекінісіне (қазіргі Солтүстік Чечня) қоныстанды. Алғашқы қоныс Акташ өзенінің сағасында орналасқан. Осыдан ең көне казақ тобы – Гребен казактары (Гребенские казаки Grebenskiye Kazaki) пайда болды, олар өзеннің екі жағалауына қоныстанды. 1559-71 жылдары Ресей патшалығы бірнеше науқан жүргізіп, бірнеше бекіністер салды, соның ішінде алғашқы Терка салынды, кейін тәуелсіз казактар оны иеленді. 1577 жылы Иван Мурашкин Волга казактарын жеңгеннен кейін, олардың көп бөлігі тарап кетті, ал кейбіреулері Терек алабына қоныстанды. Воевода Новосильцев Төменгі Төректе екінші Терканы салдырып, осылайша Төрек казақтарының тарихы басталды. 1584 жылы Терканы қайтадан казактар басып алды, олардың бір бөлігін Грузия патшасы Картлидің Симон I жалдады. Тағы бір оқиға бойынша, Дон казактары әскерінің атаманы Андрей Шадрин үш казак сотниясынан тұратын отрядты жетектеп Кумык жеріне барып, "Терский" (жайы белгісіз) деген шекаралық қала құрды. Бұл оның Ермек Тимофеевичпен арақатынасының шиеленісуінен туындаған болуы мүмкін. Кейін ол Андреевоны (қазіргі Эндирей) құрды, оған өз аты берілген. 16 ғасырдың соңында Төрек казактары Осман империясына (Темрюк) қарсы бірнеше жорықтар жасады, осыдан кейін Сұлтан Иван Грозныйға шағымданды. 1589 жылы Сунжада алғашқы бекініс салынды, ал Төменгі Төректе тұрақты Терка, кейін Терский Городок деп аталды.

17 ғасыр

1606 жылы қиын кезеңде төрт мың терек казагы өздерінің патшалыққа үміткері Илейка Муромецті қолдау үшін Волгаға аттанды. 1614 жылы қайық жүргізушілер жаңа Романов монархын қолдап, Астрахандағы көтерілістерді басуға көмектесті. 1633 жылы олар Ноғай Ордасының қалдықтарын талқандады, ал он жыл өткен соң 1646 жылы Дон казактарына Қырым хандығына қарсы күресте көмектесті. 17 ғасырдың ортасына қарай казактар Сунжаға қайта кеңейіп, 1651 жылы жаңа бекініс салды. Екі жылдан кейін бұл бекініс кумыктар мен дағыстандықтардың шабуылына тойтарыс берді. Бұл шайқас патшаның құрметін арттырса да, казактарға бекіністі бұзу ұсынылды. 1670 жылдары терек казақтары Астраханда Стенка Разинге қарсы жеңіске жетілуге көмектесті. 1680 жылы орыс православие шіркеуіндегі Раскол Дон казактарына жеткен соң, бірқатар Ескі Нанымдылар Дон өзенінен көшіп, алдымен Кумаға, кейін Аграханға қоныстанды. 1695 жылы Азов жорықтары кезінде терек және қайық жүргізуші казактары Дон казактарына көмек көрсеткеннен кейін Осман империясы терек казактарына қарсы шаралар қабылдады және 1707 жылы олардың көптеген бекіністері Терек өзенінің оң жағалауында қиратылды.

