Кіріспе
Венгриялық-американдық режиссер және антрополог Пал Фейес (27 қаңтар 1897 – 23 сәуір 1963), кәсіби аты Пол Фейес, АҚШ-ты қоса алғанда, көптеген елдерде жұмыс істеген венгриялық-американдық көркем фильмдер мен деректі фильмдердің режиссері. Ол жастық шағында медицинаны оқып, кейін көрнекті антрополог болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Фейес Италия майданында Австрия-Мажарстан армиясының медициналық санитары болып қызмет етті, сонымен қатар әскерлерге арналған театрды басқарды. Соғыстан кейін ол Будапештке оралып, ақырында Orient Film өндіріс компаниясында жұмыс істеді. 1919 немесе 1920 жылдары Венгриядағы Mobil Studios үшін фильмдер түсіруді бастады, 1923 жылы Ақ террор мен Хорти режимінен қашу үшін елден шығып кеткенге дейін. Ол Нью-Йорк қаласына, содан кейін Голливудқа жетті, онда 1927 жылдың қазанында өзінің алғашқы американдық көркем фильмін – "Соңғы сәт" фильмін түсіре бастады. Фильм сәтті болды, бұл оған Universal Studios компаниясымен келісімшарт жасауға мүмкіндік берді. Тағы бірнеше сәтті фильмдерден кейін Фейес 1931 жылы Америкадан Францияға дыбысты фильмдер түсіру үшін кетті. 1941 жылы ол фильм түсіруді толығымен тоқтатты және Викинг қорының ғылыми-зерттеу жұмыстарының директоры және басшысы болды.
Pál Fejős (27 January 1897 – 23 April 1963), known professionally as Paul Fejos, was a Hungarian American director of feature films and documentaries who worked in a number of countries including the United States. He also studied medicine in his youth and became a prominent anthropologist later in life. During World War I, Fejos worked as a medical orderly for the Imperial Austrian Army on the Italian front lines and also managed a theater that performed for troops. After the war, he returned to Budapest and eventually worked for the Orient Film production company. He began to direct films in 1919 or 1920 for Mobil Studios in Hungary until he escaped in 1923 to flee the White Terror and the Horthy regime. He made his way to New York City and then eventually to Hollywood where he began production on his first American feature film, The Last Moment, in October 1927. The film proved to be popular, which allowed him to sign with Universal Studios. After a number of other successful films, Fejos left America in 1931 to direct sound films in France. In 1941, he stopped making films all together and became the director of research and the acting head of the Viking Fund.
Ерте өмір
Фехос Венгрияның Будапешт қаласында Дезире Фехос пен оның әйелі Аврораның (қыздығы Новелли) ұлы Пал Фехос ретінде дүниеге келді. Оның үлкен әпкесі Ольга Фехос болған. Көптеген кинорежиссерлер сияқты, Фехос өмірінің үлкен бөлігін асыра көрсетіп немесе мифтер құрастырған. Оның айтуынша, әкесі гусарлар құрамында капитан болса, анасы Австро-Венгрия императрицасының күтімшісі болған. Сонымен қатар, Фехос жастығында өзін император сарайының қызметкері ретінде елестететін. Шындығында, Фехостың анасының отбасы Италиядан шыққан, бірақ аристократ тегіне жатқан, ал әкесі Дунафелдварда фармацевт болған. Фехос туғанға дейін әкесі өз бизнесін сатып, отбасын Будапештке көшіріп, онда дүкен ашқан. Дезире жаңа дүкенді сатып алуға үлкермей, жүрек талмасынан қайтыс болды. Пол анасы мен әже-атасы тәрбиеледі. Бала кезінде Фехос зерек оқушы болған және кішкентай кезінен киноға құмар болған. Ол Веспремде пиарлықтар басқаратын мектепке, содан кейін Кечкеметтегі мектепке жіберілді. Ақырында медицинаны оқып, 1921 жылы Будапешттің Корольдік венгр медицина университетінен медицина докторы ғылымын алды. 1914 жылы Фехос Мара Янковскийге үйленді. Бірінші дүниежүзілік соғыс көп ұзамай басталды, Фехос Италия майданында Австрия-Венгрия армиясының медициналық санитары болып жұмыс істеді. Соғыс кезінде ол әскерлерге қойылымдар қоятын театрды басқарды. Бір жылдан кейін Фехостың өміріне қатысты тағы бір аңыз пайда болды: ол гусар офицері болған, үш рет жараланған және жауынгерлік ұшақты алғаш ұшқан адам болған. Соғыстан кейін Фехос Будапештке оралды. Ол опера театрында декоратор болып жұмыс істеді, содан кейін Orient Film өндіріс компаниясында жұмыс істеді. 1921 жылы Фехостың түсініксіз қызғанышынан олар Марамен ажырасты.
