Кіріспе
Санскрит терминінде сана әсерлері деп аталады. Үнді философиясы мен кейбір үнді діндерінде самскаралар немесе санскаралар (санскрит: संस्कार) – сана әсерлері, естеліктер немесе психологиялық іздер. Үнді философиясында самскаралар карма теориясының дамуына негіз болады. Әртүрлі үнді философиялық мектептерге сәйкес, әрбір адамның ісі, ниеті немесе әрекетке дайындығы оның санасының терең құрылымында самскара (әсер, із, бейімделу) қалдырады. Ежелгі үнді мәтіндерінде Самскара теориясы адамдардың неліктен және қалай есте сақтайтынын, сондай-ақ естеліктердің адамның қайғысына, бақытына және қанағаттануына тигізетін әсерін түсіндіреді. Бұл терминнің алғашқы қолданылуы, негізінен оның бірінші анықтамасы, үнділік ғұрыптармен байланысты. Екінші анықтамада самскара бейімділік, әсер немесе мінез-құлыққа ұмтылыс ретінде ұсынылады. Осы мағынада, ол Йога сияқты кейбір үнді философияларында психологиялық ұғым ретінде қолданылады.
the Hindu concept of impressions on the mind
In Indian philosophy and some Indian religions, samskaras or sanskaras (Sanskrit: संस्कार) are mental impressions, recollections, or psychological imprints. In Hindu philosophies, samskaras are a basis for the development of karma theory. According to various schools of Indian philosophy, every action, intent or preparation by an individual leaves a samskara (impression, impact, imprint) in the deeper structure of the person's mind. In ancient Indian texts, the theory of Samskara explains how and why human beings remember things, and the effect that memories have on people's suffering, happiness and contentment. The first use of the term, which relies primarily on its first definition, refers to Hindu rites of passage. In second definition presents saṃskāra as a form of disposition, impression or behavioral inclination. In this sense, it is used as a psychological concept in some Indian philosophies, such as Yoga.
Контекст
Самскара немесе Санкхара – индуизм философиясының басты мектептерінде, буддизм мен джайнизмде маңызды ұғым. Дас Самскараның өмірлік жолға қадамы – адам өміріндегі іс-әрекеттердің бір бөлігі екенін, индуизм дәстүрлеріндегі рәсімнен өтудің адамның ішкі және сыртқы жағынан, қоғамның оны қабылдауына әсер ететінін айтады. Бұл көрініс – ішкі әсерлер мен іздердің қалыптасуы, яғни самскара.
Индуизм
Индуистік мектептер егжей-тегжейлі тұрғыдан әртүрлі болғанымен, барлығы да санскараның әрбір адамда түрлі жолдармен қалыптасатынын айтады. Бұл қабылдаулар (көрген, естіген, сезінген, дәмдеген, иіскеген), читта танымы (сезімдер мен ойлар), ерікті әрекеттер, сондай-ақ әрекет жасамас бұрынғы және жасап жатқандағы ниеттерді қамтиды. Индуистік мектептер санскара теориясын өздерінің білімтануының (прамана) негізгі қағияттарының бірі ретінде пайдаланады, оның арқасында адамның неге және қалай білуге, есте сақтауға, күтуге, қанағаттануға, көңілі тоюға, бостандық пен қуаныш сезінуге немесе қайғы мен азапқа ұшырауға болатынын түсіндіреді. Іс-әрекеттер, оқу, жақсы дайындық және ішкі ниеттер адамның санасында жасырын іздер немесе бейімділіктер – санскараларды тудырады, олар адамның қалай әрекет ететініне, өзін қабылдауына және кармалық жағдайларға және болашаққа қалай жауап беретініне әсер етеді.
Самкхья-йога
Самкхья және Йога мектептерінде Санкхара, сондай-ақ Самскара деп те жазылады, – адамның Гуналарына (мінез-құлық атрибуттарына) әсер ететін іздер немесе қалдықтар. Вьяса, Патанджали және басқа да ежелгі үнді ғалымдары оларды кармалық іздер (кармасая) деп атайды. Патанджали айтуынша, жеке тұлға – бұл барлық іздер мен нәзік белгілердің (самскаралардың) толық жиынтығы. Адамдар көбінесе бұрынғысын қайталайды, әдет қалыптастырады және оған жиі оралады, себебі осы самскаралардың арқасында мінез-құлық қайталанады, дейді йога ғалымдары.
Ньяя мен Вайсесика
Индуизмнің Ньяя мектебінде Бхавана (санскрит: भावना) – Самскарамен синонимді, ол жанға әсерлер немесе іздер ретінде көрінетін қасиет. Бұл түсінік, Ньяяның тірі және өлі табиғатта не болып жатқанының және неге болып жатқанының себептерін іздеуімен және оны логикалық тұрғыдан түсіндіруімен тығыз байланысты. Ньяяйкалардың пікірінше, барлық ерікті әрекеттердің себебі бар, ал олар Самскарамен басқарылады. Мысалы, жаңа туған бала өз еркімен және инстинкт бойынша анасының кеудесіне қарай тартқылайды. Ньяя және Вайшешика ғалымдары бұл Самскараның мысалы дейді. Ал кейбіреулері «алдыңғы тәжірибеден» қалыптасқан естеліктер, пікірлер немесе сенімдер түрінде көрінеді.
Буддизм
Буддизмдегі самскара немесе сангхара – бұл сананың "бейімділіктері". Олар өткен қалаулардың нәтижесі және болашақ қалаулардың себептері болып табылады. Санхара – адам ішінде осы бейімділіктердің қалыптасатын қабілетіне де сілтеме жасайды. Буддизм бейімділіктерді (сангхара) жоюдың орнына тазарту қажеттігін баса көрсетеді.
Джайнизм
Джайнизм философиясына сәйкес, ой, сөз және дене әрекеттері Астраваға, яғни тірі жанның дживасына (жанға) кармалық қалдықтардың толуына және із қалдыруына себеп болады. Бұл қалдықтар байланып (бандха), карма сарираны құрайды, оны тоқтатуға (самвара) және жоюға (нирджара) болады. Шын мәнінде, кармалық байланыс жанға орналасады.