Кіріспе
Б.з.б. 1-ғасырдағы рим ақыны Катуллдың поэмасы. Катулл 2 – рим ақыны Гай Валериус Катуллдың (шамамен б.з.б. 84 – шамамен б.з.б. 54) жазған поэмасы, ол атаусыз қыз бен (мүмкін Катуллдың сүйіктісі Лесбия) оның үй құсы – қарғаның немесе торғайдың (puella) бір-біріне деген әуес сезімдерін сипаттайды. Ғалым және ақын Джон Суиннертон Филлимор атап өткендей, "Бұл өлеңнің тартымдылығы, бұзылған қолжазба дәстүрімен шатыр келгенімен, оны Катуллдың кітабындағы ең танымал өлеңдердің біріне айналдырды". Бұл өлеңнің үлгісі – он бір буынды өлең (hendecasyllabic), Катулл поэзиясында жиі қолданылатын форма. Бұл өлең, Катуллдың басқа өлеңдерімен бірге, ежелгі заманнан бері сақталған және біздің заманымыздың 1300 жылы Веронада табылған бір қолжазбада кездеседі. Одан үш дана сақталған. Он төрт ғасыр бойы көшірмелерден көшіру – жоғарыда аталған "бұзылған қолжазба дәстүрі" ғалымдарды поэманың түпнұсқа мәтініне қатысты бірнеше жерде күмәнге түсірді, бірақ ғасырлар бойығы зерттеулер жалпыға ортақ сындық тұжырымға әкелді. Катулл туралы зерттеулер алғаш рет мәтінді сынаудың генеалогиялық әдісін қолданды. 1–10 жолдар поэманың сақталған негізгі бөлігін көрсетеді. 11–13 жолдар "Катулл 2б" деп белгіленеді және алғашқы 10 жолдан мазмұны мен әуені жағынан айтарлықтай өзгешеленеді. Сондықтан, соңғы үш жол басқа бір өлеңге жатуы мүмкін. Бастапқы қолжазбаларда бұл он үш жол Катулл 3-пен біріктірілген, онда Лесбияның қарғасының/торғайының өлімі сипатталған, бірақ екі өлеңді ғалымдар 16 ғасырда бөліп қарады.
Catullus 2 is a poem by Roman poet Gaius Valerius Catullus (c. 84 – c. 54 BCE) that describes the affectionate relationship between an unnamed puella ('girl', possibly Catullus' lover, Lesbia), and her pet sparrow. As scholar and poet John Swinnerton Phillimore has noted, "The charm of this poem, blurred as it is by a corrupt manuscript tradition, has made it one of the most famous in Catullus' book." The meter of this poem is hendecasyllabic, a common form in Catullus' poetry. This poem, together with Catullus' other poems, survived from antiquity in a single manuscript discovered c. 1300 CE in Verona, from which three copies survive. Fourteen centuries of copying from copies — the "corrupt manuscript tradition" mentioned above — left scholars in doubt as to the poem's original wording in a few places, although centuries of scholarship have led to a consensus critical version. Research on Catullus was the first application of the genealogical method of textual criticism. Lines 1–10 represent the preserved core of the poem. Lines 11–13 are denoted as "Catullus 2b" and differ significantly in tone and subject from the first 10 lines. Hence, these latter three lines may belong to a different poem. In the original manuscripts, these thirteen lines were combined with Catullus 3, which describes the death of Lesbia's sparrow, but the two poems were separated by scholars in the 16th century.
Поэтикалық ерекшеліктері
Катулл өлеңдерін, тіпті сырттай қарағанда қарапайымдай көрінетіндерін де, аса мұқият жазумен танымал болды. Осы өлеңде әртүрлі шеберлік тәсілдер қолданылған. 2–4-жолдар триколон кресценс құрылымын көрсетеді, онда үш салыстырмалы сөйлем ұзындығы бойынша біртіндеп артады: quem ludere, quem in sinu tenere және cui primum digitum dare appetenti et acris solet incitare morsus. Латын тіліндегі "i" әрпіне сәйкес келетін "еее" дыбысының қайталануы әнші құстың шырылдауын еске түсіреді (Catullus 3-тегі пипиабат), мысалы, (quicum in sinu cui primum appetenti acris nitenti iocari). "А" дыбысы да бейнелі мән бере алады: ақынның сағынышпен тыныс алуы, қатты шағу кезіндегі "ау!" деген дауыс (appetenti, "тігізу" және acris, "қатал"); сондай-ақ, жұбатушы дыбыс (solaciolum, "шағын жұбаныш" және acquiescat, "жайландыру"). Тағы бір мысал – Марциалдың эпиграммасы (I кітаптың CIX саны), жаяу итке арналған, ол тікелей Катулл 2-ге сілтеме жасайды ("Issa est passere nequior Catulli", "Исса [ит] Катуллдың торғайынан да жаман"). Катуллдың еңбектері 1472 жылы басылғаннан кейін, 2 және 3-өлеңдер жаңаша маңызға ие болды. Катуллдың өлеңдері қайта жаңғырылғаннан бері, кейбір ғалымдар құстың фалликалық символы болуы мүмкін екенін айтты, әсіресе егер 2-жолдағы sinu сөзі "қоян" емес, "кеуде" деп аударылса. Дегенмен, басқа ғалымдар бұл пікірмен келіспеді. Құстар классикалық әлемде махаббат сыйы ретінде кең таралған, және бірнеше ғалымдар оның баяндаушы әйелге сыйланғанын болжады; бұл ақынның торғаймен теңесуін және Катуллдың 3-ші өлеңінде құсқа деген қайғылы толқынын түсіндіруге болады. 4-жолдағы шағу Catullus 8-дің 18-жолымен байланысты (cui labella mordebis).