Кинодағы алғашқы жылдары
Фехос 1919 немесе 1920 жылдары Венгриядағы Mobil Studios үшін фильмдер түсіре бастады. Оның алғашқы үнсіз фильмдері: мифологиялық кейіпкерге негізделген «Пан», Оскар Уайльдтың пьесасы бойынша «Лорд Артур Савильдің қылмысы», Нью-Йорктегі полицияның жемқорлығы туралы «Қара капитан», танымал американдық сериалдың қайта түсірілімі «Арсен Люпиннің соңғысы» және Александр Пушкиннің романы бойынша «Пик патшайымы». Фехос киноны театрдан гөрі сурет салуға жақын деп есептеді және оқиғадан гөрі жарық пен көлеңке мәселесіне көбірек мән берді. Сондай-ақ ол сол кезде түсті түсірілімге қол жеткізбей, ешқандай ұлы фильм түсірілмейтінін айтты. Белгілі венгр кинорежиссерлері Майкл Куртиц пен Александр Корда сияқты, Фехос 1923 жылы Ақ террор мен Хорти режимінен қашу үшін Венгриядан кетіп қалды. Фехос бірінші болып Венаға сапар шекті, онда Макс Рейнхардт оны қысқа мерзімге жұмысқа алды. Содан кейін Фехос Берлинге барып, Фриц Лангтың «Нибелунгендер» фильмінде эпизодтық рөлде ойнады. Кейін Фехос Парижге көшіп, Уолтер Хасенклевердің авангардтық пьесасы «Л’Омм» қойылымын сахналады, бірақ ол сәтсіз аяқталды. 1923 жылдың қазан айында Фехос АҚШ-қа эмиграциялады. Ол Нью-Йоркке ақшасыз және ағылшын тілін нашар біліп келді, бірақ жерлеу бюроларында және фортепиано фабрикаларында аз төлетін жұмыстар таба алды. Оның ағылшын тілі жақсарып, 1924 жылдың көктемінде Фехос Рокфеллер медициналық зерттеу институтында зертханалық техникаманы болып жұмысқа орналасты. Ол аптасына 80 доллар тауып, екі жыл жұмыс істеді. 1925 жылы ол әріптесі Мимоза Пфальцке үйленді, бірақ неке отыз күнге ғана созылды. Нью-Йоркте тұрғанда Фехос Ференц Молнардың «Шыныдан жасалған пантоф» пьесасының мажарлық атмосферасын қамтамасыз ету үшін техникалық кеңесші ретінде театрда бір рет жұмыс істеді. 1926 жылдың көктемінде Фехос өмірінде жинаған барлық 45 долларын ескі Buick машинасына жұмсап, Лос-Анджелеске көшіп, Голливудта кино мансабын қууға бет бұрды.
