Кіріспе
Мандеб бұғазындағы жанартау аралы Перим (بريم [Barīm]), араб тілінде Майюн деп те аталады, Йеменнің оңтүстік-батыс жағалауынан тыс, Қызыл теңізге оңтүстік кіреберісіндегі Мандеб бұғазында орналасқан Йемендік жанартау аралы. Әкімшілік жағынан ол Дубаб немесе Баб әл-Мандаб аудандарына, Таиз облысына қарасты. Перим аралы Мандеб бұғазын екі каналға бөледі. Аденге тәуелді болғандықтан, арал 1857 мен 1967 жылдар аралығында Ұлыбритания империясының бір бөлігі болды.
the ship
Perim (بريم [Barīm]), also called Mayyun in Arabic, is a Yemeni volcanic island in the Strait of Mandeb at the south entrance into the Red Sea, off the south west coast of Yemen. It administratively belongs to Dhubab District or Bab al Mandab District, Taiz Governorate. The island of Perim divides the strait of Mandeb into two channels. The island, as a dependency of Aden, was a part of the British Empire between 1857 and 1967.
Атауы
Ежелгі заманда оны "Диодор аралы" (Διοδώρου νῆσος, Diodori insula) деп атаған. Оны Плиний Үлкен, "Эритрея теңізінің айналымы" және Птолемейдің "Географиясы" еңбегінде көрсетілген. Перим араб тіліндегі Барим (тізбек) деген жалпы атаудан шыққан болуы мүмкін, ол бұл бұғаздың тарихымен байланысты және оның арабша атауларының бірі, екіншісі – Майюн. Португалдықтар оны Маджун немесе Мехо деп атаған (Маюндан туындаған), бірақ Альбукерке 1513 жылы аралды Вера-Круз деп атады. 17-18 ғасырлардағы көптеген британдық және француз карталарында арал Бабелмандел деп көрсетілген, өйткені осылай бұғаз да аталады. 19 ғасырдың басындағы кейбір теңіз саяхаттарына арналған нұсқаулықтар оны Баб-эль-Мандеб аралы деп атаған, бірақ оны Перим деп те атайтынын айтқан. 1857 жылы британдықтар аралды толық басып алған кезде Перим деген атау кеңінен қолданысқа енді.
Геология
Перим аралы – Арабияның оңтүстік-батыс ұшындағы кейінгі миоцен дәуіріндегі жанартаудың оңтүстік-батыс беткейінен эрозияға ұшыраған бөлік. Бұл вулкан Арабия жағалауында Перімнен Аденге дейін 200 км-ге созылған алты орталық кратерлі жанартаудың (Аден желісі) ең батыс жағында орналасқан. Бұл вулканизмнің Аден шығанағындағы теңіз түбінің соңғы таралу кезеңінен бұрын пайда болған шығысқа қарай кеңейетін жарылыспен байланысты екеніне сенімді.
География
Перим - қабысқа тәрізді, ұзын және кең. Перим маңында, әсіресе Кіші бұғазда кеме қақтығыстары жиі болып тұрады. Аралдағы тұщы судың жоқтығы – тұрақты қоныстануға кедергі келтіретін басты қиындықтардың бірі. Қатты жаңбыр кейде жауады, бірақ сегіз ай немесе одан да ұзақ жаңбырсыз өте алады; ұзақ мерзімді орташа жауын-шашын мөлшері (1821–1912 жылдары) жылына шамамен болды. Өсімдік жамылғысы өте сирек.