18 ғасыр

1711 жылы граф Апраскин Терек өзенінің сол жағалауына барлық ескі жүзбелі казактарды қоныстандырды. Бұл қадам наразылықпен қарсы алынды, және 18 ғасыр бойы Терек казактары сол жағалауда тұрып, 1799 жылға дейін бай жүзімдіктер мен жерлерді пайдалана берді. Сондай-ақ 1720 жылы жүзбелі казактар мен терек казактары Ресей империясына толықтай қосылды, ал Ресей-Парсы соғысы (1722–1723) кезінде казактар Ресейдің Петр I-іне шығыс Дагестанды жаулап алуға және Дербентті басып алуға көмектесті. Жорық барысында Аграхан мен Сулакқа 1000 қайта қоныстанған дон казагы орналастырылып, Терек казактарымен бірігіп Аграхан казак әскерін (Аграханское Казачье Войско) құрды. 1735 жылы Парсымен жасалған жаңа келісімге сәйкес Сулак желісі тасталды, ал Аграхан казактары Төменгі Терек дельтасына қоныстанды, сондай-ақ Кизляр бекінісі салынды. Осылайша 1735 жылы үш әскер құрылды: Гребенское (Гребенское) – ең алғашқы казактардың ұрпақтарынан, Терско Семейное (Терско Семейное) – Кизлярға дейінгі Аграхан казактарынан, Терско Кизлярское (Терско Кизлярское Терек Кизляр) – Аграхан казактарынан, сондай-ақ армян және грузин халқынан. Калмыктар Каспий теңізінің солтүстік-батыс жағалауына келген кезде, Ресей-Түрік соғысы (1735–1739) кезінде Атаман Аука мен Петров басшылығымен Темрюкке қарсы бірлескен науқан жүргізілді. 1736 және 1765 жылдары Терек өзенінің оң жағалауы, формальды түрде казактардың меншігінде болғанмен, Ресейтің қолдауына көшуді және сол жерге қоныстануды қалаған чечендерге ұсынылды (тарихи деректерге сәйкес, Терек өзенінің солтүстігіндегі жерлер моңғол шапқыншылығына дейін және одан кейін де чечендердің жері болған, ал чечен таулы аймақтары олардың ауыл шаруашылығы өнімдеріне тәуелді болған). 18 ғасырдың екінші жартысында казактар мен тау халқы арасындағы қарым-қатынас нашарлай бастады. 1765 жылы Моздок бекінісі салынды, ол Терек желісіне және Кизлярға шабуыл жасаған кабардиндер үшін маңызды нысанаға айналды. 1771 жылы Емельян Пугачев Терекке келді, адалдық таныту үшін атаман Татаринцев оны тұтқындады. Пугачев қашып кетті, ал 1772–1774 жылдардағы Пугачев көтерілісі Теректе қолдау таппады.

Кавказ соғысы (1770-1860 жылдар)

