Кіріспе

Медициналық-құқықтық термин. Гиллик құзыреті – Англия мен Уэльсте пайда болған термин және медициналық құқықта баланың (16 жасқа толмаған адамның) ата-анасының рұқсаты немесе хабары болмастан, өзінің медициналық ем-шарасына келісім бере алуын анықтау үшін қолданылады. Бұл стандарт 1985 жылғы Лордтар палатасының сот шешіміне негізделген, онда NHS дәрігерінің контрацепция бойынша кеңес беруі қарастырылған. Аталған шешім Англия мен Уэльсте міндетті болып табылады және Австралия, Канада және Жаңа Зеландияда әртүрлі деңгейде қабылданған. Шотландияда 1991 жылғы «Заңды қабілеттілік жасы (Шотландия) туралы» заңында осыған ұқсас норма қарастырылған. Солтүстік Ирландияда бөлек заңнама қолданылғанымен, сол кездегі Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаменті Лордтар палатасының шешімі Солтүстік Ирландия соттары тарапынан орындалмауы мүмкін деп есептеуге негіз жоқ екенін мәлімдеді.

Гиллик туралы шешім

Гилликтің ісі денсаулық сақтау министрлігінің 16 жасқа дейінгі жасөспірімдерге контрацепция тағайындау бойынша дәрігерлерге арналған айналымдық хабарламасымен байланысты болды. Айналымдық хабарламада контрацепция тағайындау дәрігердің дискрециясына байланысты мәселе екені және 16 жасқа дейінгі жасөспірімдерге ата-анасының келісімінсіз тағайындалуы мүмкін екені айтылды. Бұл мәселе сотқа дейін жетті, себебі Виктория Гиллик бұл саясатқа қарсы белсенді науқан жүргізді. Гиллик контрацепция тағайындаудың заңсыз екенін жариялауды сұрады, өйткені дәрігер кәмелетке толмағандармен жыныстық қатынасқа ынталандыруға қатысты қылмыс жасауы мүмкін және бұл ата-ананың келісімінсіз емдеу болар еді; ол Жоғары Сотта сәтсіз аяқталды, бірақ апелляциялық сотта жеңіске жетті. Лордтар палатасы алдындағы мәселе тек қана кәмелетке толмаған баланың келісім бере алуына қатысты болды. «Келісім» термині ұрыс-керіс немесе шабуылға келісім берудің кең мағынасында қарастырылды: емделушінің келісімінсіз дәрігер, тіпті жақсы ниетпен болса да, сотқа шақырылуы / айыпталуы мүмкін. Лордтар палатасы «ата-ана құқықтары» немесе ата-аналық билік тұжырымына емес, келісім мәселесіне назар аударды. Шындығында, сот кәмелетке толмаған баланың мүддесін қорғаудан басқа «ата-ана құқықтарының» жоқ екенін анықтады. Көпшілік пікір бойынша, кейбір жағдайларда кәмелетке толмаған бала емдеуге келісе алады және мұндай жағдайларда ата-ананың емдеуге вето қоюға құқығы жоқ, бұл Лорд Деннингтің Хеверге қарсы Брайант ісіндегі шешіміне сәйкес, ата-ана құқықтары баланың жасы ұлғайған сайын азаяды. Лорд Скарман және Лорд Фрейзер сәл өзгеше сынақтар ұсынды (Лорд Бридж екеуіне де келісті). Лорд Скарманның сынағы әдетте «Гиллик қабілеттілігі» сынағы деп саналады. Ол баланың ұсынылған медициналық емдеуді толық түсінген жағдайда ғана келісім бере алатынын талап етті:

Блокцитата|мәтін=Заң тұрғысынан, ата-ананың 16 жасқа дейінгі кәмелетке толмаған баласының медициналық емделуін немесе қабылдамауын анықтау құқығы, егер бала ұсынылған нәрсені толық түсінуге жеткілікті түсінік пен ақыл-ойға ие болған жағдайда тоқтатылады.|авторы=Лорд Скарман

Көптеген юрисдикцияларда эмансипацияланған кәмелетке толмаған баланың ата-анасының терапияға келісім беру құқығы жоқ, Гиллик сынағына қарамастан. Эмансипацияның ерекше жағдайлары кәмелетке толмаған баланың үйленгені (R v D [1984] AC 778, 791) немесе әскери қызметте болғанда туындайды. Стандарттың мәні әлі анық емес. Соттар осы уақытқа дейін «Гиллик қабілеттілігін» қатаң түрде анықтау туралы өтініштерді қабылдаудан бас тарды және жеке дәрігер шешім қабылдауға еркін, қажет болған жағдайда әріптестермен кеңеседі, бұл баланың «Гиллик қабілетті» екендігін анықтау үшін. 2016 жылдың мамыр айында Фанстон мен Говардқа кейбір жақында қабылданған заңдар Гиллик қабілетті балалардың клиникалық емес жағдайларда медициналық емге келісім беру қабілетін шектеуге бағытталғандығы көрінді. Мысалы, мектептерде астмамен ауыратын балаларды емдеу үшін сальбутамол ингаляторларын қолдануға ата-ананың келісімі қажет. Бұл шектеулер әлі сотта тексерілген жоқ.

