Кіріспе

Рецессивті генетикалық жағдай

Смит-Лемли-Опиц синдромы – холестерин синтезінің туа біткен бұзылысы. Бұл аутосомалық рецессивті, көптеген кемістіктерге алып келетін синдром, ол DHCR7 генімен кодталатын 7-дегидрохолестерол редуктаза ферментінің мутациясынан туындайды. Ол жеңіл дәрежедегі зияқтықтан және мінез-құлық проблемаларынан бастап, өлімге әкелетін кемістіктерге дейін әртүрлі әсерлерге себеп болады.

Белгілері мен симптомдары

SLOS әртүрлі жағдайларда, мутацияның ауырлығына және басқа да факторларға байланысты әртүрлі түрде көрінеді. Бастапқыда, SLOS пациенттері физикалық және психикалық сипаттамаларына, сондай-ақ басқа да клиникалық ерекшеліктеріне байланысты екі топқа (классикалық және ауыр) бөлінді. SLOS-ке себеп болатын биохимиялық ақаудың анықталғаннан кейін, науқастарға ми, көз, ауыз және жыныс мүшелерінің зақымдану деңгейіне сәйкес ауырлық баллы қойылады. Бұл көрсеткіш пациенттерді жеңіл, классикалық немесе ауыр SLOS санаттарына жіктеу үшін қолданылады. Аутизм әдетте DSM V пайдаланыла отырып, SLOS-тен бөлек диагностикаланады және SLOS-пен ауыратын пациенттердің шамамен 50–75% аутизмнің критерийлеріне сәйкес келеді. SLOS-ке байланысты басқа да мінез-құлықтар тікелей физикалық аномалиялармен байланысты болуы мүмкін. Мысалы, нәрестелерде тамақтану қиындықтары немесе тамаққа төзбеушілік жиі кездеседі, ал пациенттерге үдемел метаболизмге байланысты калория мөлшерін арттыру қажет болуы мүмкін. Қайталама инфекциялар, соның ішінде құлақ инфекциялары және пневмония да жиі кездеседі. 130-дан астам түрлі мутациялар анықталған. Бұл сан 1/2500 және 1/4500 арасындағы шамамен туу көрсеткішін көрсетеді. Дегенмен, өлшенген көрсеткіш 1/10,000-нан 1/60,000-ға дейін ауыспайды (бұл көрсеткіш мұрагерлік пен тегіне байланысты өзгереді). Сондай-ақ, холестериннің қан-мұғза бөгетін өтпейтінін, сондықтан ми ішінде холестериннің жалғыз көзі биосинтез екенін атап өту керек. Күрделі реакциялар тізбегі арқылы ланостерол зимостеролдың түзілуіне әкеледі. Оң жақтағы диаграммада көрсетілгендей, осы сәтте жол екіге бөлінеді. Адамдарда холестеринге дейін соқпалы негізгі жол Кандуч-Расселл жолы деп аталады. Зимостерол 5α холестеролға (7,24 диен 3β-ол), содан кейін латостеролға, одан кейін 7 дегидрохолестеролға немесе 7 DHC-ге метаболизденеді. 7 DHC холестериннің тікелей прекурсоры болып табылады, ал DHCR7 ферменті 7 DHC-ні холестеринге айналдырады. Осы ферменттегі мутациялар SLOS-та кездесетін көптеген ақауларға жауап береді. Холестерин синтезінің тағы бір жолында, 7 дегидродесмостеролдың десмостеролға дейін тотығуы үшін DHCR7 қажет. Жасұяшық мембраналарында кең таралған холестерин белгілі бір тасымалдау процестеріне тығыз қатысады. Ол иондық каналдар мен басқа мембраналық тасымалдаушылардың жұмысына әсер етуі мүмкін. Мысалы, холестерин серотонин рецепторларының лигандты байланысу белсенділігі үшін қажет. Бұдан бөлек, экзоцитоз кезінде маңызды рөл атқаратын сияқты. Холестерин мембрананың қасиеттерін (мысалы, мембрананың қисықтығын) өзгертеді және везикулалардың жасушалық мембранамен бірігуін реттеуі мүмкін. Сондай-ақ, экзоцитоз үшін қажетті кешендердің жиналуын жеңілдетуі мүмкін. Нейрондар импульстарды беру үшін экзоцитозға көп тәуелді болғандықтан, холестерин жүйке жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. Холестерин қатысатын маңызды жолдардың бірі – "Ейжан" сигналдық жолы. Бұл жол эмбриональды даму кезінде өте маңызды және жасушалардың тағдырын анықтауға қатысады (яғни олардың қай тіндіге көшуі керек). Ейжан ақуыздары жасушалардың көбеюі мен дифференциациясын реттейтін гендердің транскрипциясына да қатысады. Холестерин осы жол үшін маңызды, өйткені ол Ейжан ақуыздарымен коваленттік байланысқа түседі, нәтижесінде олардың белсенділігі артады. Холестеринсіз сигналдық белсенділік бұзылады және жасушалардың дифференциациясы бұзылуы мүмкін. Холестерин көптеген маңызды молекулалардың прекурсоры болып табылады. Оларға сары қышқылдар (тамақтан алынған майларды өңдеуде маңызды), оксистеролдар, нейростероидтар (нейротрансмиссия мен қозуға қатысады), глюкокортикоидтар (иммундық және қабыну процестеріне қатысады), минералокортикоидтар (осмостық тепе-теңдік) және жыныс гормондары (яғни эстроген мен тестостерон; кең ауқымды функциялар, бірақ жатыр ішіндегі жыныстық дамуға қатысады) жатады. Бұдан бөлек, жоғарыда айтылғандай, холестерин "Ейжан" сигналдауының маңызды аспектісі болып табылады. Холестерин деңгейі төмен болса, Ейжан ақуыздары қажетті коваленттік өзгерістерден өтпейді және одан кейін белсендірілмейді. Бұл эмбриональды дамудың бұзылуына және SLOS-та байқалатын физикалық туа біткен ақауларға әкелуі мүмкін. Соник Ейжан (SHH) деп аталатын ерекше Ейжан сигналдық ақуызы орталық жүйке жүйесінің, бет пішінінің және аяқ-қолдың қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, холестериннің жетіспеушілігі жасушалық мембрананың сұйықтығының артуына және аномальды гранула секрециясына әкелуі мүмкін. 7DHC...

