Кіріспе

Корольдік франк жылнамалары (лат. Annales regni Francorum), сондай-ақ "Үлкен Лорш жылнамалары" (Annales Laurissenses maiores) деп аталады, Каролинг Франциясында латын тілінде жазылған жылнамалар жинағы. Олар 741 жылдан (Шарль Мартелдің қайтысы) бастап 829 жылға дейін (Людовик ІІ-нің дағдарысының басталуы) монархияның жағдайын жыл сайын тіркеп отырады. Авторлары белгісіз, бірақ Вильгельм фон Гизебрехт Зальцбургтік Арноның Лорш аббаттығындағы көшірмеде сақталған ерте бөлімінің авторы болуы мүмкін екенін айтқан. Жылнамалар әртүрлі авторлармен кезең-кезеңмен жазылып, сосын біріктірілген деп саналады. Сарай істеріне құрамымен таныстығы жылнаманың патшаға жақын адамдармен жазылғанын көрсетеді, ал франктардың жеңілістері туралы бастапқыда пікір білдірмеуі Каролингтердің үгіт-насихат құралы ретінде пайдалану мақсатын көрсетеді. Ақпараттың көп бөлігі франктарға жақпалы авторлық көзқарасқа байланысты болғанымен, жылнамалар Карл Ұлының билігінің саяси және әскери тарихы туралы маңызды дереккөз болып табылады. Жылнамалардың көшірмелері мәтінге енгізілген қосымшалар мен түзетулерге сәйкес бес түрге бөлінеді. Бұл жылнамалар Батыс франк жылнамаларына (Annales Bertiniani), Шығыс франк жылнамаларына (Annales Fuldenses) және Аннале Ксантенсеге жалғастырылып, қосылды.

