Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ломбардтардың патшасы 712 – 744 жылдары
King of the Lombards from 712 to 744
Лютпранд 712 жылдан 744 жылға дейін Ломбардтардың патшасы болды және ең алдымен 713 жылдан 735 жылға дейінгі он бес жекелеген мәжілісте заң шығарудың бірнеше кезеңдерімен және оның ұзақ билігімен есімдеріне түсті, бұл оны Италияның көп бөлігімен қақтығыстарға, көбінесе сәтті, әкелді. Ол көбінесе ең табысты Ломбард монархы ретінде қарастырылады, 728 жылы Папалыққа тәуелсіз аумақтардың алғашқы сыйлығы болған Сутри сыйлығымен танымал.
Liutprand was the king of the Lombards from 712 to 744 and is chiefly remembered for his multiple phases of law giving, in fifteen separate sessions from 713 to 735 inclusive, and his long reign, which brought him into a series of conflicts, mostly successful, with most of Italy. He is often regarded as the most successful Lombard monarch, notable for the Donation of Sutri in 728, which was the first accolade of sovereign territory to the Papacy.
Ерте өмір
Лиутпрандтың өмірі жаман басталды. Оның әкесі бавариялықтар арасында жер аударылды, ағасы Сигиперт Ломбардтардың патшасы Ариперт II тарапынан соқыр етілді, ал анасы Теодарада мен әпкесі Ауронаны кемсіртті (олардың мұрындары мен құлақтары кесілді). Лиутпранд жастығының оны зиянсыз еткеніне байланысты ғана аман қалды, Пауыл Диаконның «Historia Langobardorum» (VI кітап, xxii тарау) еңбегінде ол «жасөспірім» деп сипатталған, бұл оның «көптеген 19 жастан асқан, бірақ әлі жиырма жаста» болғанын көрсетеді. Ол Ариперт II-нің қамауынан босатылып, әкесіне қосылуға рұқсат алды.
Liutprand's life began inauspiciously. His father was driven to exile among the Bavarians, his older brother Sigipert was blinded by Aripert II, king of the Lombards, and his mother Theodarada and sister Aurona were mutilated (their noses and ears were cut off). Liutprand was spared only because his youth made him appear harmless, described as adolescens in Paul the Deacon's Historia Langobardorum (Book VI, xxii), suggesting that he was 'probably older than 19 but still in his twenties'. He was released from Aripert II's custody and allowed to join his father.
Билік
Лиутпрандтың билеуі Ариперт II-ні құлатуынан кейін басталды және ресми түрде әкесі Анспрандтың өлімінен аздан бұрын күшіне енді. Лиутпранд отыз бір жыл билік етті және ол агрессивті басшы ретінде танылды, ол таққа отырғаннан кейін бірден Византия экзархатына қарсы әрекет етті; сондай-ақ ол Равеннаға шабуыл жасады, Классаны қиратты, Болоньядағы және Осимодағы бекіністерді басып алды, ал Сутриді жаулап алды. Стратегиялық ойларды ескере отырып, Лиутпранд франктардың "күшті ұйымдастырылған" мемлекетімен одақ құрды. Оның белсенді әрекеттері арқасында Лиутпранд Ломбард корольдігінің шекарасын кеңейтті, Италия түбегінің барлық бөлігін өзінің бақылауына алуға тырысты, дәл сол сияқты Карл Мартел жасағандай. Ол византиялықтарға да, папалыққа да қарсы сәтті күресті. Оның корольдік бюрократияны жетілдіруі, Ломбард аймағындағы әділдікті тиімді басқаруы, әскери іс-қимылдары және қабілетті басшылығы Ломбардтарға маңызды мұра қалдырды.
The reign of Liutprand occurred in the wake of his overthrow of Aripert II, and officially began just before his father Ansprand's death. Liutprand ruled for thirty one years and was seen as an aggressive leader, who immediately upon ascension to the throne, moved against the Byzantine exarchate; he likewise attacked Ravenna, destroyed Classe, occupied forts in Bologna as well as Osimo, and captured Sutri. Strategic considerations in mind, Liutprand maintained an alliance with the more "powerfully organized" nation of the Franks. Through his assertive actions, Liutprand greatly expanded the boundaries of the Lombard kingdom, as he attempted to bring the entirety of the Italian Peninsula under his control in much the way Charles Martel had. He enjoyed success against the Byzantines and the papacy alike. His improvements to the royal bureaucracy, more effective administration of justice across the Lombard realm, military actions, and competent rule left an important legacy for the Lombards.