Ресей-Түрік соғысы (1768–1774 жж.) және одан туындаған Кешік Кайнарқа шарты Ресейге Кавказға кеңеюіне себеп болды, бұл ғасырлық Кавказ соғысының басталуын білдірді. 1769–1770 жылдары Волга казактарының шамамен жартысы Моздок маңына қоныс аударды. 1776 жылы тағы да қоныс аударушылар келді, олардың ішінде Волга казактарының көбі (төменгі Волгадағы қалған казактар Астрахан казактары әскеріне бөлінді) және шығыс Дон аймағынан Хопер казактары болды. Олар Азов-Моздок қорғаныс желісін құрады. Ресейдің Кавказдың орталық бөлігіне кеңеюі үшін маңызды алғы шептер қоныс аударушылармен құрылды, мысалы: Хопер полкімен 1777 жылы Георгиевск, ал 1784 жылы Владикавказ. Осы кезеңнің басында бірнеше маңызды шайқастар өтті. 1774 жылдың маусымында Девлет Гирей Терек казактарына қарсы үлкен Кабардин әскерін жіберді, 10-11 маусымда Наурская станицасы басып кірушілерге қарсы батырлықпен қорғалды, ал 1785 жылы Шейх Мансурға қарсы Кизляр қорғалды. 1788–91 жылдары Терек казактары үш жорыққа қатысты, олар оларды Батыс Кавказдағы Черкес порты Анапаға жеткізді. Қорғаныс желісінің батыс бөлігіндегі үлкен олқылық 1792 жылы Қара теңіз казактарының қоныс аударуымен шешілді. Келесі үш онжылдық Ресейдің Кавказдағы күш-жігеріне үлкен қиындықтар әкелді. 1801 жылы Грузияның Ресейге қосылуынан және одан кейінгі Ресей-Парсы соғысынан (1804–1813) кейін Терек казактары бірнеше адамды сақтап, Ереван төңірегіндегі шайқастарға қатысты, бірақ көбінесе олар өз үйлерін қорғаумен айналысты. Бәрі 1816 жылы генерал Ермолов Кавказ армиясына басшылық еткен кезде өзгерді. Соңғы Парсымен болған соғыстан кейін Солтүстік Кавказ бен Грузияның көп бөлігінде стратегиялық маңызды бекіністерді қамтамасыз еткен ол, үлкен өзгерістер жасауға мүмкіндік алды. 1818 жылы ол Ресей тактикасын қорғаныстан шабуылға ауыстырды және Грозный мен Внезапная сияқты бекіністер салынған Сунжа-Владикавказ желісін салуды бастады. Ермолов казактардың бүкіл құрылымын одан әрі реформалады және 1819 жылы сайланған атамандарды тағайындалған командирлермен алмастырды. Транскавказияда казактар Ресей-Түрік соғысына (1828–1829) қатысты, онда олар Карсты қоршауға алу және басқа да маңызды шайқастарға қатысты. Ермолов Кавказдан шақырылғаннан кейін жаңа реформа жүргізілді және Кавказдың орталық бөлігіндегі уақытша полктер Теректегі үш әскермен бірігіп, 1832 жылы Кавказ желілік казак әскерін (Кавказское линейное казачье войско, Kavkazskoye lineynoye kazachye voysko) құрды, ал жаңа Наказный атаманы Петр Верзилин болып тағайындалды. Одан кейін бірнеше реформалар жасалды: 1836 жылы Кизляр және Отбасы полктері біріктіріліп, Терек дельтасына жауапты болды, ал 1837 жылы Малороссиялық (кіші орыс) полкі (Польшадағы қараша көтерілісіне қарсы күресу үшін 1831 жылы құрылған) Владикавказдың солтүстігіндегі Жоғарғы Терекке қоныстанды. 1842 жылы полк Желілік әскерге қосылды. Осыдан кейін Сунжа полкінің құрылуы болды, оның атаманы Слепцов болды. Осы уақытқа дейін Кавказдағы Ресейдің бақылауы жақсарды, бастама казактардың қолында берік болды. Көптеген шайқастар казактардың үйлерінен алыс, Чечен және Дағыстан аумақтарында өтті. 1840 жылдары таудың тереңіне бірнеше сәтті экспедициялар ұйымдастырылды. Желілік казактар Қырым соғысына (1853–1856) және 1859 жылы Шамильге қарсы Ресей шабуылының соңғы кезеңіне қатысты.

Терек казак үйі 1860-1920 жылдар

Кавказ соғысының аяқталуы Кавказдық казак әскерінің таратылуын білдірді. 1860 жылы екі батыс полк Қара теңіз казактарымен бірігіп, Кубань казак әскерін құрды, ал қалғандары Терек казак әскеріне қосылды. Келесі он жылдық әскери басқарудан азаматтық басқаруға қарай біртіндеп реформалармен өтті. 1865 жылы тұрақты полиция құрылды, ал 1869 жылы сегіз таулы аудан (түпкілікті халықтармен қоныстанған) және жеті казак бөлімшесінен тұратын Терек облысы құрылды. Бірнеше полк реформалары жүргізілді: Кизляр және Роуэр, сондай-ақ Тау және Моздок полктері екіге біріктірілді (қосалқы бөлімдердің санын беске дейін азайтып), ал 1871 жылы Терек казактарының уставы жарияланды. 1870 жылдардан бастап Шығыс Кавказ көбінесе бейбіт болды (егер 1870 жылдардың соңындағы шешендердің көтерілісі мен сирек шабуылдарды ескермесек). Дегенмен, Терек казактары бірнеше императорлық соғыстарға қатысты, оның ішінде 1873 жылы Хиваға жасалған жорықтарға. Ресей-Түрік соғысы (1877–1878) кезінде Терек казактары Балқанға алты атты әскер полкі, бір гвардиялық эскадрильясы және бір атты артиллерия полкі жіберді, ал тағы жеті полк және атты батарея 1878 жылы патша билігіне қарсы көтеріліс ұйымдастырған шешендер мен дағыстандықтарға қарсы жұмылдырылды. 1880 жылдары теміржолдың салынуы және мұнайдың табылуы Терек облысын Кавказдағы ең бай облыстардың біріне айналдырды, нәтижесінде казактар мен жергілікті тау халқының саны арта түсті. Бұл жер иелігі мәселесінде шиеленіс тудырды. Қазақтар жазықтар мен далаларда кең аумақты жерлерді иеленді, ал жергілікті тау халқы тек таулы аймақтарда ғана жерге ие болды. Бейбітшілік Ресейдің күрделі саясаты арқылы сақталды, ол адал ру басшыларын қолдау және азық-түлік пен тауарларды тегін беруді қамтамасыз етті. Сенбеуге болатын дерек көзі: күні=2016 жылғы желтоқсан. Терек казактары 1879 жылы Геок-Тепеге қарсы жорықтарға және 1885 жылы Орталық Азияда Ауғанстан шекарасына дейін қатысты.