Голливудтық мансап
Ол Голливудқа келгенде, Фехостың қаржылық қиындықтары болды. Ол бірнеше сценарийлерге жұмыс істеді. Кейде ол Пасаденаға автостоппен барып, жеміс бақшаларынан апельсин ұрлап күнекерек етті. Фехосты автостоппен саяхаттағанда Эдвард Спиц, жақында ғана Голливудқа көшіп келген, фильм түсіруді армандаған жас, бай Нью-Йорктік алып кетті. Фехос Спицке Венгриядағы кино мансабы туралы айтып, оны көркем фильмді қаржыландыруға көндірді. Спиц келісіп, Фехосқа 5000 доллар берді, бұл сол кездегі орташа фильм бюджетінің шамамен 1 пайызын құрады. 1927 жылдың қазан айында Фехос өзінің алғашқы американдық көркем фильмін түсіруді бастады. Ол достарын фильмге тегін қатысуға көндіріп, фильм сәтті болса, сыйақы төлейтінін уәде етті. Олардың ішінде Чарли Чаплиннің жиі бірге ойнайтын серігі Джорджия Хейл де болды, ол аптасына 5000 доллар табатын. Фехос студияны күнделікті емес, минуттық төлеммен жалға алып, тәжірибесіз оператор Леон Шамройды жұмысқа алды. Фехос басқа фильмдердің декорацияларын пайдаланып, қажет болған жағдайда сценарийді өзгертті. Актерлер немесе декорациялар қолжетімді болмағанда, Фехос қолдардың, аяқтардың, көліктердің немесе оны қызықтырған кез келген нәрсенің жақын кадрларын түсірді. Ол Кодак пен Агфа сияқты белгілі компаниялармен бәсекелесуге тырысқан DuPont компаниясынан тегін пленка алды. "Соңғы сәт" жобасын түсіруге 28 күн кетті. Онда Отто Матисон өзіне-өзі қол жұмсау ниетімен суға батып, өліміне әкелген өмірінің оқиғаларын еске түсіретін ер адамды сомдады. Жеті катушкалық, үнсіз фильмде титрлер болған жоқ. Қазіргі уақытта бұл фильм жоғалған, бірақ бір рецензияда оны "бас айнытатын көшірулер, көптеген суперпозициялар және биік камера қозғалыстары" бар деп сипаттаған. 1928 жылы шыққан "Соңғы сәт" жақсы пікірлер алды және қаржылық табысқа ие болды. Чарли Чаплин оны мақтады, ал жазушы Тамар Лейн оны "экранға ұсынылған ең керемет фильмдердің бірі" деп атады. Фильмнің табысы мен Фехостың бірден танымал болуына байланысты ірі студиялар бұрынғы саяхатшымен келісімшартқа қол қою үшін бәсекелесе бастады. Ол Universal Studios-пен келісімшарт жасады, өйткені оның шарты оған толық көркемдік бақылауды ұсынды. 1928 жылы Фехос өзінің келесі және ең танымал "Жалғыздық" фильмін түсіруді бастады. Эдвард Т. Лоу және Том Ридтің сценарийі қазіргі заманғы американдық қалалардағы жалғыздық туралы газет мақаласына негізделген. Фильмді Карл Лэммл-күлкен продюсерлік етті. Гленн Трайон мен Барбара Кент бір-бірінен хабарсыз, жанындағы пәтерлерде тұратын екі жалғыз Нью-Йорктіктерді сомдады. Олар Кони-Айлендте кездейсоқ кездесіп, махаббатқа түседі, бірақ бір-бірінен айырылып, соңында ғимаратына оралады. Фильм көптеген жерлерде қолмен боялған және трафаретпен боялған, бұл оны визуалды түрде ерекшелендірді. 