Кіріспе

Австралия аборигендері тілі

Варлпири тілі (Warlpiri) ('/w//ɑr//l//b//r//i/ немесе '/w//ɔː//l//p//ər//i/') ( > ['waɭbɪ̆ˌɻi]) – Танами шөлінде, Орталық Австралияның Элис-Спрингс қаласынан солтүстік-батыста тұратын 3000-ға жуық варлпири халқының тілі. Бұл үлкен Пама–Нюган тіл отбасының Нгаррки тілдерінің бірі және сөйлейтін адамдар саны бойынша Австралиядағы ең ірі абориген тілдерінің бірі. «Түс көру» (аборигендердің рухани сенімі) аталымының ең белгілі терминдерінің бірі – Джукуррпа – варлпири тілінен шыққан. Варнаяка (Ванаяга, Вонеига), Вавуля (Нгардилпа) және Нгалия AUSTLANG дерекқорында варлпири тілінің ықтимал диалектілері ретінде қарастырылады, бірақ деректер жеткіліксіз; ал Нгардилипа расталған.

Фоналогия

Келесі Варлпири дыбыстық жүйесінің кестелерінде, қалың әріптермен берілген символдар Варлпири қауымдастығы қолданатын практикалық әліпбиді көрсетеді. Фонемиялық мәндер IPA-да /сызықшалар/ арқылы, ал фонетикалық мәндер [құршау жақшалар] арқылы көрсетілген.

Сылбырлар мен баса айтылу

Уорлпири тіліндегі буындар құрылымы жағынан өте шектеулі. Барлық буындар бір дауыссыздан басталады, буын басында дауыссыздың тізбегі болмайды және ешбір буын дауыстыдан бастаылмайды. Дауыссыздан кейін бір ұзын немесе қысқа дауысты келеді, кейде одан кейін бір жабылу дауыссызы қосылады. Ашық буындар жабық буындарға қарағанда әлдеқайда көп кездеседі. Ешбір буын жабық дауыс немесе ретрофлекстік дірілмен /ɽ/ аяқталмайды. Дауыссыз тізбегінің ең көп кездесетін түрі – бір буынның мұрындық дауыспен аяқталып, келесі буынның сәйкес жабық дауыспен басталуы, бірақ /rk/ және /lp/ сияқты басқа тізбектер де кездеседі. Басымдылық әдетте ерекшеленбейді, бірақ қағида бойынша белгіленеді. Көп буынды сөздердің бірінші буынына негізгі басымдық беріледі, ал екіншілік басымдықтар кейіннен кезек буындарда пайда болады; сөздің құрылымы бұл ритмді бұзуы мүмкін, сондықтан үш буынды басымдық топтары кездеседі.

Өлеңнің дауыстылар үйлесімі

Егер Ворлпири морфемісіндегі екі іргелес буын жоғары дауыстылардан тұрса, онда бұл жоғары дауыстылар көбінесе бірдей болады: екеуі де /u/ немесе екеуі де /i/. /u/ және /i/ дауыстылары бар іргелес буынға ие Ворлпири түбірлерінің саны өте аз. Прогрессивті және регрессивті дауыстылар үйлесімділігі кездеседі. Прогрессивті дауыстылар үйлесімділігінде екінші дауысты бірінші дауыстыға сәйкес өзгереді; ал регрессивті үйлесімділікте бірінші дауысты екінші дауыстыға сәйкес өзгереді. Іргелес жоғары дауыстылардың бірдей болуға бейімділігі сөз ішіндегі морфема шекараларында да байқалады. Сөзге жұрнақ қосу /u/ және /i/ дауыстыларын жақын орналастыруы мүмкін. Мұндай жағдайда дауыстылардың бірі екінші дауыстыға ассимиляцияланып, оған сәйкес өзгереді. Бұл құбылыс дауыстылар үйлесімділігі деп аталады және әлемдік тілдерде кең таралған. Мысалы, осы құбылыс фин, венгр, монғол және түрік тілдерінде де кездеседі. Регрессивті үйлесімділік тек етістікке уақыт жұрнағы қосылғанда ғана орын алады (төменде қараңыз). Мысалы, panti (2-сынып) етістігіне өткен шаққа қатысты rnu жұрнағы қосылғанда, panturnu, pantirnu емес, нәтижесінде panturnu сөзі пайда болады. Прогрессивті үйлесімділік көбінесе басқа жұрнақтармен кездеседі. Мысалы, karli "бумеранг" есімдігіне ергативтік жағдай жұрнағы ngku қосылғанда, karlingku емес, karlingki сөзі шығады. Кейде жоғары дауыстылардың тізбегі бірінен соң бірі ассимиляцияланып, әрқайсысы келесісін өзгерткендей әсер етеді. Мысалы, 2-сыныптағы kiji етістігіне өткен шақ жұрнағы rnu қосылғанда, kujurnu сөзі пайда болады.

Сөздер

Ворлпири тілінде ешбір сөз альвеолярлық дауыспен басталмайды; сөздің бірінші дауысы екі ерін, тіл ортасы, кері тіл немесе жұмсақ таңдауыш болуы тиіс. Ағылшын тілінен алынған "тала" ("доллар") сияқты қарыз сөздер бұл ереженің ерекшелігі болып табылады. Ворлпири тіліндегі барлық сөздер дауысты әріппен аяқталады. Соңғы мағыналық бөлігі дауыссыз әріппен біткен сөздер көбінесе мағынасы жоқ жұрнақ, әдетте "pa" жұрнағын қосу арқылы "түзетіледі".