Киім және жабдық

1914 жылға дейін Терек казак әскері толық киім үлгісін киген, ол қара сұр/қара түсті кафтаннан (тізеге дейін, жағасы жоқ пальто), ашық көк иық белдеулерінен және кең манжеттеріне тоқылған өрнектерден тұрған. Кафтанның алдына, түймесіз жабылатын, әшекейлік ыдыстар (черкеска) ілінген, олар бұрын мұздақ оқтарды салу үшін пайдаланылған. Кафтанның астынан ашық көк жилет көрінетін. Олар кең сұр шалбар киіп, жұмсақ былғарыдан жасалған, иықсыз етік киетін. Әскери шенділер күміс иық белдеулері, өрнектер және металл қапсырмалар (феррульдер) таққан, соңғысы черкескаларында болған. Бұл кавказдық ұлттық киімді Кубань казак әскері де киген, бірақ басқа түстерде. Барлық жағдайларда ұзын қара түкті шапқылар киілетін, олардың үстіңгі жағы ашық көк матамен қапталған, ал әскери шенділер үшін күміс өрнектермен безендірілген. Шпордың орнына қамшы қолданылған. 1908 жылға дейін барлық казак әскерлерінің жеке казактары өздерінің киімдерін (аттарымен, кавказдық жабдықтарымен және жеке белдеулерімен бірге) өздерімен қамтамасыз етуге міндетті болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі әскери қызметте Терек казактары ерекше киім үлгісін сақтап, ашық көк жилеттің орнына қою жилет киген, сондай-ақ күміс әшекейлер мен көк түсті толық киімнен бас тартқан. Ауа райы нашар болғанда, бейбіт уақытта да, соғыс кезінде де қара түкті палто (бурки) киілетін. Императорлық эскорттың (конвой) Терк және Кубань казактары арнайы салтанатты киім киген, оның ішінде алтын өрнекпен жиектелген қызыл кафтан мен ақ жилет болған.

