Кіріспе

Блаттелла асахинай – азия тарақанының бір түрі. Ол 1981 жылы Жапонияның Окинава аралында табылған жәндіктер негізінде алғаш рет сипатталған. Бұл тарақанның кішкентай түрі, әдетте ұзын, ашық қоңырдан қара қоңырға дейін түсті болып келеді және басының үстіңгі жағында қара, параллель жолақтары болады. Сыртқы түрінің ұқсастығынан оны жиі неміс тарақанымен (B. germanica) шатастырады. Көбінесе ол АҚШ-та үйлердің ішінде және сыртында кездеседі.

Өзіндіктері мен сыртқы түрі

Азия тарақаны (B. germanica) неміс тарақанынан бірнеше ұсақ морфологиялық айырмашылықтарды қоспағанда, дерлік бірдей. Неміс тарақаны сияқты, оның ұзындығы шамамен бірдей, қоңыр түсті және қанаты бар. Дегенмен, оның қанаттары неміс тарақанынан ұзын, және екі түрдің арасындағы ішектегі ойықшада айырмашылық байқалады. Оларды ең жылдам ажырату жолы – азия тарақанының жақсы ұшуы және неміс тарақанынан айырмашылығы, жарыққа тартылуы. Екі тарақанды қанағаттандыру үшін, олардың әрқайсысының көзге көрінетін бөліктері бар. Сол жақ жақшаның ішкі беті, оң жақ қанаттың тамырларының түсі, қанаттың мөлшері мен тамырлануы, сондай-ақ серкидегі қылшықты шеттік түктер – бұл азия және неміс тарақандары арасындағы ұсақ морфологиялық айырмашылықтар. Азия тарақанының Америка Құрама Штаттарына 1986 жылы Флорида штатының Лейкленд қаласына әкелінгені белгілі, бірақ бастапқыда ол неміс түрі деп есептелді. Азия тарақанының Флоридаға Жапониядан тауар импорты арқылы келгені болжануда. 1986 жылдың 3 наурызында доктор Луис М. Рот Флорида университетінің Флорида кеңейту қызметінің докторы Филип Г. Кохлерден Флорида штатының Лейкленд қаласынан тарақандарды тексеру үшін алды. Олар Гаррис округіндегі Техас штатында азия тарақанының болуын растау үшін екі түрді этиологиялық, морфологиялық және генетикалық тәсілдер арқылы зерттеді. ДНК гендер тізбектерінің бағалауы неміс тарақанымен ұқсас екенін көрсетті.

Тұрғылықты ортасы мен мінез-құлқы

Азиялық тарақандар көбінесе көлеңкелі, мульчаланған, компостталған жерлерде, жаңадан түскен жапырақтар жиналатын және ылғалды аумақтарда кездеседі. Олардың саны тамыз айының соңында ең жоғары деңгейге жетеді және суық ауа райы басталысымен күрт төмендейді. Азиялық тарақандар көбінесе суырып салар кезде белсенді болады және ақшыл беттер мен жарқын жарықтарға тартылады. Осының салдарынан, суырып салғанда Азия тарақандары үйге қарай ұшып, ашық есіктер мен терезелер арқылы кіре алады, бірақ үй ішіндегі басқыншылықтар сирек болады. Үйде Азия тарақанын көбінесе теледидар экранында немесе лампалардың жанында табуға болады. Басқа тарақандар аурулар мен бактерияларды тарататын болса, бүгінгі күнге дейін жүргізілген зерттеулер Азия тарақандарының қандай да бір патогендерді немесе ауруларды тарататынын көрсетпеді. Дегенмен, олар мекендейтін ортаның ерекшеліктеріне байланысты, үйлердің сыртындағы патогендерге, жануарлардың қалдықтарына және саңырауқұлақтарға байланысты басқа бактериялармен қарым-қатынасқа түседі. Қыс немесе құрғақ ауа райы сияқты қолайсыз жағдайларда Азия тарақандары жапырақтардың арасына көміледі.

Диета

Азиялық тарақандар бәсеңшіл, көптеген тарақан түрлері сияқты: олар қолына тигеннің бәрін жейді. Олар адам тағамы, үй жануарларының тағамы, гүлдер және егістік дақылдарымен қоректенеді, сондай-ақ соя мен мақта егістіктеріндегі көбелек жұмыртқалары сияқты жемтің де жейді. Сондай-ақ, олар салаты, капуста және клубника жеп жүргендері байқалды.

Неміс тарақандарының салыстыруы

Азиялық тарақан – неміс тарақанының ең жақын туысы болып табылады, ол Америкада және әлемнің кейбір аймақтарында кең таралған зиянкес.

Мінез-құлық

Азиялық тарақанның қанаттары неміс тарақанына қарағанда ұзын, бірақ тар. Неміс тарақаны сирек ұшады, көбінесе қанаттарын тиімсіз қозғалтады, ал Азиялық тарақан одан еркін қозғалады. Екі түрдің арасындағы тағы бір маңызды айырмашылық – жарыққа реакциясы. Азиялық тарақан жарыққа тартылады, ал неміс тарақаны жарықтан қашады.

Көбею және өмір сүру циклі

Азиялық және далалық тарақандар, осы екі түрдің де сыртқы ортада көбейе беруіне байланысты, экологиялық тұрғыдан неміс тарақанына ұқсас. Азиялық және неміс тарақанының аналары жұмыртқаларынан шабалқы шыққанша жұмыртқа қапшықтарын (оотека) өздерімен бірге алып жүреді. Азиялық тарақан ақпаннан мамырға дейін, сондай-ақ тамыздан қыркүйекке дейін ең жоғары өнімді. Азиялық аналық тарақанның ересек болуына 60-70 күн қажет, бұл еркектерге қарағанда сәл кешіккен. Азиялық тарақанның еркегі мен анасының өмір сүру ұзақтығы шамамен 50 және 100 күн, ал неміс тарақанының еркегі 130 күнге, анасы 150 күнге дейін өмір сүреді.

Пайдалы жәндіктер

2006 жылы энтомолог Роберт Пфанненстиль Техаста егін зиянкестерінің, әсіресе азиялық тарақандардың жыртқыштарының экологиясы туралы зерттеу жүргізді. Азиялық тарақандар 2006 жылы Техасқа батысқа қарай таралып, штаттың Рио-Гранде аңғары аймағында мақта құрты жұмыртқаларының ең көп таралған жыртқышына айналды. Мақта құрты мақта, соя, жүгері және помидор дақылдарына қауіп төндіреді. Helicoverpa zea (Boddie) және Spodoptera exigua (Hubner) Оңтүстік Техастағы соя дақылдарының негізгі зиянкестері болып табылады. Олардың жұмыртқалары пестицидтер қолданбастан соя дақылдарының жапырақтарына орналастырылды және 24 сағат ішінде 3 сағат сайын, түн және күндізгі жыртқыштардың мінез-құлқысын бақылау үшін зерттелді. 2001-2005 жылдары лепидоптералардың жұмыртқаларын жеуге қатысты ұқсас сынақтар жүргізілді, бірақ азиялық тарақандарды байқау тіркелген жоқ. 2006 жылы нимфа және ересек азиялық тарақандар H. zea және S. exigua жұмыртқаларымен дақылдың жапырақтары мен шатырындан тамақтанғаны байқалды және жұмыртқаларды жеген барлық жыртқыштардың 53,7% құрады. Азиялық тарақандарды бақылау үшін арнайы шашыратылатын жемдер жасалды және олар тиімді деп танылды, ал инсектицидтерді үй ішінде қолдану тиімсіз болып шықты.