Баварияның Агилольфингтерімен қарым-қатынастар
Италияның солтүстігіне жақын орналасқандықтан, бавариялықтар ломбардтар үшін бағалы одақтастар болды. Бұл екі халық арасында 590 жылға дейін сона келісімдер болған, осы жылы ломбард патшасы Автари бавариялық Гарибальдтың қызы – Агилольфинг әулетінен шыққан Теодолиндаға үйленді. 712 жылы Лютпрандтың билігі басталғанда, ломбард мемлекеті мен Бавария арасындағы қарым-қатынас жақсы болды, сондықтан оның негізгі одақтастарының бірі Агилольфинг Теодо I болды, ол іс жүзінде Баварияның франк герцогы еді. Осының салдарынан Лютпранд 715 жылы жас Агилольфинг Гунтрудты әйел етіп алды.
Due to their location just north of Italy, the Bavarians made valuable allies for the Lombards. There were already royal marriage ties to both peoples going back to c. 590, when the Lombard king Authari was betrothed to Theodelinda, the Bavarian Garibald's daughter—of the Agilolfing family. At the opening of Liutprand's reign in 712, relations between the Lombard kingdom and Bavaria were good, rendering one of his chief allies the Agilolfing Theodo I, effectively the Frankish duke of Bavaria. Consequently, Liutprand took to wife the young Agilolfing, Guntrud, in 715.
Византия соғыстары
Лиутпранд билеуінен бұрын Византиялықтар 680 жылы жасалған келісім арқылы "Италияның саяси шекараларын анықтаған" еді. Алайда, Ломбардтардың осыған дейін болған бейбіт өмірі оның билігі кезінде аяқталды, себебі Византиялықтар Италиядағы өз билігінің дағдарысына тап болып, Ломбардтардың заңдылығына күдікпен қарасты. Лиутпранд бастапқыда осы қиындықтар кезінде Равенна экзархатына немесе Папалыққа шабуыл жасамады. Бірақ 726 жылы император Лео III бейнелер мен иконаларды тыйым салатын көптеген жарлықтардың бірін жариялады (иконоборчество дауын қараңыз), бірақ сол кезде бұл шараның іс жүзінде көп әсері болмады. Рим папасы Григорий II бұған бағынбады және "өз ресми хаттарында императорды мойындаудан бас тартты". Рим папасы Григорий Лиутпрандты одақтас деп санаған болуы мүмкін, өйткені Лиутпранд Равенна экзархы Пауыл берген параны қабылдаудан бас тартқаннан өзге, ол "құтқарушының бейнесін қалыптастырды" және нәтижесінде понтифик пен Ломбард монархы арасында "шынайы жылулық пен ынтымақтастық" орнады. Лиутпранд Рим билігінің бөлінісін пайдаланып, Эмилиядағы Византия иеліктеріне шабуыл жасады. 727 жылы ол По өзенін кешіп, Болонья, Осимо, Римини және Анкона қалаларын, сондай-ақ Эмилияның басқа қалалары мен Пентаполисті басып алды. Осы аймақтардағы билік өкілдері Лиутпрандқа "ерікті түрде" бағынды. Ломбард патшасы Равеннаның теңіз порты Классисті де жаулап алды, бірақ Равеннаның өзін ала алмады.
Prior to Liutprand's reign, the Byzantines had made "the political borders within Italy definitive" via a treaty in c.680. However, the peace the Lombards had otherwise enjoyed came to an end during his rule, when Byzantines encountered a crisis of their authority inside Italy and began challenging Lombard legitimacy. Liutprand did not at first attack the Exarchate of Ravenna or the Papacy in the midst of these challenges. But in 726, the Emperor Leo III made his first of many edicts outlawing images or icons (see the iconoclastic controversy), but this had little practical effect at the time. The pope, Gregory II, refused to comply and likewise "refused to recognize the emperor in his official correspondence". Pope Gregory may have even seen Liutprand as an ally, since not only had Liutprand refused bribes from the exarch Paul at Ravenna, but he "cultivated the image of a liberator" and as a result, there was "considerable warmth and solidarity" between the pontiff and the Lombard monarch. Liutprand chose this time of division between the Roman power brokers to strike the Byzantine possessions in Emilia. In 727, he crossed the Po and took Bologna, Osimo, Rimini and Ancona, along with the other cities of Emilia and the Pentapolis. Authorities in these places "spontaneously" offered their submission to Liutprand. The Lombard king also took Classis, the seaport of Ravenna, but could not take Ravenna itself.