Тарих
Баб-эль-Мандеб бұғазы шамамен 60 000 жыл бұрын Африкадан қазіргі заманғы адамдардың ең алғашқы көшіп-қонуының куәсі болған. Осы кезде мұхиттар әлдеқайда төмен болды, себебі мұз дәуірі мұздықтарында судың көп бөлігі тоңған еді, ал бұғаз әлдеқайда терең емес немесе құрғақ болды. Перим қорғалған табиғи портына және Қызыл теңіздің кіреберісіндегі стратегиялық орналасуына қарамастан, 19 ғасырдың ортасына дейін жазба тарихқа енбеді, себебі бос, сусыз арал өмірді оңай қамтамасыз ете алмады. Сондықтан мұнда тек балықшылар мен жемшөп іздеушілер мезгіл-мезгіл тұрып, басқа жерден әкелінген материалдардан қамыс үйлер салды. 1513 жылы Португалияның Қызыл теңізге және Парсы шығанағына баратын сауда жолдарын басып алу мақсатымен Афонсу де Альбукерки Қызыл теңізге кіреберіс маңындағы Аденге шабуыл жасады, бірақ бекіністі қаланы жаулап ала алмады. Басты мақсатына жетпесе де, ол Қызыл теңізге қарай жол тартты. Сол кездегі Қызыл теңіз ұшқыштары Перимге жақын аралда тұрды, ал біреуін алдап, үнділер жасаған кеме жіберу арқылы тартып алды. Алғашқы португал кемесі Баб-эль-Мандеб арқылы өткенде, зор салтанатты шара өтті. Жеддаға шабуылға дайындалу үшін Камаран аралында біраз уақыт өткізгеннен кейін, қолайсыз желдің салдарынан шабуыл орындалмады, флота Камараннан кері қайтты. Альбукерки Вера-Круз деп атаған Перим тексеріліп, судың жетіспеуіне байланысты қамал салуға жарамсыз деп танылды. Келесі жылдары португалдар бірнеше рет Аденді жаулап алуға және Қызыл теңізге үстемдік етуге тырысты, кемелерге қиындық тудырып, египеттік мамлюктермен, содан кейін Осман флотымен шайқасты, олар біртіндеп басымдыққа ие болды. Бұл әрекеттер, сондай-ақ Баб-эль-Мандебті блокадалау және үнді сауда кемелерінің Қызыл теңізге кіруіне кедергі келтіру үшін жыл сайын флотилия жіберу, Перимнің табиғи портын жиі пайдалануды білдірді. Осман әскері 1538 жылы Аденді жергілікті билеушіден тартып алған кезде, Осман флоты Қызыл теңізді, Баб-эль-Мандебті және Аденді 1630 жылдарға дейін, түріктер Йеменнен және Қызыл теңіздің оңтүстік жартысынан қуылғанға дейін бекем бақылауда ұстады. 1737 жылы француз теңіз эскадрильясы жақын маңдағы Мохаға қарсы жазалау экспедициясы кезінде Перимнің табиғи портын пайдаланған болуы мүмкін. 1799 жылы аралды Египетке шабуылға дайындық ретінде Британдық Шығыс Үндістан компаниясы қысқа мерзімге басып алды.
Британдықтар тұсында Перим
1856 жылы француздықтар демеушілік еткен Суэц каналы жобасы Ұлыбританияның есебінен француздық билікті күшейтудің бір жолы ретінде қарастырылғанда, премьер-министр Палмерстон Перимді басып алуды көптеген мүмкіндіктердің бірі ретінде мақұлдады. 1856 жылдың желтоқсанында Бомбей губернаторы лорд Эльфинстон Аден резиденіне былай деп жазды: «Перим мәселесінде [ ] бізді аралды басып алуға бағытталды және Ұлыбритания үкіметінің ниеті сол жерде маяк салу болып табылады». Ол 1799 жылы Ост-Үнді компаниясының атынан иелікке алынғандықтан, арал Үндістанның тәуелділіктерінің бір бөлігі ретінде қарастырылғанын, демек, ешқандай ресми рәсімдердің қажеті жоқ екенін қосты. Резидент бірден адам тұрмайтын аралды бейбіт түрде басып алу үшін шағын десант жасағын ұйымдастырды. Басып алу туралы