Кіріспе
Кітапханалық материалдарды жинақтау процесі
Кітапханалық қорын дамыту – белгілі бір кітапхананың жинағын жүйелі түрде құру процесі болып табылады, ол жергілікті және басқа ұйымдардың ақпараттық ресурстарын пайдалана отырып, кітапхана пайдаланушыларының (қызмет көрсетілетін халықтың) ақпараттық қажеттіліктерін уақтылы және экономикалық тұрғыдан қанағаттандыруға бағытталған. Еванс пен Замоскидің сөздеріне сәйкес, бұл – динамикалық, өзін-өзі қайта жаңартатын цикл немесе процесс, ол мынадай алты анықталған кезеңнен тұрады: қоғамдық талдау, іріктеу саясаты, іріктеу, сатып алу, іріктелмеу және бағалау. Халықаралық кітапханалық қауымдастықтар мен мекемелер федерациясының (IFLA) мәліметінше, сатып алу және жинақты дамыту баспа және басқа аналогтік кітапханалық материалдарды сатып алу, айырбастау, сыйға алу, міндетті тіркеу арқылы, сондай-ақ электрондық ақпараттық ресурстарды лицензиялау және сатып алу мәселелеріне қатысты әдістемелік және тақырыптық тақырыптарға назар аударады. Жинақты дамыту кітапхананың жинағын жақсартуға маманданған кітапханашы немесе ақпараттық маманды қажет ететін іс-шараларды қамтиды. Бұл процеске пайдаланушылардың немесе оқырмандардың қажеттіліктеріне жауап беретін ақпараттық материалдарды таңдау, сондай-ақ қажетсіз ақпараттық материалдарды іріктеп шығару (іріктелмеу) кіреді. Сондай-ақ, бұл кітапхананың пайдаланушыларына қаншалықты жақсы қызмет көрсетіп жатқанын анықтау үшін жаңа ақпараттық материалдарды және қолданыстағы жинақты бағалау жоспарларын әзірлеу стратегиясын қамтиды.
Арамшөптерді жинау
Ақпараттық материалдарды іріктеу, сондай-ақ "арамшөптерді жою" деп те аталады, – артық даналарды және сирек қолданылатын кітаптар мен материалдарды жою немесе сақтауға берудің жоспарлы және жүйелі тәжірибесі. Тарихи тұрғыдан алғанда, кітапхана пайдаланушылары мен кітапханашылардың өзі арамшөптерді жоюды сынға тікелей байланыстырады. Кейбіреулер кітапханалар материалдардың жағдайына немесе жаңа материалдарға орын қажеттігіне қарамастан, барлық материалдарды айналымда ұстауы керек деп санайды. Жинақтарды арамшөптерден тазартудың күрделі мәселесі кітапхана қызметкерлерін оқытуды талап етеді. Бұл оларға "арамшөптерді жоюға қатысты тараған пікірлер мен қате түсініктерге қарсы тұруға қажетті құралдарды" ұсынады, әсіресе академиялық кітапханадағы оқытушылардан кездесетін пікірлерге. Жинақтың сапасы, күтімі, арамшөптерді жоюдың маңыздылығы мен оң нәтижелері туралы семинарлар мен презентациялар арқылы қызметкерлерді оқыту кітапхана үшін маңызды жайттардың бірі болып табылады.
Жинақтауды бағалау әдістері
Кітапханаларды бағалаудың кейбір әдістеріне тексеру тізімдері әдісі, таралым және кітапханааралық алым-салым статистикасы, сілтемелерді талдау, желі қолданылуын талдау, жеткізушілер ұсынған статистика және оқытушылар пікірі жатады. Сондықтан, үздіксіз іріктеу (арамшөптерді жою) бағдарламасы болмаса, кітап қоры тез ескіріп, пайдалану қиынға соғады. Бірақ, үздіксіз іріктеу (арамшөптерді жою) бағдарламасын жүзеге асыру үшін, үздіксіз тексеру, бағалау және іріктеу (арамшөптерді жою) әдісі қолданылады.
Сайлау мен цензура
Кітапхана жинағына жаңа материалдарды қосып алу кезінде, іріктеу мен цензураны ажырату қиын болуы мүмкін. Америкалық кітапханалар қауымдастығы жинақты дамытуды – қоғамның қажеттігін көрсететін материалдарды таңдау, сондай-ақ басқа білім беру және ойын-сауық талаптарын орындау деп түсіндіреді. Ұйымның пікірінше, кітапханашы кітаптардың немесе басқа да заттардың даулы болуына, автордың діни немесе саяси көзқарастарына, немесе кітапханашының жеке сенімдеріне байланысты оларды әдейі сатып алмауға тиіс. ALA веб-сайтында былай делінеді: "Кітапханалар қазіргі және тарихи мәселелер бойынша барлық пікірлерді ұсынатын материалдар мен ақпаратпен қамтамасыз етуі керек. Материалдар партиялық немесе идеологиялық наразылықтарға байланысты тыйым салынуы немесе алынып тасталмауы керек".
Тексеру тізімдері әдісі
Жинақты бағалаудың бұл әдісі кітапхана жинағын көрнекті кітаптар немесе материалдар тізімімен салыстырып, жинақта осы тақырыптардың бар-жоғын анықтаудан тұрады. Бұл жинақты бағалаудың ең ежелгі әдісі, және оны алғаш рет 1849 жылы Смитсондар институтында Чарльз Кофин Джуетт қолданған.
Цитаталар талдауы
Цитаттауды талдау – колледж және университет деңгейінде ең көп қолданылатын әдіс. Бұл әдіс әдебиеттер тізімінен, көрсеткіштерден және сілтемелерден жиі кездесетін сілтемелерді қарастырып, пайдаланылған ресурстардың оқу орнының кітапхана қорына енгенін анықтауға бағытталған. Мақсаты – жазбаша жұмыстың тек колледж немесе университет кітапханасының ресурстарын пайдалану арқылы жасалу мүмкіндігін тексеру. Цитаттауды талдау – университеттер мен колледждердегі академиялық кітапханаларда коллекцияны бағалау кезінде қолданылатын тиімді зерттеу әдісі. Бұл әдіс студенттік жұмыстар, оқытушылардың ғылыми жарияланымдары, сондай-ақ диссертациялар мен дипломдық жұмыстар сияқты көптеген көздерден библиографияларды зерттеу арқылы жүзеге асырылады. Осы ақпарат негізінде библиографияда көрсетілген материалдардың қанша пайызы академиялық кітапхана қорынан алынғаны анықталады. Цитаттауды талдау – университет немесе колледжде жасалған жұмыстың көбінесе сол оқу орнының академиялық кітапханасынан алынған дереккөздерді пайдаланып жазылғандығын тексеруге мүмкіндік береді.
Жинақтар желісі
Жинақтар торы – коллекциядағы заттардың ерекшелігін және оларға көрсетілетін қамқорлықтың немесе сақтаудың деңгейін талқылауға арналған модель. Мысалы, сирек кітаптар мен жергілікті тарих материалдары аз ғана кітапханада сақталады және коллекцияның құнды мүліктері ретінде көп назар аударады, ал кітаптар мен DVD-дискілер көптеген кітапханаларда кездеседі және оларға көп көңіл бөлмейді.