Сутри сыйлығы және Папаның келісімі
727 жылы Лиутпранд Римге кірді және Тосканадағы Ломбард шекарасына жақын Кассия жолы бойындағы Сутри бекінісін басып алды. Ломбардтардың Сутриді иеленуінен алаңдаған папа Григорий II Лиутпрандқа шамамен төрт ай бойы ақша мен сыйлықтардың "мол лебізін" ұсынды, содан кейін Лиутпранд келісіп, 728 жылы Сутриді Папалыққа қайтарды, бірақ жақын маңдағы ауданды бақылауда қалдырды. Тарихшы Ян Халленбек Лиутпрандтың Сутриді паптан ақша алу үшін, немесе әскери науқандарының қаржылық шығындарын кейінге жылдыру үшін, немесе бұл оның Византия империясының аумағына қарсы орталық Италиядағы шабуылдарының бір бөлігі болғанын болжайды. Халленбек екі мүмкіндіктің де "бір-бірінен ажыратылмайтынын", сондай-ақ олардың "нақты еместігін" айтады, бірақ Ломбард патшасының Сутриді басып алуы "ғасырдың басында" орнатылған "Павия мен Рим арасындағы жақсы қарым-қатынасқа" ешқандай зиян келтірмеді. Лиутпрандтың Сутриді сыйға беруіне зор қызығушылық орын алды – патша әскерін Неронис лагеріне алып келді және өзінің патшалық белгілерін, киімдерін, шапанын, белбеуін, қылышын, алтын тәжін және күміс айқышын папа Григорий II алдында салды, ал папа оларды құрметпен қайтарды, соның арқылы Ломбард монархының Солтүстік Италиядағы билігін мойындады. Одан кейін Лиутпранд грек монастыры Святого Анастасиосаға барды, бұл сапар латын жазуында "корольдің Кортеолонадағы негізін салған жерде" тіркелген. Сутриді тапсырғаннан және символдық рәсімдерге қатысқаннан кейін Лиутпранд "күтпеген дипломатиялық төңкеріс жасады" – Равенна экзархы Евтихийден сыйлықтар мен ақша қабылдап, оның одақтасы болды, бұл Григорий II-нің өмірбаянында "жамандыққа толы келісім" деп сипатталды. Бұл келісім Ломбард монархының Евтихийге Сполето мен Беневентодағы тәуелсіз оңтүстік Ломбард герцогтықтарын басқаратын герцогтар Трасимунд II мен Годескалькқа қарсы көмектесуге тырысқандай көрінді. Алайда, Халленбек Лиутпрандтың Евтихийді одақтас ету арқылы папалық билікті тексергені және экзархтың Адриатика теңізінде оған қиындық тудырмауын қамтамасыз еткені ықтимал деп санайды; осы мақсатта Лиутпранд Евтихийді Ломбард Италия патшалығын қалпына келтіру үшін пайдаланды. Осы оқиғалардан кейін Лиутпранд пен Евтихий Рим қақпаларына қарсы бірлескен жорыққа шықты, бірақ онда Ломбард патшасы ойын өзгертіп, папа Григорий II-ге мойынсұнды. Ол папаға зиян келтірмейтініне сендірді және Евтихий мен Григорий II-ні бір-бірімен келісімде "өмір сүруге" көндірді. Халленбек бұл оқиғаның Лиутпранд пен папалық үшін қандай салдарға әкелгенін түсіндіреді: жаңа Ломбард патшалығы мен Рим саяси бірлігі бөлек және тәуелсіз мемлекеттер ретінде үйлесімді өмір сүруі керек еді. Бірақ Лиутпранд одан да асып, Византияға қарсы папалықты қолдайтынын көрсетуге тырысты. Патшаның Евтихий экзархы мен Григорийді татуластыруға жасаған сәтті әрекеті осыны білдірген болуы мүмкін. Лиутпранд уәделегендей, Евтихийге папаға қарсы көмек көрсетуден ғана бас тартпады, сонымен қатар татуласуға дем берді, бұл Григорийге анық пайда әкелді, өйткені ол папалық-императорлық шиеленісті азайтты және папалықтың империяға бағынуын қажет етпегендіктен, Римнің Византиядан бөлінуіне және Рим мен герцогтықтағы автономияға императорлық келісімді білдірді. Қорыта айтқанда, Лиутпранд папалық билікке қауіп төндірмей, керісінше, Италияның жаңа Ломбард патшалығымен оң пайда мен бейбітшілікке мүмкіндік беретін жағдайларды құптады.