1928 жылдың маусым ортасында "Жалғыздық" бейімді фильм ретінде жалпыға таратылғаннан кейін, Universal Fox Film-нен Movietone News жазғыш машинасын қарызға алды. Дыбыс сынақтарын жүргізу сылтауымен (өз дыбыс сахналары қазан айының соңына дейін дайын болмайтын), Universal фильмке "сөйлейтін" сахналарды асығыс түсіріп, жақында жұмысқа алынған музыкалық режиссер Джозеф Чернявскийдің музыкасы мен эффектілерін синхрондады. "Жалғыздық" Universal компаниясы диалог сахналарында Фехостың қатысуынсыз аяқтаған үш фильмнің біріншісі болды. Фильмнің бұл жаңа нұсқасы 1928 жылдың 20 қыркүйегінде шықты. (Бұл асығыс аяқталған алғашқы кезеңнен кейін Universal Fox-тың жабдығын екі аптадан да аз уақыт ішінде алғашқы музыкалық фильм - "Махаббат әуені" түсіру үшін пайдалануды жалғастырды. Бұл Fox-тың ашулы және наразы командасын Universal-ден дыбыс машинасының қайтарып алуға мәжбүр етті.) "Жалғыздық" Фехостың тағы бір кассалық табысы болды және фильмнің беделі жылдар бойы өсті. Француз кинотанушысы Жорж Садул оны неореализмнің алғабасшысы деп атады. Киносыншы Джонатан Розенбаум "Жалғыздықты" мақтады және Фехосты Ф.В. Мурнаумен, Фриц Лангпен, Сергей Эйзенштейнмен және Всеволод Пудовкинмен салыстырды. Эндрю Саррис оны "тендерлік махаббат тарихы" деп атады, "үнсіз сахналарында [бірақ] сөйлейтін сахналарында шикі, ұсақ-түйек және тілі байланған". Чарльз Хигам "көркемдік стилі бастапқыда тартымды болғанымен, бірінен соң бірі ығысып, бірінен соң бірі ығысып жатқан бірқалыпты кадрларға айналады, бірақ фильмнің шармы шынайы" деді. Фехостың үшінші голливудтық фильмі "Соңғы қойылым" 1929 жылы Universal Studios үшін тағы бір кассалық табыс болды. Фильмнің бір бөлігі дыбыспен, бір бөлігі үнсіз болды, онда Конрад Вейдт сахналық әуескер, өзінің ассистентіне ғашық болатын рөлді сомдады. Содан кейін сол жылы Фехос Jed Harris, George Abbott және Phillip Dunning продюсерлік еткен хит сахналық қойылым негізінде "Бродвей" атты ең ірі және амбициялы фильмін түсіруді бастады. Фехосқа 1 миллион долларлық бюджет берілді, оның көп бөлігі үлкен кубистік түнгі клуб декорациясына және сол кезде салынған ең үлкен және әмбебап 28 тонналық камералық кранға жұмсалды. Фильмде Гленн Трайон мен Эвелин Брент ойнады. Алайда фильм тек орташа табысқа ие болды және Фехос оны сәтсіздік деп есептеді. (Уильям А. Сейтер 1942 жылы "Бродвейдің" жаңа нұсқасын жасады.) Киносыншы Майлс Кругер Фехостың фильмінен "Paradise Club-тың суреттері және үлкен музыкалық нөмір (Final in Technicolor)" "экран әдебиетінің негізгі бөлігіне" айналды деді. 1930 жылы Фехос америкалық азаматтыққа қол жеткізіп, "Қорғаушы капитаны" (AKA "Марсельеза") музыкалық фильмін түсіруді бастады. Бастилияны басып алуды бейнелеу үшін 300-ден астам соққандарды пайдаланған амбициялы сахнаны түсіру кезінде Фехос биік мұңдан құлап, миға соққы алды. Ол жазылу үшін алты апта төсекке жатты. Джон С. Робертсон фильмді аяқтады, ал Фехос экранда көрсетілген жоқ. Содан кейін ол Джон Мюррей Андерсонның ресми режиссерлік құқығына ие болған "Жаз корольдігі" фильмінде жұмыс істеді. Бұл Фехосты ашуландырды және Universal оның "Батыс майданындағы тыныштық" фильмін режиссерлік етпеді. Фехос Universal компаниясымен келісімшартын бұзып, жақында Metro Goldwyn Mayer компаниясымен келісімшарт жасады. Бұл оның "Үлкен үйдің" неміс және француз тілдеріндегі нұсқаларын режиссерлік етуіне әкелді.
Еуропалық мансап