шешімге негізсіз хабарлар ықпал еткен болуы мүмкін, оларға сәйкес, француздар аймақты біраз уақыттан бері зерттеп, Реюньоннан фрегат жіберіп, аралды аннексиялауға тырысқан. Алайда, басып алудың негізгі себебі қауіпті Баб-эль-Мандебтің кіреберісінде шұғыл түрде маяк салу қажеттігі болды. Перим маяғы жұмыс істесе де, оның төңірегіндегі қауіпті сулар көптеген кемелердің қазасына себеп болды. Перим Аденге қосылды, ол өзі Британдық Үндістанның Бомбей президенттігіне бағынышты болды. Келесі 20 жыл бойы британдықтардың басып алуының жалғыз белгісі – маяк және Аден гарнизонынан шағын бөлім болды. Басқа жағдайда, шөлді, сусыз аралға тек балықшылар мен сомалилік малшылар ғана барып тұратын. Адендегі көмір өндіруші компанияның аралда филиал ашу туралы ұсыныстары іске аспады. Аденде жақсы табиғи порты болғанымен, 19-шы ғасырдың ортасынан бастап, үлкен су сыйымдылығы бар темір және болат кемелердің құрылысы оның тиімділігін төмендетті. 1860-шы жылдардан бастап көптеген ірі бу кемелері Аден портына жақын тоқтауға мәжбүр болды, бұл көмірді тиеу және жабдықтау процесін уақытты қажет ететін және қауіпті етті. Бұл кемшілік 1890 жылдардың басында канал қазу жұмыстары басталғанға дейін шешілмеді. 1881 жылы Лондондық Хинтон Спэлдингке Перимде көмір стансасын ашуға рұқсат берілді. Бірқатар ірі кеме иелерінің қолдауымен ол «Перим көмір компаниясын» (PCC) құрды және 1883 жылдың 29 тамызында Перим порты алғашқы пароходына көмірмен қамтамасыз етті. Бұл Аден мен Перим арасындағы Қызыл теңізде көмір бизнесі үшін күрес басталғанын білдірді, бұл екі порт 1930 жылдардың ортасына дейін жалғастырды. Осы 50 жыл ішінде Перимді көмірмен қамтамасыз етуге толық бейімдеу қажет болды: порт, жолдар және жұмысшыларға арналған тұрғын үйлер осы мақсатта ғана салынды. Перимнің су тапшылығы Аденнен артық кемшілік емес еді: екі порт та кемелерге конденсаторлардан су жеткізді, өйткені Аденнен қала сыртынан жеткізілген су бұл мақсатқа тым тұзды деп есептелді. Ұзақ уақыт өткен соң, PCC аймақтағы ең қауіпті суларға жақын болғандықтан, құтқару бизнесінің басым бөлігін алуға қол жеткізді. 1923-1927 жылдар аралығында Перимде Аденнен гөрі көбірек көмір тиелді. Алайда, Перимнің құлдырауы тез болды, өйткені ол көмірді жағатын бу кемелері тоқтатылған кезде, Аден басып алған, тез өсіп келе жатқан мұнай отыны бизнесінің үлесін ала алмады. 1964 жылы Перим жаңа рөлге ие болды, ол Британдық Таяу Шығыс ретрансляциялық станциясының базасы болды. Бұл станцияны BBC World Service телеарнасының ретрансляциялық станциясы ретінде британдық дипломатиялық сымсыз қызметі салған. Бұрын станция Сомалиде орналасқан және Шығыс Африка ретрансляциялық станциясы деп аталған, бірақ жаңа Сомали және британдық үкіметтер арасындағы келіспеушіліктерден кейін жабылған. Екі станцияда да бірдей хабар таратушылар қолданылды және олар DWS негізгі техникалық базасына жіберілді - Аспадистра (таратушы) Ұлыбританиядағы Кроубороға Перимде қайта орнатылғанға дейін толық қызмет көрсету үшін жіберілді. База жаңа ірі дизельді отын сақтау резервуарларымен порт ауданында және дельтикалық генераторларды қуатпен жабдықтау үшін орнатылған құбыр желісімен нөлден салынды. Аралдың