In 727, Liutprand entered Rome and seized the fortress of Sutri along the Via Cassia near the Lombard border at Tuscany. Alarmed by the Lombards possession of Sutri, Pope Gregory II entreated Liutprand with a "deluge" of money and gifts for a period of some four months before Liutprand assented and gave Sutri over to the Papacy in 728, all the while maintaining control of the nearby district. Historian Jan Hallenbeck surmises that Liutprand occupied Sutri either for the sake of extorting money from the papacy to defer the financial costs of his military campaigns, or it was part of his offensive in central Italy against Byzantine imperial territory. Hallenbeck adds that neither possibility is "mutually exclusive" nor were they especially "certain", but the Lombard king's capture of Sutri did nothing "to disturb the positive relationship between Pavia and Rome" established "earlier in the century". Much fanfare accompanied Liutprand's gift of Sutri—when the king symbolically marched his army to Camp Neronis and laid down his royal insignia, garments, cloak, belt, sword, golden crown and silver cross before Pope Gregory II, which the pontiff ceremoniously handed back in a gesture of acknowledgment to the Lombard monarch's mastery of northern Italy. Shortly thereafter, Liutprand ventured to the Greek monastery of St. Anastosios, a visit which is recorded in a Latin inscription "at the king's foundation at Corteolona. After handing over Sutri and participating in symbolic motions, Liutprand "effected a surprising diplomatic revolution" by accepting gifts and money from Eutychius, the Exarch of Ravenna, becoming his ally; an event described as a "wicked" arrangement by Gregory II's biographer. This agreement gave the appearance that the Lombard monarch wanted to help Eutychius deal with the independent southern Lombard duchies at Spoleto and Benevento, respectively ruled by the dukes, Thrasimund II and Godescalc. However, Hallenbeck postulates it is more likely that by making an ally of Eutychius, Liutprand was checking the power of the papacy and ensuring the exarch would not make trouble for him on the Adriatic; to this end, Liutprand more or less used Eutychius to restore the Lombard kingdom of Italy. Following these events, Liutprand and Eutychius led a combined campaign to the gates of Rome but once there, the Lombard king had a change of heart and submitted to Pope Gregory II. He subsequently convinced the pontiff he meant no harm and persuaded both Eutychius and Gregory II to "dwell" in harmony with one another. Hallenbeck explains the ramifications of this development for Liutprand and the papacy alike: the new Lombard kingdom and the Roman political entity were to coexist in harmony as separate and independent states. But Liutprand evidently went further, trying to indicate that he still supported the papacy against Byzantium. That seems to have been the meaning of the king's successful effort to achieve some form of reconciliation of Exarch Eutychius and Gregory. Liutprand not only refrained from aiding Eutychius against the pope as he had promised but also sponsored the reconciliation, which obviously benefited Gregory in that it eased the deep papal imperial division and, since it involved no papal submission to the empire, suggested a measure of imperial acquiescence in Rome's separation from Byzantium and emergent autonomy in Rome and the duchy. In sum, far from threatening the papacy, Liutprand was clearly promoting conditions which offered positive benefits and peace with the new Lombard Kingdom of Italy.
Сардиния және Августиннің сүйектері
Сарацендер Сардинияға шабуыл жасағанда, Лютпранд Августинның қабірлік қалдықтарын Италияның солтүстігіндегі Павия қаласына жеткізді.
When the Saracens invaded Sardinia, Liutprand had the relics of Augustine brought to the northern Italian city of Pavia.