Кеңес дәуірі

Ақпан және кейіннен Қазан төңкерісі көптеген казақтарды Күрдстан майданында қоршап алды. Осы дағдарысты тау халқы толыққанды пайдаланды, Сунжа желісінде чечендер мен ингуштар бірнеше казак станицаларын жойды. 1918 жылы Питер Кенездің айтуынша, "Большевиктер жақын маңдағы Теректе сәттілікке жетті. Қарашада 12-ші Қызыл Армия ерікті армиядан тәуелсіз күрескен казақтарды жеңді". Дегенмен, 1919 жылдың қаңтарында 11-ші Қызыл Армияның жеңілісі 12-ші Армияны Теректен Астраханға қарай шегінуге мәжбүр етті. Бірақ Кенездің сөзіне сүйенсек, "Чечендер мен ингуштар бағындырылмады, ал олардың шабуылдары мен көтерілістері Солтүстік Кавказды еріктілер армиясы үшін жазылмаған жараға айналдырды". 1920 жылы көптеген терек казактары Украинаға және Еуропалық Ресейдің солтүстік бөлігіне жер аударылды, ал жаңа Таулы АССР құрылды. Бұл бұрынғы Сунжа-Терек аралығын қайтарылған чечен жерімен бөліп тастады, ол ортасынан өтеді. Қалған бөліктері Грозный маңындағы жерлерді қамтитын Сунжа казак округін құрады. Алайда Сунжаның Вайнах халқы үшін тарихи аумақтық орталығы ретіндегі маңызы ертедегі коммунистерге, жергілікті халықтардың талаптарын ескере отырып, оларды меньшевиктерден большевиктерге бұруға (большевиктерге қарсы казактарды теңестіру үшін) мүмкіндік берді. Солтүстік Кавказдағы жағдай тұйыққа тірелді. Бір жағынан, казактар большевизмге қарсы болды, ал соңғысы декосакизация саясатымен жауап берді. Екінші жағынан, көптеген тау халқы кез келген орыс билігіне, қызыл немесе ақтарға қарсы болды (көбінесе қызылдарды өздерінің жауы – казактарға қарсы күресіп жатқан күш ретінде қарады, бірақ қызылдар патшалық дәуірдегідей саясатты қабылдағаннан кейін наразылық қайта оянды) және орыс/казак халқымен күресін жалғастырды. Ақырында Қызыл Армияға аймақты күзету үшін жергілікті тұрғындарды жалдап, казак тактикасын қолдануға тура келді. Чечен автономиясының құрамына казак ауданын қосу идеясы шешім ретінде қарастырылды. 1930 жылдары таулы автономияларды экономикалық тұрғыдан тұрақты ету үшін олар қалған казак иеліктерімен біріктірілді: Сунжа ауданы Чечен-Ингуш АССР-іне қайта қосылды, Терек облысының бұрынғы астанасы Владикавказ Солтүстік Осетияның әкімшілік орталығы болды, сондай-ақ Кабардин-Балкар автономиялық облысы да казак аумақтарына берілді. Төменгі Теректе 1923-1937 жылдар аралығында Дагестан АССР-і сол жердегі кең аумақты (Кизляр, Терек дельтасы) басқаратын. Осылайша Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін тек тарихи Терек сол жағалауы ғана автономиялармен басқарылмады. Алайда, екінші жағынан, осы жерлердің барлығы (солтүстік Чечня, Кизляр, Кіші Кабарда, тарихи Солтүстік Осетия, Шығыс Пригородный/Батыс Ингушетия және т.б.) Кавказ соғыстары аяқталғанға дейін Кавказ халықтарының тарихи қоныс аумағы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде тек тарихи Терек сол жағалауы ғана автономиялармен басқарылмады, бірақ бұл аймақтардың әкімшілік және қалалық халқының көпшілігі этникалық орыстардың үстемдігінде болды. Бұл антиказак репрессиясының біртіндеп тоқтатылуымен және 1930 жылдардың ортасына қарай олардың оңалтылуымен, Қызыл Армияда көптеген бөлімшелер құрылуымен қатар жүрді. Екінші дүниежүзілік соғыста казактар екі жақта да соғысты. Көптеген