1931 жылы Фехос Голливудты тастап, Пьер Браунбергердің шақыруын қабылдады. Фехос журналистерге Голливудтың тым коммерциялық және халық үшін есірткі сияқты екенін айтты. Голливудтың "қуандыратын" соңдары жұмысшы халықты олардың үмітсіз өмірінен жаңылыстырады деді ол. "Егер Америкада кинотеатрлар кенеттен жабылса, революция болар еді", - деп қосты Фехос, бірақ Еуропада ол "өнер үшін жасалған фильмдерге" үміттенетінін айтты. Франциядағы мансабы қысқа ғана болды, ол 1931 жылы Клод Хейманның "Америкалық махаббат" фильмін бақылаудан бастады. Содан кейін Фехос 1910 жылдары Луи Фейярд жасаған танымал сериалдың жаңа түрі – амбициялық "Фантомас" фильмін жасады. 1932 жылы Фехос Венгрияға оралып, "Көктемгі жаңбыр" (Tavaszi Zápor) фильмін түсірді. Онда Аннабелла жас қыз Мари рөлінде ойнайды, ол алданып, баласымен тасталады. Ол кедейлікте қайтыс болып, көкте еден жууға мәжбүр болады. Киіз жуатын шенеуін лақтырып, ол қызы Маридің қателіктерін қайталамауына мүмкіндік беретін жаңбыр дауылдарын тудырады. Джонатан Розенбаум бұл фильмін жоғары бағалады. "Жалғыздық" фильмі "Санрайз" фильміндегі қала мен ойын-сауық паркінің көріністеріне қарыздар болған сияқты, "Көктемгі жаңбыр" да түнгі жарық пен Маридің алдануындағы сезімталдыққа ие, сондай-ақ "Санрайз" фильміндегі кейбір ауылдық түнгі көріністерді еске түсіретін құпия музыкалық соңғы сахнасы бар. Дегенмен, Мурнаудың композициялары мен камера қозғалыстарының детерминизмінен айырмашылығы, Фехостың антропологиялық қашықтығы мен ертегілік сипаттамасы оның кейіпкерлеріне өзгеше қарым-қатынасты білдіреді. Мәзһабханадағы егжей-тегжейлі мәліметтердің жылдам алмасуы, Мари есінен танып қалмас бұрын болған шатастығын көрсетеді, ойлар мен сезімдер емес, сезімдермен байланыстыруға ынталандырады. Аннабельланың актерлік шеберлігі мен скрипка мен кларнеттің музыкалық тақырыбы фильмнің мағынасын анықтайтын халық аңызының кейбір қарапайым аспектілерін елемеуге көмектеседі. Аннабеллаға ғашық болған Фехос, оның Францияға қайтатын пойзының үстінен кішкентай ұшақта ұшып, оған гүлдер шашып жіберді деген әңгіме бар. Фехостың досы Джон Доддс "Фехос әрқашан жаңа елге көшкенде, бұл махаббат оқиғасының аяқталуынан болды" деді. Фехос келесі бірнеше жылды Еуропаның әртүрлі елдерінде өткізді, көбінесе оның жиі серіктестері Лотар Вольф, оның режиссердің ассистенті және композиторы Ференц Фаркаспен бірге. 1932 жылы шыққан "Балатон көлінің үкімі" (Itél a Balaton) Фехостың екінші венгр фильмі болды. Фильмде жергілікті балықшылардың күнделікті өмірінен алынған көркем деректі кадрлар бар. Алайда, фильм Венгрияда балықшыларды бейнелегені үшін қатты сынға ұшырады және ауыл өміріне деген көзқарастың дөңгелек екеніне айыпталды. 1933 жылы Фехос Австрияға көшіп, Аннабелланың қатысуымен "Күн сәулесі" (Sonnenstrahl) фильмін түсірді. Фильм Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Австриядағы жұмыссыздық пен кедейлік туралы айтады және сыншылар оны "Еуропадағы Фехостың өнерінің шыңы, көбінесе сыншылар назарынан тыс қалған" деп мақтады. Сол жылы Фехос "Көктем дауыстары" (Frühlingstimmen) атты жеңіл комедияны түсірді. 1934 жылы Фехос Данияға көшіп, Nordisk Film компаниясы үшін үш фильм түсірді: 1934 жылы түсірілген "Миллиондардың қашуы" (Flugten fra millionerne) жеңіл комедиясы; 1935 жылы түсірілген "No1 тұтқын" (Fange Nr. 1) – түрмеде тұтқын немесе полиция қызметкері жоқ әлем туралы фарс; және 1935 жылы драматург Кай Мунктың өнер мен өмір арасындағы қарым-қатынас туралы әңгімесінің бейімделуі – "Алтын күлкі" (Det Gyldne Smil).