Папаның келіссөздері
731 жылы папа Григорий II қайтыс болып, оның орнын папа Григорий III басқан. Жаңа папа мен Лиутпранд арасындағы қарым-қатынас бастапқыда бейбіт болды, бірақ Григорий III көп ұзамай бағытын өзгертіп, Венеция герцогы Урсус пен Градо патриархы Антонинмен келісім жасады, содан кейін Ломбардтарды Равеннадан қуып, Евтихийге орынды қайтарып берді. Нәтижесінде Италия бойынша бейбітшілік ішінара бұзылып, Лиутпрандтың билігі тек "солтүстіктегі дәстүрлі Ломбард мемлекеті мен экзархат пен Пентаполистің жаңа корольдік аймақтарына" дейін шектелді. Папамен одақтас әртүрлі герцогтік биліктер мен Ломбардтар арасында қақтығыстар болды. Папалық үшін жағдай аса қауіпті болған кезде Григорий III Карл Мартелден көмек сұрады, бірақ папаның тілегі орындалмады, себебі франк корольі мен Лиутпранд туысқандық байланыспен тығыз қарым-қатынаста болып, бір-бірімен достық қарым-қатынас сақтады. Ломбард билеушісі Римге тағы шабуыл жасауға дайындалып жатқанда, папа Григорий III қайтыс болды. Папа Григорий III (741) қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Лиутпранд тағы да Рим алдына келді, ал византиялықтар мен франктардың ешқайсысы "қаланы құтқару үшін әскер жібермейтіндей" көрінді. Жаңа папа Захарий Ломбард корольімен келіссөздер бастап, жиырма жылдық бейбітшілік шартына қол қойды. Захарий дипломатиялық жеңіске жетіп, Лиутпрандтың Сполло немесе Беневенто герцогтарымен одақтаспау шартын қабылдау арқылы Ломбардтар жақында басып алған төрт қаланы қайтарып алды. Лиутпрандпен келісімге келген Папа Захарий кейінірек Папалық мемлекеттер құрамына кіретін бірнеше аумақтарды иеленді. Біраз уақыттан соң Папа Захарий Лиутпрандпен тағы да кездесіп, оған Равенна маңындағы және Апеннин тауларына жақын орналасқан Чезенаның үштен екі бөлігін берді.
Pope Gregory II died in 731 and was succeeded by Pope Gregory III. Relations between the new pope and Liutprand were peaceful at first, but Gregory III soon changed course and made agreements with Duke Ursus of Venetia and the Patriarch Antoninus of Grado, who then expelled the Lombards from Ravenna and restored the seat for Eutychius. A partial breakdown of peace across Italy was the result and Liutprand's power receded to only the "customary Lombard realm of the north and the newer royal districts of the exarchate and the Pentapolis". Hostilities ensued between various ducal powers aligned with the pope and the Lombards; when things appeared especially perilous for the papacy, Gregory III appealed to Charles Martel for help, but the pope's appeals fell on deaf ears since the Frankish king and Liutprand remained in close contact and amicable with one another as kinsmen. Just as the Lombard ruler prepared to make an assault on Rome again, Pope Gregory III died. Soon after the death of Pope Gregory III (741), Liutprand was once again at Rome's doorstep, and neither the Byzantines nor the Franks "seemed likely to send forces to relieve the city". The new pontiff, Zachary, began negotiations with the Lombard king and signed a twenty year peace. Zachary attained a diplomatic success, re acquiring four towns recently captured by the Lombards simply by agreeing to Liutprand's demand not to align with the dukes of Spoleto or Benevento. Through his arrangement with Liutprand, Pope Zachary had seized some of the territories that would later become the Papal States. Sometime later, Pope Zachary again met with Liutprand and was ceded additional land around Ravenna and two third of Cesena adjacent to the Apennine Mountains.
