Кіріспе
Түркиядағы көл. Туз көлі (Tuz Gölü, "тұзды көл" деген мағынаны білдіреді; ежелгіде Татта — Τάττα, Tatta Lacus деп аталған) Түркиядағы екінші ең үлкен көл және әлемдегі ірі гиперсольді көлдердің бірі. Ол Орталық Анатолия аймағында, Қонырдың солтүстік-шығысында, Анкараның оңтүстік-шығысында және Ақсарайдың солтүстік-батысында орналасқан. Соңғы жылдары Туз көлі туристер үшін танымал орынға айналды. 2021 жылдың қазан айында Туз көлі толығымен құрғап қалды.
Lake Tuz (Tuz Gölü meaning 'Salt Lake'; anciently Tatta — Τάττα, Tatta Lacus) was the second largest lake in Turkey with its
surface area and one of the largest hypersaline lakes in the world. It is located in the Central Anatolia Region, northeast of Konya, south southeast of Ankara and northwest of Aksaray. In recent years, Lake Tuz has become a hotspot for tourists. In October 2021, Lake Tuz dried up completely.
География
Түркияның орталық үстіртіндегі тектоникалық шұңқыда орналасқан көл екі ірі арна, жер асты және жер беті суларымен толығады, бірақ шығару арнасы жоқ. Көлге арналар мен өзендер құятын жерлерде тұзды батқылықтар қалыптасқан. Көлдің айналасында егістік алқаптар орналасқан, тек оңтүстік және оңтүстік-батыс бөліктерінде ғана маусымдық су басатын тұзды далалар кеңінен таралған. Жылдың көп бөлігінде көлдің тереңдігі өте аз (шамамен). Қыс айларында жауын-шашын және жер бетінен ағатын сулар арқылы көлге келген тұщы су тұздың бір бөлігін ерітеді (тұздылығы 324‰ дейін жетеді). Жазда көл құрғап, тамыз айында орташа есеппен 30 см қалыңдықтағы тұз қабаты ашылады. Осы механизм көлдегі тұз кендерін өндіру процесіне негіз болады. Көлдегі үш кен Түркияда тұтынылатын тұздың 63% -ын өндіреді. Тұз өндіру аймақта тұзды өңдеу және тазартумен байланысты өнеркәсіптік қызметті дамытады.
Құрылу
Туз-Гёлу төменгі алабында шөгіңкілік Жоғарғы Сенонның төменгі-орта эоцен кезеңінде болды, одан кейін жоғарғы эоценде басталып, олигоценнің соңына дейін жалғасқан регрессия орын алды. Жоғарғы Сенонның төменгі-орта эоцен кезеңінде Туз-Гёлу төменгі алабы Хаймана аймағымен бірге солтүстікке қарай біртұтас және үздіксіз шұңқырды құрады. Орта эоцендегі нуммулиттік әктастардың шөгіндісінен кейін көтерілген Хаймана алабы, Каракадағ көтерілісінің шығыс жиегі бойындағы жарылым аймағы арқылы Туз-Гёлу алабынан бөлінді. Туз-Гёлудің солтүстік-солтүстік-шығыс Чанкыры алабымен байланысы плиоцен кезеңінде қалыптасып, орта эоцен-олигоцен кезеңінде жалғасты, осы кезде көл алабы солтүстік-батыс және солтүстік-шығыс жарылымдарымен шектелген грабенге айналды. Олигоцен немесе миоценнің соңындағы негізгі деформациядан кейін неоген кезеңінде жергілікті шөгінді алаптар пайда болды, олардың ішінде әртүрлі қалыңдыққа ие жанартаулықтар мен көлдік әктастарды қоса алғанда, құрлықтық шөгінділер жиналды. Туз-Гёлу алабы плиоцендегі соңғы Альпілік қысымдық қозғалыстарға аз шалысқан. Неогенде басталып, плиоценге дейін жалғасқан тартымдық қозғалыстар тарихи кезеңдерге дейінгі жанартаулық белсенділікті тудырды.
Тарих
Ежелгі заманда көл Татта деп аталған және ежелгі Ликания мен Галатияның шекарасында орналасқан; бастапқыда Фригияға қарасты болған, бірақ кейін Ликанияға қосылған. Ежелгілер оның суларының тұзға толы екенін айтқан, сондықтан суға батырылған кез келген зат бірден қалың тұз қабатымен жабылатын болған; тіпті бетке жақын ұшқан құстардың қанаттары тұзды бөлшектермен ылғалданып, ауаға көтеріле алмай, оңай ұсталатын еді. Византиялық Стефан Фригиядағы тұзды көл туралы, оны Аттая (Ἄτταια) деп атап, жанында Ботийум қаласы болғанын айтады, бұл, мүмкін, Шерефликочисар немесе Эскил елді мекендері болған.
Тарихқа дейінгі кезең
Тарихи алдындағы Тата көлі бастапқыда Орталық Анатолияның ішкі аймағын басып, көптеген өзендердің құйып, ағып шыққан әлдеқандай үлкен тұщы сулы көл болған. Өсімдіктерге толы бұл аймақта хеттер мен Анатолия халқы сияқты ең ерте белгілі цивилизациялар гүлденген. 11 000 мен 5 000 жыл бұрынғы соңғы мұз дәуірінен кейін Орталық Анатолия даласы қазіргі түріне қарай біртіндеп өзгере бастады.
Флора мен фауна
2001 жылы Туз көлі ерекше қорғалатын аймақ деп жарияланды, оның ішінде көлдің барлық беті, оны қоршаған су төсектері және маңызды көршілес далалық аумақтардың бір бөлігі кірді. Көлдің оңтүстік бөлігіндегі аралдар тобында үлкен фламингоның (Phoenicopterus roseus) Түркиядағы негізгі көбейту ошағы орналасқан. Үлкен ақ маңдайлы қаз (Anser albifrons) мұнда екінші ірі көбейтуші болып табылады. Кішкентай бүркіт (Falco naumanni) айналасындағы ауылдарда жиі кездесетін көбелекші.