R және W

In re R (1991) және Re W (1992) іс шаралары (әсіресе Лорд Дональдсон) Гиллик шешімімен кейбір қарама-қайшылықтарды тудырады. Осы және одан кейінгі істерден ата-ананың емдеуге вето құқығы тоқтағанымен, Лорд Скарманның Гилликте айтқандай, ата-аналық өкілеттіктер "аяқталмайды" деген пікір білдіріледі. Дегенмен, бұл тек қосымша мәлімдемелер және төменгі сатыдағы соттармен жасалған, сондықтан заңды күші жоқ. Алайда, соттың parens patriae құзыреті сақталады, бұл баланың (және ата-ананың) қалауына қарсы емдеуді күштеп тағайындауға сот бұйрығын беруге мүмкіндік береді.

Аксон

2006 жылғы сот қарауында R (Axon) v Secretary of State for Health ісінде жоғары сот Гиллик шешімін бекітіп, аборт жасауға ниеттенген жасөспірімдердің медициналық құпиясын сақтауға мүмкіндік берді. Сот ата-аналарға баласының аборт жасаған-жасамағанын, сондай-ақ бала туу немесе контрацепция қолданғанын білуге құқық бермеудің Еуропалық адам құқықтары конвенциясының 8-бабын бұзуы туралы талапты қабылдамады. Axon ісі дәрігердің 16 жасқа толмаған баланы ата-анасына хабарламай емдеуді шешкен кезде сақтауы тиіс талаптар тізімін анықтады: олар кеңестің барлық жақтарын түсіне алатынына, медициналық кеңессіз пациенттің физикалық немесе психикалық денсаулығының нашарлауы мүмкін екеніне, медициналық кеңес беру пациенттің ең жақсы мүддесіне сай екеніне, (контрацепция ұсынылғанда) пациент контрацепция болсын болмасын сексуалдық қатынасқа түсуі мүмкін екеніне және жасөспірімді ата-анасына ақпаратты жеткізуге көндіруге күш салғанына толық сенімді болуы керек.

2020 жылдар

2020 жылдың соңында «Белл против Тависток» ісінде 16 жасқа толмаған, жыныстық дисфориясы бар балалардың жасы бойынша өздерінен келісім алуға қабілетті екендігі қарастырылды. Осы емдеудің ерекшеліктеріне байланысты, Жоғары сот мұндай жағдайларда жауаптың көбінесе «жоқ» болатынын алдын ала шешті. 2021 жылдың соңында Апелляциялық сот «Белл против Тависток» шешімін күштен шығарды, себебі клиниканың саясаты мен тәжірибесі заңсыз деп табылған жоқ. 2021 жылдың қыркүйек айының басында NHS сенімділіктеріне жіберілген нұсқаулықта 12-ден 15 жасқа дейінгі балалардың көпшілігі COVID-19 вакцинасын алуға «өздерінің келісімін беруге қабілетті» деп есептелуі керек екендігі айтылды.

Австралия заңдары

1992 жылы Австралияның Жоғарғы соты «Денсаулық сақтау және қоғамдық қызметтер департаментінің хатшысы JWB (1992) 175 CLR 189» ісінде, сондай-ақ «Маррион ісі» деп белгілі болған, Гиллик құзыреттілігін қолдануға нақты және күшті келісім берді. Бұл шешім Гиллик құзыреттілігін Австралияның жалпы құқығы ретінде енгізді және «Қоғамдық қызметтер департаменті Y (1999) NSWSC 644» сияқты ұқсас істерде қолданылды. Австралияда «In re R» және «Re W» істері бойынша нақты заңдық нормалар жоқ, сондықтан Гиллик құзыреттілігі қолданылған кезде ата-ананың құқығы тоқтатылатыны нақты емес. Бұл заңдық нормалардың болмауы, сотта қарастырылған барлық істердің кәмелетке толмағандарға қатысты болғандығын және олардың құзыретсіз деп табылғандығын көрсетеді. Австралия соттары Гиллик құзыреттілігіне қарамастан, «parens patriae» юрисдикциясы шеңберінде шешімдер қабылдайды. Оңтүстік Австралия және Жаңа Оңтүстік Уэльс заңнамалары жалпы құқықты нақтылап, Гилликке ұқсас құзыреттілік стандартын белгілейді, бірақ 14-16 жастағы пациенттерге қатысты ата-ана мен баланың бірлескен келісімін сақтайды.

Гиллик құзыретіне қатысты түсініспеушілік

2009 жылдың 21 мамырында 16 жасқа толмағандардың өз емделулеріне келісім бере алу қабілетін анықтайтын Гиллик құзыреті және тек контрацепциямен айналысатын, сондай-ақ ата-аналардың қатысуының қажеттілігіне және осы саладағы қорғалмаған жыныстық қатынастың тәуекелдеріне назар аударатын Фрейзер ережелері арасында шатасу туды. Виктория Гилликтің балалардың қабілетін бағалаумен байланысты есімін ұнатпайтыны туралы қасақана таратылған әңгімелер болды, бірақ 2006 жылғы BMJ журналындағы редакциялық мақала Гилликтің "ешқашан ешкімге, ашық немесе жеке түрде, "Гиллик құзыретті" терминімен байланысты болғанын ұнатпағанын айтпағанын" мәлімдеді.