казак әскери тұтқындары нацистік Германияға қосылды, олар өздерінің жерлерін большевизмнен азат етуге уәде берді. Терек казактары 1-ші казак дивизиясының 2-ші бригадасының V полкіне кірді. Көп ұзамай соғыс казак жерлеріне де жетті, 1942 жылы нацистер көк шабуыл жасады, ал күзге қарай бұрынғы Терек казак әскерлерінің батыс аймақтары басып алынды. Қарашаға қарай Кавказ шайқасы Солтүстік Осетияға жетті, ал немістер Грозныйдағы мұнай кен орындарын жалға алу жоспарларын жасауда болды. Қазақ халқының көпшілігі басқыншыны қарсы алуға қатысты. 1920 және 30-жылдары, Кеңес Одағының тау халқына әртүрлі бағдарламалар арқылы, мысалы, Коренизация арқылы бейбітшілік орнатуға тырысқанына қарамастан, таулы жерлерде төмен деңгейдегі сепаратистік қозғалыстар әлі де болды. Нацистік Германия осы шиеленісті пайдаланып, бесінші колонна құруға шешім қабылдады. Орта Кавказда қарашайлар мен балкарлар төменгі деңгейдегі бүлікшілдікке қатысты. Шығыс жағынан, бұл Вайнахтар болды және Хасан Исраиловтың бүлікшілдігі нацистік парашюттер арқылы қамтамасыз етілді. 1942 жылдың күзінде көтеріліс Қызыл Армияның едәуір ресурстарын тартып алды, соның ішінде авиацияны да. Алайда, Сталинград шайқасынан кейін немістер Кавказдан жаппай эвакуациялауды бастады. Тау халқы төлеген құн жоғары болды, 1943 жылдың соңында кеңестік жазалау шарасының бөлігі ретінде "Линза" операциясы басталды, нәтижесінде чечендердің, ингуштардың, қарашайлардың және балкарлардың барлығы Қазақстанға жер аударылды. Осыдан кейін жердің көп бөлігі адал тау халқына, мысалы, кабардиндерге, осетиндерге және дагестандықтарға, сондай-ақ орыстар мен казактарға бөлінді. Мысалы, Грозный облысы құрылды, ол тарихи төменгі Терек казактарының жерінің көп бөлігін қамтыды, ал Солтүстік Осетия Сунжаны алды, ал Кабардин АССР-і орталық желідегі казак станицаларын алды. Бұл жағдай 1950 жылдардың екінші жартысына дейін сақталды, одан кейін Иосиф Сталиннің қайтысынан кейін кеңес үкіметінің казактарға қатысты салқыны қайтадан оданды. 1957 жылы жер аударылған тау халқының барлығы оңалтылды және олардың республикалары қайта құрылды. Алайда бұл бұрынғы шекараларда болған жоқ, мысалы, төменгі Теректің тарихи отаны, Наурскі және Щелковский аудандары Чечен-Ингуш АССР-іне қосылды, ал Кизляр ауданы Дагестанға берілді. Жер меншігіне қатысты ескі мәселелер тез арада қайта оянды, ал қайтып келген чечендер мен ингуштардың көпшілігі тауға қайта қоныстануға тыйым салынғандықтан казак станицаларында қоныстанды. Стагнациялық КСРО-ның титулдық ұлттарға қатысты саясаты да екі жақты болды, бір жағынан ұлтшылдықтың барлық көріністері басып тасталды, екінші жағынан кеңес билігі орыстар емес ұлттарға жұмысқа орналасу және таңдау жасауда белсенді түрде көмектесті. Нәтижесінде, оң дискриминация мен басқа аймақтардағы жақсы экономикалық перспективаларға байланысты көптеген орыстар Солтүстік Кавказдан басқа аймақтарға, мысалы, Целинаға, Ресейдің Шығыс аймақтарына және Балтық республикаларына көшіп кетті. Табиғи түрде, тау халқының жоғары тууы, оларға көптеген үйлерді сатуға себеп болды. Бұл орыстар мен кавказдықтар арасындағы тарихи жаулықты жасырды, бірақ олардың арасындағы шиеленісті жойған жоқ, өйткені екі тарап та бір-бірінің есебінен пайда көріп отырды.