Мазмұны

Жылнамалар әр жылдағы оқиғалардың қысқаша жеке сипаттамасын береді (кейбіреулері жіберілген), Каролинг монархиясының іс-әрекеттеріне баса назар аудара отырып, Кесе Пепиннің Меровингтер патшасы III Хильдерикке қарсы таққа отыруы арқылы билікке көтерілуінен басталады. Анықтама жазушылар Каролинг патшаларының әскери жорықтарына ерекше мән береді, олардың іс-қимылдарын христиан дінін кеңейту мақсатында Каролингтердің бейбітшілік сақтау және жаулап алу туралы үлкен әңгімесімен ақтады. Меровингтердің құлатылуы да патшалық биліктің династиялар арасында ауысуын заңдастыру мақсатымен бейнеленеді, Каролингтердің франк дәстүрлеріне адалдығын және Папа Захарияның бұл мәселедегі келісімін атап көрсетеді. Үш патшаның – Пепин, Карл және Людовик – әскери тарихы ең толыққанды, сакстарға, бретондықтарға және басқа халықтарға қарсы жеңістерін қамтиды. Карлдың сакстарға қарсы жорығы туралы есеп сол кездегі сакстардың дін қорғаушылығының маңызды, бірақ құпия бөлігі болған Ирминсулға қатысты сирек кездесетін мәліметтердің бірі ретінде де ерекшеленеді. Оның қиратылуы – жылнамадағы маңызды оқиға, ол франктардың «франк емес» және христиан емес варварларға қарсы жеңістерінің жантайып тұрған тақырыбын жалғастыру үшін жазылған. Өзгертілмеген мәтінде 778 жылғы Ронсево өткеліндегі шайқас (кейін «Ролан әнінде» бейнеленген) және 782 жылғы Сүнтел шайқасы сияқты Карлдың жеңілістері туралы ештеңе айтылмаған. Анықтама жазушылар Сүнтел шайқасын сакстардың қолынан франктардың күйреуіне қарсы жеңіс ретінде көрсетеді. 792 жылы Карлға қарсы Пепин Қысқаның жасаған қастандығы да, Карлдың әлеуетті бұрыс іс-әрекеттеріне қатысты кез келген сілтеме де жоқ. Алайда, түзетілген мәтінде осы оқиғалар қамтылған, бірақ императорға оң көзқарас сақталған, ол шайқаста теңдесі жоқ көшбасшы ретінде бейнеленген. Карлдың ұлы Людовик Исакер, анықтама жазушылардың айтуынша, сирек соғысқа қатысады, көбінесе басқаларды соғысқа жібереді немесе бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізеді. Людовик пен оның әкесі мен атасы арасындағы айырмашылық айқын. Өткен патшалар тұрақты тұлғалар болған, түзетілген басылымда жеңілген кезде де жауларынан жақсырақ деп бейнеленген, ал анықтама жазушылардың Людовигі – әскери билікті басқаларға беретін кішігірім тұлға, бұл жылнамалардың бұрынғы суреттерінен ешқандай айырмашылығы жоқ. Карл мен оның әскеріне кереметтер көмектеседі, ал Құдайдың рақымы оны жеңіске жетелейді; Людовик көбінесе жаман белгілермен қоршалған, мысалы, жұлдыздардағы белгілер оның әскерінің граф Айзоның қолынан жеңілуін болжайды және 817 жылы оның үстіндегі ағаш арканың күрт құлауы. Мұндай таңғажайып табиғи құбылыстар, ерекше оқиғалар және кереметтерге сілтемелер 9 ғасырдың жылнама жазбаларында жиі кездеседі. Астрономиялық ерекшеліктерден басқа, мысалы, күн тұтылу, табиғаттан тыс нәрселер Рождество мен Пасханың жыл сайынғы ритуалдық түрде аталуына қарсы қойылады. 823 жылы екі ондаған ауылдар аспаннан түскен отпен жойылған, ал сол уақытта аты аталмаған қыз үш жылдық оразаға кіріскен. Шольц мұны тарихқа қатысты құдайлық ерік пен бақылауға сенудің көрінісі деп санайды. Жағдайдың нашарлауының көптеген белгілері Людовик Исакерге наразылықтың өсуімен қатар жүреді, ол жылнамалар аяқталғаннан кейін оның және оның ұлдары арасындағы азаматтық соғысқа ұласты. Әулиелердің реликвиялары арқылы Құдайдың араласуы да маңызды рөл атқарады, Хилдуиннің Сент-Себастьянның реликвияларын Сент-Медард аббаттығына көшіруі және Эйнхардтың СС реликвияларын Францияға тасымалдауы туралы айтылады. Эйнхардтың реликвияларды сатып алуы туралы толығырақ мәлімет оның «Марцеллин мен Питердің аудармасы және кереметтері» еңбегінде бар. Сонымен қатар, жылнамалар Карлдың жеке пілі Абуль-Аббастың бар екенін растайтын жалғыз куәлік болып табылады, Эйнхардтың жылнамадан алынған сілтемесінен басқа. Аббасид халифасы Харун әл-Рашидтің Карлға басқа да қазыналармен бірге піл сыйлауы сол кездегі Аббасид-Каролинг одағын құруға жасалған әрекеттердің дәлелі болып табылады, бұл жылнамаларда шамалы сипатталған.

Жіктеу

Бұл жылнамалар бірнеше нұсқада сақталған, олар Франк империясы бойынша кеңінен таратылған, бірақ ешқайсысы түпнұсқа емес. Әр нұсқаның өзгеше ерекшеліктері бар, және осы ерекшеліктерге сүйене отырып, Фридрих Курце осы мәтіндерді жіктеу үшін бес топ жасады. Бұл жүйе қазірге дейін қолданылып келеді. Мәтіндердің бес тобы А-дан D-ға дейін, ал қайта өңделген мәтін үшін қосымша E тобы бар. Олар былай:

А класы

А класының мәтіндері 788 жылы аяқталады және Генрих Канисийдің "Francicorum Annalium fragmentum" атты жылнамасының ең ерте заманғы басылымдарының бірінде көрсетілген. Дегенмен, Канизиус өзінің басылымында 793 жылға дейінгі жылдарды да қамтыды, ал Розамонд Маккиттерк бұл қолжазбаның бастапқыда осы жылға дейін жазылған болуы мүмкін деп болжайды. Бұл қолжазбалар қазір жоғалып кеткен.