Заң шығару
Роттаримен қатар Лиутпранд – бүгінде құқықтық мұрасы мойындалған тағы бір маңызды ломбард тұлғасы. Лиутпранд заңдары (Liutprandi Leges) оның алдыңғыларының заңдарына қарағанда римдік әсердің күшті дәрежесін көрсетеді. Осы мақсатта Лиутпранд саналы заңдарды қабылдауымен белгілі болды, ал патшалығында – кем дегенде, формальды түрде, тарихшы Крис Уикхэмнің сөзіне сүйенсек – заңның қолданылуын «барлық халықтың қатысуымен, бізбен бірлескен кеңесте» жүргізуге барынша тырысты. Лиутпранд қабылдаған көптеген заңдар «саяси идеяларға негізделген, үлгілі мемлекеттің бейнесін» көрсетеді, дейді тарихшы Паоло Делогу. Мұндай басқару корольге адал еркін ломбардтар тұжырымына және бүкіл ломбард мемлекетінен судьяларды тартуға негізделген. Делогуның сөзінше, мемлекетке әскери қызмет көрсету және оны қорғауда өкілдік ету «еркіндіктің ең толық және құрметті нысаны» саналды, осының нәтижесінде еркін туғандар мемлекеттің тәртібі мен әділдігін, сондай-ақ басқа халықтарға қаратылатын тәуелсіздігі мен басымдығын сақтауға атсалысты. Осылайша корольге деген адалдық және оныңмен ынтымақтастық жазбаша сертпен нығайтылды. Әділеттілік Лиутпранд патшасының бағыныштылығы мен билігімен барлық ломбардтар үшін қамтамасыз етілді. Лиутпрандтың заңдары германдық дәстүрдің бұрынғы үлгілеріне, яғни жергілікті билікті тұлғалардың клиенттері жүзеге асырған қоғамдық функциялық билікке емес, корольдік билікке негізделді. Мұндай өзгерістер ломбард заң кодекстерін жеңілдетуді білдірмейді, өйткені Лиутпрандтың заң шығаруы өте егжей-тегжейлі болды. Мысалы, бір кодексте әйел суға түскен кезде оның киімін ұрлаған ер адамға қатысты жазалар қарастырылған, бұл қылмыскерді кісі өлтіргендей толық wirigild төлеуге міндеттейді. Лиутпрандтың кейбір заңдары римдіктер мен ломбардтардың салыстырмалы түрде бейбіт өмір сүргенін көрсетеді, себебі бір жарлықта (Лиутпранд 127) римдіктерге үйленген ломбард әйелдері рим заңдарына бағынуға міндетті екені айтылған. Сонымен қатар, түрлі шарттарды, өсиеттерді, жалған құжаттарды, мүлік сатуды және мұрагерлік дауларды қамтитын қосымша заңдар кеңінен таралған. Оның практикалық заң шығаруы соншалықты тиімді болды, 774 жылдан кейін франктар олардан көптеген заңдық процедураларын қабылдады.
Along with Rothari, Liutprand is the other major Lombard figure whose legal legacy is recognized today. Liutprand's laws (Liutprandi Leges) show a greater degree of Roman influence than do the laws of his predecessors. To this end, Liutprand was known for establishing commonsense laws and during his kingship—at least nominally speaking, according to historian Chris Wickham—he did his best to ensure that the application of law was conducted "in the presence of the whole people, in common counsel with us". Many of the laws promulgated by Liutprand “depict the model of an ideal state, based on political ideas” in keeping with Germanic ideals of the people participating in governing their nation, so claims historian Paolo Delogu. Such governance centered around the notion of free Lombards in solidarity with the king and included the incorporation of judges from across the entire Lombard kingdom. Delogu adds that military service to the state and representation in its defense “was considered as the most complete and honourable form of freedom, whereby the free born cooperated in maintaining both order and justice within the kingdom, and its independence or superiority with respect to other peoples.” Thereby, solidarity to and with the king was “reinforced” by a sworn personal oath of fidelity. Justice itself was administered for all Lombards under the subordination and authority of king Liuprand. Liutprand's legislation did not depend upon the prior models of Germanic tradition, whereby clienteles around powerful regional persons exercised public functional authority, but centered instead around the king's reign. Such changes do not imply a simplification of Lombard legal codices, as Liutprand's lawmaking was quite detailed. For example, one code took into consideration things like penalties for a man taking a woman's clothes while she bathed, making the perpetrator pay a full wirigild as if he had killed somebody. Some of Liutprand's laws make it clear that Romans and Lombards lived in relative harmony, since one statute (Liutprand 127) mandated that Lombard women who married Romans were obligated to obey Roman laws. Additional legislation covering various charters, wills, forgeries, property sales, and inheritance disputes were commonplace. His pragmatic law making proved so effective that after 774, the Franks borrowed many of their legal procedures from them.