Холестеринді қосымша қабылдау

Қазіргі кезде SLOS-ты емдеудің ең көп қолданылатын тәсілі – диеталық холестеринмен толықтыру. Көрсеткіштер бойынша, бұл емнің қандай да бір пайдасы бар екендігі байқалады; ол өсуді жақсартуға, тітіркенуді азайтуға, әлеуметтенуді күшейтуге, өзін-өзі зақымдау әрекеттерін азайтуға, денеге тиісуге сезімталдықты төмендетуге, инфекциялардың санын азайтуға, бұлшықет тонусын арттыруға, жарыққа сезімталдықты азайтуға және аутизмге тән мінез-құлықтарды азайтуға көмектеседі. Холестеринмен толықтыру күніне 40–50 мг/кг дозасынан басталады, қажеттікке қарай мөлшері арттырылады. Ол холестеринге жоғары тағамдар (жұмыртқа, қаймақ, бауыр) немесе тазартылған тағамдық холестерин арқылы беріледі. Кішкентай балалар мен нәрестелерге зонд арқылы тамақтандыру қажет болуы мүмкін.

Симвастатинмен емдеу

HMG CoA редуктаза ингибиторлары SLOS емдеу үшін қарастырылды. Ол холестерин синтезінің шешуші қадамын катализдейтінін ескерсек, оны тежеу 7DHC сияқты уытты заттардың жиналуын азайтуға мүмкіндік береді.

Қосымша ескертулер

SLOS-ты емдеу кезінде жиі туындайтын мәселе – интеллектуалдық және мінез-құлықтың кемістіктері дамудың өзгермейтін проблемаларына (яғни мидың тұрақты зақымдануына) байланысты ма, әлде ми мен басқа тіндердің қалыпты жұмысын бұзатын, үздіріліссіз аномальды стероль деңгейлеріне байланысты ма. Егеуқұйрықтар тышқандарға ұқсас және олар да қолданылады. SLOS-тың жануарлар моделін жасаудың екі танымал тәсілі бар. Біріншісі – тератогендерді пайдалану, екіншісі – генетикалық өзгерістер арқылы DHCR7 генінде мутациялар жасау. Бұл серотонин рецепторларының жұмысында бұзылуға да алып келеді, бұл SLOS пациенттерінде жиі кездесетін кемшілік. BM15766 холестерин мен өт қышқылының синтезінің жетіспеушілігін тудырады, бұл гомозиготалық мутациялары бар SLOS пациенттерінде байқалады. SLOS-ты зерттеу үшін барлық тератогендік модельдерді тиімді пайдалануға болады; алайда, олардағы 7 және 8 DHC деңгейі адамдардағыдан төмен. Бұл адамдарда DHCR7 активтілігінің толық бұзылуымен түсіндіріледі, ал ингибиторлармен емделген тышқандар мен егеуқұйрықтарда тек уақытша бұзылулар байқалады. Сонымен қатар, тышқандар мен егеуқұйрықтардың әртүрлі түрлері тератогендерге көбірек төзімді болуы мүмкін, сондықтан SLOS моделі ретінде тиімділігі төмендеуі мүмкін.

Ашылғандар

SLOS зерттеулерінде көптеген жаңалықтар жануарлар моделінің көмегімен жасалған. Олар түрлі емдеу техникаларын, соның ішінде симвастатин терапиясының тиімділігін зерттеу үшін қолданылды. Көптеген жағдайларда SLOS-қа ұқсас егешқұйрықтар моделінде серотонергиялық дамудың бұзылуы байқалады, бұл SLOS-та көрінетін аутизмге ұқсас мінез-құлықтың туындауына белгілі бір дәрежеде себеп болуы мүмкін. Егешқұйрықтар моделі диагностикалық техникаларды әзірлеуге де пайдаланылды; бірнеше зерттеу 7DHC тотығу нәтижесінде пайда болатын биомаркерлерді, мысалы DHCEO-ны қарастырды. Жануарлар моделінің жақсаруымен, SLOS зерттеулерінде одан да көп жаңалықтар ашылатын болады.

Епоним

Ол американдық педиатр Дэвид Вейхе Смит (1926–1981), бельгиялық дәрігер Люк Лемли (1935–) және неміс-американдық дәрігер Джон Мариус Опиц (1935–2023) есімдерімен аталған. Осы зерттеушілер SLOS симптомдарын алғаш рет сипаттаған.