Қолжазба дәстүрі
Бұл өлеңнің тұтастығы маңызды мәселе. V түпнұсқа қолжазбадан алынған көшірмелерде 2-ші өлең (1–10-жолдар), 2б-шы өлең (11–13-жолдар) және Катуллдың 3-ші өлеңі "Fletus passeris Lesbie" ("Лесбияның көгершінін жоқтауы") деген атпен бір өлең ретінде келтіріледі. 1500 жылға дейін Маркантонио Сабеллико Катуллдың 3-ші өлеңін (жоқтауын) Катуллдың 2/2б-сынан бөліп шығарды, және осы пікірді ғалымдар қазірге дейін қолдайды. Ғалымдар соңғы үш жолдың (2б) басқа өлеңге жататыны, ал 2 және 2б өлеңдерінің арасында сөздердің жоғалғаны туралы пікір таласты. Ғалымдар жоғалған сөздердің (бос орын) немесе қолжазба мәтінінің басқаша түсіндірілуі/қайта құрастырылуы 10- және 11-жолдар арасындағы қазіргі кенеттен үзіліске шешім таба алатынын айтады. Жоғарыда айтылғандай, 10-жолдан кейін сөздердің жоғалып кеткенін көрсететін қолжазбалар бар. Алайда, 13 жолдың біртұтас екеніне сенетін ғалым С. Дж. Харрисон "құрамында маңызды олқылықтарды толтыратын қысқа бос орын жоқ сияқты" десе, жоғалған сөздер көп болса, олардың қандай болғанын болжау мүмкін емес, сондықтан өлеңді жай ғана фрагменттерге бөлінген деп қабылдау керек дейді. Катуллдың 2-ші және 2б-шы өлеңдерінің үні мен тақырыбы айқайлы ерекшеленеді. Катуллдың 2-ші өлеңі тікелей құсқа ("сенімен") жолталған, және ақынның сүйіктісімен оның мейірімді, ойын-қуанышқа толы қарым-қатынасын сипаттайды. Ал Катуллдың 2б-шы өлеңінде құс та, сүйікті де есімдері жоқ, Атталантаның оқиғасына салыстыру енгізіліп, үшінші тұлғада жазылған сияқты ("маған да қуаныш сыйлайды"), бірақ кейбір ғалымдар мәтін екінші тұлғадан ("саған да қуаныш сыйлайды") бұзылған деп санайды. Катуллдың 2-ші және 2б-шы өлеңдері арасындағы қарама-қайшылықты алғаш рет 1566 жылы Aquiles Estaço (Achilles Statius) байқады; алайда, 2 және 2б өлеңдері арасындағы бос орынды көрсететін алғашқы басылым (редактор Карл Лахманн) 1829 жылы, әлдеқайда кейін жарық көрді. Лахманнның 2 және 2б-ны бөлуін көптеген кейінгі редакторлар қолдады.
Классикалық дәстүр
"Том Джонстың тарихы" (IV кітап, тарау III, 1749), Генри Филдинг өлеңді прозаға бейімдейді. Том Софияға кішкентай құс сыйлайды. Филдинг былай деп жазады:
София он үш жасқа толғанда осы құсқа өте байланып, оны тамақтандыру мен күту оның басты жұмысы болды, ал онымен ойнау – басты қуанышы. Осының арқасында кішкентай Томми, осылай аталған құс, иесінің қолынан жеп, саусағына қонатын, оның кеудесінде тыныш жататын. Ол тіпті өзінің бақытын сезінетіндей көрінетін.