Әліпби

1950 жылдан бері варльпири тілі латын әрпімен жазылады. Алғашқыда Лотар Ягст жасаған, кейін шамалы өзгертілген әліпби қолданылады. Варльпири әліпбиінде тек қана қарапайым әріптер қолданылады, ешқандай акцент белгісі жоқ, және ДАФ-тан (IPA) келесідей ерекшеліктер бар: Ұзын дауыстылар әріпті екі рет қайталау арқылы жазылады: ii, aa, uu. Ретрофлекстік дауыссыз дыбыстар әдеттегі альвеолярлық дыбыс белгісіне «r» префиксі қосылған диграфтармен жазылады: rt, rn, rl. Жұмсақ тілше дауысы «j» деп жазылады. Басқа жұмсақ дыбыстар әдеттегі альвеолярлық дыбыс белгісіне «y» жұрнағы қосылған диграфтармен жазылады: ny, ly. Жұмсақ жақын дауысы «y» деп жазылады. Артық тілше дауысы «ng» деп жазылады. Тілше дірілі «rr» деп жазылады. Ретрофлекстік серпімелі «rd» деп жазылады. Ретрофлекстік жақын дауысы «r» деп жазылады. Осы негізгі ережелерге екі түзету қосылған, бұл әліпбиді қолдануды жеңілдетеді. «y» (жұмсаққа) және «r» (кері тілге) көрсеткіштері, егер олар бірдей артикуляциялық орынға ие дауыссыз дыбыстар тобында артық болса, көбінесе жіберіліп қалады: «nyj» – «nj» деп, «rnrt» – «rnt» деп жазылады. Сөздің басында кері тіл көрсеткіші «r» алынып тасталуы мүмкін. Бұл күдік тудырмайды, себебі варльпири тілінде қарапайым альвеолярлық дауыссыз дыбыспен басталатын сөздер жоқ: «rtari» ('аяқ') – «tari» деп жазылады.

Есімдіктер

Уорлпири тіліндегі есімдер мыңдаған түбірлерден құралады, сондай-ақ күрделендіру және тудыру жұрнақтары сияқты мол тудыру тәсілдеріне ие. Көпше түрлер түбірдің қайталануы арқылы жасалады.

Қосалқы сөз және келісім жұрнақтары

Әр толық Уорлпири сөйлемде көмекші сөз болуы мүмкін, ол етістік жұрнағымен бірге уақытты анықтауға және негізгі және тәуелді сөйлемдер арасындағы қатынасты түсіндіруге қызмет етеді. Көбінесе қолданылатын көмекші сөздерге ка (қазіргі уақыт), капи (болашақ уақыт), каджи (шартты) жатады. Көмекші сөз дерлік әрқашан сөйлемнің екінші сөзі болады. Көмекші сөз сонымен қатар сөйлемнің жоқтауы мен тобының тұлғасы мен санын көрсететін қосымшалардың кең отбасының орны ретінде де қызмет етеді. Олар үнді-еуропа тілдеріндегі жоқтаумен келісетін танымал жұптама қосымшаларына ұқсас, бірақ Уорлпириде олар етістікке емес, көмекші сөздерге қосылады және жоқтаумен де, тобымен де келіседі. Қосымшаланған көмекші сөздің мысалы қоштасудағы капирангку няньи сөйлемінде көрінеді: «Мен сені көремін». Мұнда капи болашақ уақытты көрсетеді, rna – бірінші тұлғадағы «мен» жоқтауын, ngku – екінші тұлғадағы «сен» тобын, ал няньи – үшінші классқа жататын «көру» етістігінің өткен емес түрі. Өткен шақта көмекші сөз көбінесе толығымен түсіріліп қалады. Мұндай жағдайда келісім қосымшалары сөйлемнің бірінші немесе екінші сөзіне қосылады, мысалы, нянгурнангу: «Мен сені көрдім». Келісім жұрнақтарының қосылған жері прогрессивті дауыстық үйлесімді тудыруы мүмкін. Сонымен, няньи капинки «(Ол) сені көреді» сөйлемінде ngku (екінші тұлғадағы топ) жұрнағының дауыстысы капи сөзінің соңғы дауыстысына ұқсас болады.

Алып кету тізілімі

Ворлпири мәдениетінде, белгілі бір туыстық қатынастағы адамдардың әңгімелесуі әдепсіздік немесе ұятты саналады. (Мысалы, әйел күйеу баласымен сөйлеспеуі керек.) Егер мұндай әңгіме қажет болса, сөйлеушілер тілдің ерекше стилін, яғни аулақтап сөйлеу тілін қолданады. Аулақтап сөйлеу тілінің грамматикасы қалыпты Ворлпири тілінің грамматикасымен бірдей, бірақ сөздік қоры күрт қысқартылған. Көптеген мазмұндық сөздер жалпылама синониммен немесе аулақтап сөйлеу тіліне ғана тән сөздермен алмастырылады.

Ворлпири ым тілі

Уорлпири тілі қол тілі түрінде де, сөйлеу тілі түрінде де бар.