1990 жылдан кейін

Перестройка кезінде қазақтар ұлттық ерекшеліктерін қайта құруға бағытталған қадамдар жасады. Алайда, осы процесте көптеген адамдар Солтүстік Кавказдағы әкімшілік шекараларды қайта қарауды және ұлттық автономиялардан бұрын Терек облысына қарасты казак аймақтарын қайтаруды көздеді. Кабардин-Балқария, Солтүстік Осетия және Дағыстанда бұл мәселе қазақтарға толыққанды азшылық құқықтарын беру арқылы шешілді, олар титулды халықтармен теңестірілді. Бүгінде қазақтар жергілікті басқару, мәдениет және дамуда маңызды рөл атқарады. Дегенмен, Чечня және Ингушетиядағы жағдай ерекше болды. Аймақта чечендердің қайтып оралуы мен орыс қоныс аударушылары арасында ұзаққа созылған этникалық қақтығыс болды. 1989 жылға дейін орыстар үкімет пен еңбек ресурстарында басымдық құйған, бірақ 1990 жылғы «чечен революциясы» бұл жағдайды өзгертіп, чечен және ингуш көпшілігі өздерінің отанының басқаруын қолға алды. Орыстар жұмыссыз қалды, ал олардың орнын қабілетті вайнахтар басты. Көптеген мектептерде орыс тілі сақталды және республикадағы орыстар бірден қудаланбады. Табиғи түрде, қазақтар мен орыстар Чеченстанның Ресейден тәуелсіздігіне қарсы болды. Чечендер қазақтар тәуелсіздігін жоюға қастандық жасап, мемлекетінің үлкен бөлігін бөліп алуға тырысады деп қорқып, өздерінің қажеттілігі деп санайтын тәуелсіздікті сақтау үшін күресті. Чеченстандағы кеңес кезеңі мен одан кейінгі экономикалық қиындықтар, сондай-ақ 1990 жылға дейін орыстар мен чечендер арасындағы табыс арасындағы үлкен айырмашылық жағдайды ушықтырды. Осы себептерге және ғасырлар бойғы қазақ-чечен қақтығыстарына байланысты этникалық қатынастар өте шиеленісті болды. Президент Джохар Дудаев, өзі орыс әйеліне үйленген, этникалық шиеленісті басуға тырысты, оны кедей және халықаралық оқшауланған республиканың тұрақсыздығын тудыратын фактор деп есептеді. Алайда, президенттің «қонақжайлылық» туралы мәлімдемелері жеткілікті сенімді болған жоқ, және Дудаевтың басымдықтары кеңес дәуірінен қалған экономикалық жағдайды және халықаралық оқшаулануды шешу сияқты мәселелерге қатысты болды. Этностық орыстардың көшіп кетуі болды, бірақ оның себептері мен қарқындылығы күмәнді. Кейбір дереккөздер Бірінші чечен соғысына дейін барлық орыс халқының (300 000 адам) кетіп қалғанын айтады, ал басқалары мұны жоққа шығарады, ондаған мың адам (300 000 емес) кеткенін, ал көпшілігі Бірінші чечен соғысы кезінде кеткенін мәлімдейді. Ресейлік дереккөздер бұл орыстарға қарсы кемсітушілік пен зорлық-зомбылықтың салдары екенін алға тартады, ал басқалары (орыс либералдары Борис Лвин мен Андрей Илларионов, сондай-ақ батыстық сарапшылар Галл мен Де Вааль) экономикалық себептерді, кеңес кезеңінде орыстардың иеленген артықшылықтарын жоғалтуды, сондай-ақ Бірінші чечен соғысы кезінде Грозныйдың жаппай бомбалануын, онда Чечнядағы орыстардың бес адамның төрті өмір сүргенін атап көрсетеді. Этностық орыс экономистері Борис Лвин мен Андрей Илларионовтың мәлімдемесіне сәйкес, 1991-1994 жылдары Чечнядан орыстардың көшіп кету қарқыны мен саны басқа аймақтармен (Калмыкия, Тыва және Якутия) салыстырғанда төмен болды. Чечен Республикасының Надтеречный, Наурский және Шелковской аудандары дәстүрлі қазақ халқынан дерлік айырылды. Дудаевқа қарсы жасалған төңкеріс әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін, Мәскеу Чечняны қайта басып алу үшін әскери операция жүргізді (Бірінші чечен соғысын қараңыз). Көптеген Терек қазақтары адалдықтарын көрсетуге мүмкіндік алып, Ресей армиясымен бірлесіп жұмыс істейтін ерікті жасақтар құрды. Олар Сунжа және Терек станицаларында чечендерге қарсы күресу үшін құрылды. Екінші чечен соғысы кезінде қазақ жасақтары тағы да көмекші күш ретінде қатысты және бұл жолы әлі де орыс азшылығы бар Наурский ауданында орналасуға рұқсат алды. Бүгінде Наурская станицасы Чечнядағы қазақ қозғалысымен тығыз байланысты. Екі соғыс та қазақтар мен чечендерге зор қайғы әкелді.