B сыныбы

"Б" класының мәтіндері ең кешкі мерзімде 813 жылға дейін жіберіледі. Курце олардың біреуін Прумдық Реджиноның "Хроникасында" пайдаланғанын хабарлайды.

С класы

С класы мәтіндері 829 жылға дейін толық. Олардың ішінде бұрынғы екі класта кездеспейтін түрлі қосымшалар бар, ал Курце оларды басқа мәтіндердің, мысалы, Liber historiae Francorum кодекстерінде табылғандығына қарай бөледі.

D класы

D класындағы мәтіндер толық түпнұсқадан туындайды, бірақ Маккиттерк осы туындылардың өзі көбінесе толық емес екенін көрсетеді. Бұлар басқа кластарда кездеспейтін қосымша мәліметтерді де қамтиды, оның ішінде Құйрықты Пепин туралы есімдер де бар. Түзетулер енгізілген мәтіндер D класындағы қолжазбаға негізделген.

E сынып

Е класы жылнамалардың қайта қарастырылған басылымдарын қамтиды және олар ең көп санымен ерекшеленеді. Олар көбінесе Айнхардтың "Vita Karoli Magni" еңбегімен бірге табылады, соның салдарынан оларды кейде Айнхард жазған деп санайды, сондықтан оларды "Annales qui dicuntur Einhardi" (Айнхардқа жатқызылатын жылнамалар) деп атайды. Қайта қарастырылған басылымдар түпнұсқадағы латын тілін түзетіп, бастапқыда қысқа да, лаконикалық түрде жазылған көптеген жазбаларды кеңейтеді. Маңызды түзетулер 801 жылға дейін жасалған, ал 812 жылға дейін ұсақ стильдік өзгерістер енгізілген.

Авторлығы

Жылнаманы неше бөлімге бөлу керек деген мәселе талқыланады, бірақ олар кем дегенде төрт кезеңде жазылғандығы сөзсіз, бұл шамамен 741-795, 796-807, 808-819 және 820-829 жылдарға сәйкес келеді. Сонымен қатар, белгісіз редактор үшінші кезеңнің бір уақытында түзетілген мәтінді дайындаған. Төртінші бөлімнің авторынан басқа ешкімнің кім екені белгісіз, бірақ оны Каролингтер сарайымен байланысты дін қызметкерлерінің тобы жазған болуы мүмкін.

Бірінші бөлім (741-795)

741 және 768 жылдар аралығында жылнамалар Фредегар хроникасының жалғасымен тоғысады. Осы себепті, Шолц сияқты ғалымдар жылнамалардың 768 жылға дейін Фредегардың жалғасына, ал содан кейін 787 мен 793 жылдар аралығындағы кіші жылнамаларға негізделгенін ұсынады. Дегенмен, Маккиттерк Фредегардың жалғасы мен кіші жылнамалардың олардың ішіндегі ең реттелген және нақты Annales regni Francorum-ға негізделгенін айтады. Ешқайсысы да осы жазбалардың сипатталған оқиғалармен бір мезгілде жазылғанын ескермейді. Бұл жылдардағы хабарлама беру стилі көбінесе қысқа болып келеді, бірақ жылнамалардың барлық бөлімінде Пасха мен Рождествоны атау дәстүрі сақталады. Бұл бөлімнің авторы белгісіз. Шолц патшалық капелласында бірнеше автордың жұмыс істегенін болжайды. 795 жыл авторлық өзгеріс болған күнді нақты көрсете бермейді, бірақ ұсынылған соңғы мерзім осы жыл.

Екінші бөлім (796-807)

Бірінші бөлімнен өзгеше, бұл жазбалар оқиғалар болған кезде жазылып, көбірек тереңдікке ие. Осыны және тақырыптың Карл Ұлының іс-қимылдарына қатысты екенін ескере отырып, жазба авторларының патшалық капелласының мүшелері болғандығы мүмкін көрінеді, себебі басқа топтардың осы ақпаратқа қол жеткізуі қиын болған. Дегенмен, бұл авторлардың кім екені әлі де белгісіз.