Өлім және мұра
Тарихшы Крис Уикхэмнің айтуынша, Лиутпранд «ең күшті Ломбард патшасы» болды және 744 жылы қайтыс болған кезде ол «жалпы түбетейде» «гегемониялық» билікке ие болды. Оның ізбасарлары Рачис ағайындылары, Аистульф, Дезидерий және Арихис болды, олардың ешқайсысы – кейбір табыстарға қарамастан – одан ұзақ билік жүргізбеді немесе оған тең аумақты бақыламады. Лиупрандтың өлімі Ломбардтардың қызметінде қысқа үзіліс жасады, бірақ Рачис Рим мен Равеннаны байланыстыратын әскери жол бойындағы Перуджа қамалын басып алу үшін жорыққа шықты. Папа Захарияның араласуы соншалықты тиімді болды, тіпті Ломбард патшасы көп ұзамай тәжді тастап, монастырлық өмірге кетті. 749 жылы Рачис орнына Аистульф келді, ол Ломбардтарды Равеннаны басып алуды қоса алғанда, агрессивті жорықтарға бастады. Дегенмен, Лиутпранд пен оның Ломбард мұрагерлерінің мұрасы тарихшы Гервиг Вольфрамның «ортағасырлық итальян ұлтын құруға жағдай жасады» деп мойындауымен сақталды, себебі осы Ломбардтар «аумақтық жоғалтулар мен бөліністерге қарамастан, оны саяси бірлік ретінде сақтап қалды». Лиутпранд сияқты патшалардың арқасында Ломбардтар соншалықты танымал болды, тіпті ұлы Каролинг билеушісі Карл Ұлы өзінің тақымына «франктар мен Ломбардтардың патшасы» деген атауды қосты. 8 ғасырда Милан мен Павия арасындағы Ломбардтар қоныстанған аймаққа дейін Ломбардия деп аталады.
According to historian Chris Wickham, Liutprand was "the most powerful Lombard king" and by the time of his death in 744, he possessed "hegemonic" power across the "entire peninsula". His successors included the Ratchis brothers, Aistulf, Desiderius, and Arichis, none of whom—despite some successes—ruled for as long or controlled equivalent territory. Liuprand's death inaugurated a brief respite in Lombard activity but Ratchis went on campaign to capture the castle at Perugia—a fortification along the military road linking Rome and Ravenna—when Pope Zachary's intervention proved so effective that the Lombard king soon gave up the crown and retreated to a monastic life. in 749, Ratchis was replaced by Aistulf, who led the Lombards on aggressive campaigns that included possessing Ravenna. Still the heritage of Liutprand and his Lombard successors was one that historian Herwig Wolfram avows "prepared the ground for the creation of a medieval Italian nation" for it was none other than the Lombards who "preserved it as a political entity notwithstanding territorial losses and secessions." So prominent were the Lombards because of kings like Liutprand that even the great Carolingian ruler Charlemagne included in his title "king of the Franks and Lombards" and the region the Lombards occupied between Milan and Pavia in the 8th century is still called Lombardy to this day.
Лиутпрандтың археологиялық қалдықтары
2018 жылы Лиутпранд патшасының сүйектері биоархеологиялық және генетикалық зерттеу нысаны болды. Талдаулар көрсеткендей, бұл сүйектер үш жоғары топқа жататын, қалың денелі және негізінен ет пен балықтан алынған протеинге, қалған халықтан гөрі көбірек тамақтанған адамдарға тиесілі. Бұл Солтүстік Италиядағы Ломбард дәуіріне жататын бірнеше қабірстаннан табылған сүйектермен салыстыру арқылы расталды. Осы үш адамның екеуі (орта жастағы және жас адам) 6 ғасырға жатады, ал үшінші адам, шамамен 40-50 жасында қайтыс болған, Лиутпрандтың замандасы болған. Сондықтан, үшінші адамның сүйектері Ломбард патшасына тиесілі болуы мүмкін.
In 2018, the bones of king Liutprand were the subject of a bio archaeological and genetic investigation. The analyses showed that the bones belonged to three upper class individuals, with strong muscles and who ate proteins, mainly from meat and fish, to a greater extent than the rest of the population, as evidenced by the comparisons with the bone findings coming from some necropolis of the Lombard age found in northern Italy. Of these three individuals, two (a middle aged man and a younger man) date back to the 6th century, while the third subject, who died around 40/50 years old, was a contemporary of Liutprand: it is therefore possible that the bones of the third individual may belong to the Lombard king.