батыс жағында инженерлер мен олардың отбасылары үшін 20 құрастырылған үйлер салынды. Сонымен қатар, екі шағын казарма блогы Адендегі екі апталық «РнР ротациясы» бойынша қауіпсіздікті қамтамасыз ететін солдаттар взводына арналған. Бұл ғимараттардың іргетастары әлі күнге дейін Google Earth-те көрінеді. Станция апта сайын үш Аден Эйруэйс Dakota рейсімен жабдықталды, өйткені аралда дүкендер болмағандықтан, олар Адендегі NAAFI-ден азық-түлік жеткізіп, инженерлер мен олардың отбасыларын жабдықтау сапарларында Аденге және одан қайта тасыды. Әскери взвод Blackburn Beverly, Scottish Aviation Twin Pioneer және De Havilland Beaver рейстерінің комбинациясымен жеткізіліп, алынып жүрді. Станция 1965 жылдың басында 701 кГц жиілігінде, бұрын Сомалиде қолданылған жиілікте реттеліп таратуды бастады. Қуаты шамамен 100 кВт болды және таңғы уақытта Австралия мен Жаңа Зеландияда естілуі мүмкін болды. 1965 жылдың соңында, негізгі дельтикалық генераторлардың бірінің поршені жыртылып, өрт шықты. Нәтижесінде өрт тарату қызметін жалғастыру үшін жеткілікті қуат өндірілмеді. Болашаққа қатысты нұсқаулар қарастырылып жатқанда, британдық қызметкерлердің көпшілігі Боцванадағы (бұрынғы Бечуаналенд) Франсистаунға уақытша жұмысқа жіберілді, ол 1965 жылдың қарашасында тәуелсіздігін жариялаған Родезияға BBC World Service телеарнасын тарату үшін шағын таратушыны салуға. Өрт салдарынан және Адендегі нашарлап бара жатқан қауіпсіздік жағдайынан кейін таратушыларды Оманның Масира аралына көшіру туралы шешім қабылданды. Перим станциясы 1966 жылдың соңына дейін жабылды және таратушылар көшірілді.
Британдық әскердің келуі және оның салдары
Британдықтардың аралдағы болуы 1967 жылға дейін жалғасты, содан кейін арал Оңтүстік Йемен Халық Республикасының құрамына кірді. Аралды тапсыру алдында британ үкіметі Біріккен Ұлттар Ұйымына аралды халықаралық статуске беру туралы ұсыныс жасады, бұл Баб-эль-Мандеб бұғазындағы қауіпсіз өту және теңіз жолының сақталуын қамтамасыз ету мақсатында болды, бірақ ол ұсыныс қабылданбады. 1967 жылдың қарашасында тәуелсіздік алғаннан кейін Оңтүстік Йемен өзінің теңіз аумағын 12 мортық шақырымға дейін кеңейтті, бұл Перим мен материк арасындағы суларды қамтыды. Британ үкіметі мен басқалардың алаңдауына қарамастан, 1971 жылға дейін халықаралық кемелерге кедергі келтірілмеді, ол кезде қазіргі Йемен Халықтық Демократиялық Республикасының (PDRY) жаңа радикалды марксистік үкіметі PFLP партизандық тобына Перимнен Баб-эль-Мандебке Израильге бет алған танкерге шабуыл жасауға рұқсат берді. Қазан соғысы кезінде Оңтүстік Йемен артиллериясы, Мысыр теңіз күштерімен бірлесіп, Перимде Қызыл теңіздің оңтүстік кіреберісінде жарияланбаған блокада орнатты. Дегенмен, 1973 жылғы блокададан кейін халықаралық кемелерге кедергі келтірудің басқа да жағдайлары болған жоқ. ПДРЯ Кеңес Одағымен тығыз саяси және әскери байланыстар орнатты, нәтижесінде Кеңес теңіз күштері Адендегі бұрынғы британдық теңіз базасына, сондай-ақ Перим және Сокотра аралдарына қол жеткізді. Бұл күшті кеңестік әскери қатысу 1986 жылғы Оңтүстік Йемендегі әскери төңкерістен кейін және Михаил Горбачевтің «Перестройка» саясатының басталуымен бірге тез жойылды.