Үшінші бөлім (808-819)

Бұл бөлім, сондай-ақ төртінші бөлім де, бір уақытта жазылған есептер болып табылады. Шолц осы сәттен бастап қолданылған тілдің көркемдігі арта түсетінін атап көрсетеді. Осы кезеңде қайта қарастырылған басылымның редакторы бұрынғы жазбаларды да өңдеуге кірісіп, латын тіліндегі мәтіндерді жаңа жазбалармен бірдей деңгейге жеткізіп, мәліметтер жеткіліксіз болған жерлерге кейінгі жылдардағы стильде ұзақ мәтіндер қосты. Осы себепті, редактор осы үшінші авторлар тобының құрамында болған немесе олармен байланысы бар деп саналады.

Төртінші бөлім (809-829)

Бұл бөлім 829 жылғы оқиғалардан кейін күрт аяқталады, осы себепті ол Сент-Денидің Хилдуинімен байланыстырылған. Оның авторлығы туралы пікір 830 жылы Людовик пен оның ұлдары арасындағы бірінші азаматтық соғысқа Хилдуиннің қатысуымен негізделген. Сол жылы ол императордың қызметінен кетіп, ұлдарының көтерілісіне қосылды және одан кейін қуылды, бұл жылнаманың тоқтауына себеп болуы мүмкін. Оның Людовикке деген наразылығының күшеюі, сондай-ақ императорға қатысты жылнаманың кейінгі жазбаларында байқалатын сырттай жағымсыз пікірлерге, оның ішінде аздаған мақтаулар мен жаман белгілер мен апаттарды тіркеуге сәйкес келеді. Бұған қоса, 826 жылғы жазбада Хилдуиннің қасиеттерді аударуы айтылады, ал 827 жылы Эйнхардтың аударуы туралы хабарлама келеді. Бұл екі шараға да Хилдуиннің қатысқандығы, оның осы бөлімнің авторы екенін түсіндіруге болады.

Қайта қарастырылған мәтін

Түзетілген мәтін 814 жылы Шарльдің қайтысынан кейін, бірақ Эйнхардтың "Vita Karoli Magni" еңбегінен бұрын, яғни 833 жылға дейін жазылған деп саналады, ол түзетулерге сілтеме жасайды. Мәтін 741 жылдан 812 жылға дейінгі кезеңді қамтиды, оған түрлі егжей-тегжейлер қосылып, стильі өзгертілген. Леопольд фон Ранке Эйнхардты редактор деп атады, және бұл қатысты Annales qui dicuntur Einhardi деп аталатын қайта қарастырылған жылнамаларға сілтеме жасалып келеді. Дегенмен, редактордың басқа есімдері ұсынылмаса да, Эйнхардтың екенін нақты дәлелдеу мүмкін емес.

Мұра

829 жылдан кейін "Аннальс регни Франкорум" еңбегін үш маңызды жылнама жалғастырады: "Аннальс Бертиниани", "Аннальс Фулденсес" және "Аннальс Ксантенсес". "Аннальс Бертиниани" 830-882 жылдар аралығындағы Батыс франк мемлекетіне арналған, ол ресми емес тікелей жалғасы болып табылады. "Аннальс Фулденсес" 829 жылға дейін "Аннальс регни Франкорум" негізін пайдаланады, содан кейін 901 жылға дейін өздігінен жалғасады, Шығыс франк мемлекеті туралы мәліметтер береді. "Аннальс Ксантенсес" 832 жылдан 873 жылға дейін жазылған және басқа екі жылнамадан көбінесе тәуелсіз.

Ағылшынша

Шолц, Б. (1972). Каролингтік хроникалар: Корольдік франк жылнамалары және Нитардтың тарихы, Энн-Арбор: Мичиган университетінің баспасы, (түсіндірмелермен жинақ). Кинг, П. Д. (1987). Шарлемен: Аударма көздер, Ламбригг, Кендал, Камбрия: П. Д. Кинг.