Этнографиялық кино түсіруші
1935 жылы Фехос көркем фильмдерден, олардың шынайы емес декорациялары мен оқиғаларынан жалықты. «Нордиск Фильм» оны Мадагаскарда түсірілім локацияларын іздеуге жіберді. Фехос бұл елді остіп, тоғыз айға сонда қалды. Ол жануарлар, өсімдіктер, тайпалық қоғамдар мен жергілікті дәстүрлерді 30 000 футтан астам түсірілімге түсірді, бірақ олардың ешқайсысы кинотеатрлық фильмге жарамды емес еді. Ол көптеген артефакттарды жинап, кейіннен оларды Дания Корольдік Географиялық қоғамына сыйлады. Фехос Данияға оралғаннан кейін «Svensk Filmindustri»-дің Гуннар Скоглунд Мадагаскардан әкелген түсірілімдерін көріп, 1935-1936 жылдар аралығында шыққан алты қысқа деректі фильмді тапсырды. Бұл фильмдерге «Қара горизонттар» (Svarta Horisonter), «Эсираның бишілері», «Жуңғалдағы сұлулық салоны», «Әлемдегі ең пайдалы ағаш», «Теңіз шайтаны» және «Аталарымыздың қабірлері» кірді. 1936 жылы Фехос Даниялық журналист Инга Арвадқа үйленді, ол 1936 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында Адольф Гитлердің қонағы болғанымен және Джон Ф. Кеннедимен романда болғанымен танымал еді. Арвад «Миллиондағанның қашуы» фильмінде ойнады және олар 1942 жылға дейін үйленген күйінде болды. Мәдениет пен тарихқа деген жаңа құштарлығынан шабыттанған Фехос 1936 жылы Копенгаген мұражайында доктор Томпсон басшылығымен мәдени антропологияны оқыды. Содан кейін «Svensk Filmindustri» Фехосқа 1937-1938 жылдары Индонезия, Филиппин, Жаңа Гвинея, Цейлон және Таиланд сияқты елдерде этнографиялық фильмдер сериясын түсіруді тапсырды. Бұл фильмдерге «Бір жұдырық күріш» (En Handfull Ris), «Адам мен әйел» (Man och Kvinna), «Тайпа әлі де тірі» (Stammen lever än), «Ментавейдің бамбук дәуірі» (Bambuåldern på Mentawei), «Бастығының ұлы қайтыс болды» (Hövdingens son är död), «Комодо драконы» (Draken på Komodo) және «Жағымды бұлаққа жақын ауыл» (Byn vid den trivsamma brunnen) кірді. 1938 жылы Таиландта түсірілімдерден оралған Фехос швед кәсіпкері Аксель Веннер-Гренмен танысты. Олар тез дос болып, Веннер-Грен Фехостың өмірін Эдвард Шпиц он жыл бұрын өзгерткендей өзгертті. Веннер-Грен 1939 жылдың соңында Фехостың Перуға экспедициясын қаржыландыруға келісті. Кускода францискан монахтары Фехосқа джунглидегі жоғалған қала туралы аңыз айтты. Фехос дереу Веннер-Гренмен байланысқа түсті, ол экспедицияны қосымша қаржыландыруға келісті. Фильм режиссері 18 ежелгі Инка қаласын ашты және Амазонка өзенінің бастауына сапар жасады. Фехос Перуда бір жыл бойы Ягуа тайпасының мәдениетін зерттеп, түсірді. Зерттеу нәтижесінде 1940 және 1941 жылдары Фехостың соңғы фильмдер сериясы – «Ягуа» жарық көрді. Сондай-ақ, 1943 жылы «Viking Fund Series of Publications in Anthropology» басылымы «Ягуаның этнологиясы» жарық көрді.
Антропологтық мансабы және соңғы жылдары
1941 жылы Фехос саяхаттауды және фильмдер түсіруді тоқтатып, Нью-Йоркте орналасқан, сол жылы Веннер Грен құрған (кейін Веннер Грен антропологиялық зерттеулер қоры деп аталды) коммерциялық емес "Викинг қорының" ғылыми-зерттеу директоры және атқарушы басшысы болды. Фехос өз саласында зор құрметке ие болды және антропологияның түрлі салалары арасындағы байланыс қажеттігін алға тартқандығы үшін замандастарынан озық саналды. Осы жылдары Фехос Стэнфорд, Йель және Колумбия университеттерінде оқытумен айналысты. 1958 жылы Фехос антрополог Лита Биннске үйленді. Ол 1963 жылдың 23 сәуірінде қайтыс болғаннан кейін Веннер Грен қорының ғылыми директоры лауазымын иеленді. "Фехос ғалым немесе зерттеуші емес, суретші темпераментіне ие болған", - деп жазды Дэвид Бидни некрологта. Фехос "тек зерттеу жобаларын ғана емес, сонымен қатар, бастысы, өзіне сенген және қолдауға лайық деп білген адамдарды қолдады. Оның эксцентрикті гений Пьер Тейльяр де Шарденге өмірінің соңғы жылдарында көрсеткен жеке қолдауы – оның тамаша жетістіктерінің бір мысалы ғана. Фехос өзі салған Антропологиялық зерттеулер жөніндегі Веннер Грен қорын, өзіне көмектескен көптеген достарын және өте бағалаған әйелін мұра етіп қалдырды."