Перим аралы әуе базасы
Перим аралы әуе базасы Баб-эль-Мандеб бұғазындағы Перим аралында орналасқан. Бұл бұғаз Сауд Арабиясының мұнай өндірісі үшін өте маңызды, себебі Сауд Арабиясы индустрияның 12-17% құралымен, жеке мемлекеттер арасындағы ең үлкен үлеске ие. Перим аралы Қызыл теңізден шығу және Суэц каналының соңғы бөлігінде стратегиялық түрде орналасқан, осының нәтижесінде жақында әуе базасы құрылды. БАӘ және Сауд Арабиясы Йеменнің одақтастары болып табылады, бірақ Йемендегі азаматтық соғыс салдарынан өз егеменді аумағын бақылауда ұстау күреске айналды. БАӘ мен Сауд Арабиясы осы жағдайды пайдалануда деп айыпталады, БАӘ Сокотра аралындағы әскери күштерін арттыруымен, ал БАӘ Халифа бин Зайед Аль Нахайянның Перим аралын 20 жылға жалға алуға жасаған әрекеттерімен байланысты. Абдраббу Мансур Хадидің мәлімдемелерін қолдайтын тағы бір дәлел – БАӘ-де тіркелген сүйрегіштер әуе базасын салуға көмектесу үшін Перим аралына материалдар жеткізіп жатыр деген хабарлар.
2015 жылғы Йемен азаматтық соғысы
Йеменде хуситтер билікті басып алғаннан кейін, хуситтер Перим аралын басып алып, өздерінің ықпалын нығайту және Баб-эль-Мандеб бұғазы арқылы маңызды сауда жолына қол жеткізуді көздеді. Перимнің жергілікті тұрғындарының көпшілігі, шамамен 4500 адам, Кеңес Одағының әскери базасы жұмыс істеген кезеңде аралдан қуылған болатын. 2015 жылғы Йемен азаматтық соғысы басталғаннан кейін, бұрынғыда жер аударылған Перим тұрғындарының бір бөлігі Сауд Арабиясы бастаған Йемендегі әрекетке қосылып, хуситтерден аралды қайтарып алуға тырысты. Жергілікті йемендік тұрғындар Біріккен Араб Әмірліктерінің қарулы күштерінің қолдауымен хуситтерге шабуыл жасады. Перим аралының жергілікті тұрғындары бірнеше сағатқа созылған қатал шайқаста хуситтерді жеңіп, нәтижесінде электр стансасы қирады. Хуситтер Сауд Арабиясы бастаған коалицияны "басқыншылар" деп айыптады. Хуситтер аралға көптеген миналар орналастырды және жергілікті көшбасшының сөзіне сүйенсек, олар аралдағы қалыпты өмірге оралуға қауіп төндіреді. 2021 жылдың наурызында 2016 жылы аралдың солтүстігінде 3000 метрлік ұшу-қону жолағы бар әуе базасын құруға әрекет жасалғаны хабарланды. Жоба 2017 жылы тоқтатылған, кейбір құрылымдар мен ұшу-қону жолағының контуры көрінетін болды. 2021 жылдың ақпан айындағы спутниктік суреттерде осы жобаға жақын жерде, шамамен 1800 метрлік (6000 фут) жеке ұшу-қону жолағында құрылыс басталғаны анықталды. 2021 жылдың мамырында Йеменнің әскери шенеуніктері Біріккен Араб Әмірліктері ұшу-қону жолағын салып жатқанын мәлімдеді. Алайда, Сауд Арабиясының мемлекеттік SPA ақпарат агенттігінің мәлімдемесіне сүйене отырып, құрылысты Сауд Арабиясы бастаған коалиция жүргізіп жатқаны хабарланды.
Йемен-Джибути көпірінің жобасы
2008 жылы Дубайда орналасқан «Al Noor Holding Investments» компаниясы Йемен мен Джибутиді Перим аралы арқылы байланыстыратын, 200 миллиард долларлық трансконтиненттік көпір салу жобасын жариялады, бұл көпір «Мүйіздер көпірі» деп аталды. Шамамен, ол әлемдегі ең ұзын көпірлердің бірі болар еді, ал оның аспалы бөлігі – ең ұзыны. Алайда, 2010 жылдың маусым айында Джибути мен Йемен арасындағы аялдамалық келісімге қол қойылғанша, Йемен мен Перим арасындағы көпірдің І кезеңінің басталуы күндізгі сағатқа дейін кейінге шегерілетіні туралы хабарланды.