Кіріспе

Оңтүстік Суданның этникалық тобы, сондай-ақ "жегіштер" деп те аталады. Бари – Шығыс Африкадағы Оңтүстік Суданның тайпасы. Олар нилоттық халықтар болып, Оңтүстік Суданда қоныстанған. Бари халқы ана тілі ретінде бари тілінде сөйлейді, ол нилоттық тілдер отбасының құрамына кіреді.

Шолу

Нил өзенінің Бари халқы көшпес, мал шаруашылығымен айналысады. Олар Нил өзені бойындағы саванна жерлерін пайдаланады, және Нилден шығысқа және батысқа қарай 65 шақырымға дейін жетеді. Олардың экономикасы негізінен өзін-өзі қамтамасыз етуге бағытталған шаруашылыққа құрылған; олардың үй жануарлары (ірі және ұсақ мал) көбінесе тамақ қорын толықтыру үшін өсіріледі, бірақ негізінен әлеуметтік-экономикалық және қаржылық инвестиция ретінде қарастырылады. Малдар некелерде және басқа да әлеуметтік шараларда сыйлық ретінде беріледі, тойларда және жерлеу рәсімдерінде құрбандыққа шалынады; ал қажет болған жағдайда ақшаға сатылады. Баридің бұрын ірі қара малдан мол байлығы болған, бірақ құлдардың шабуылдарынан және цеце шыбығының таралуынан зардап шеккендіктен, қазір бұрынғыдан гөрі малдары азайды. Бари халқы үнемі қысымға ұшырауда: қазіргі заманғы қала құрылысы олардың жасыл жерлерін тартып алып, өмір салтына басқа мәдениеттерді енгізіп жатыр; ал тарихта Бари халқы құл саудагерлерінен қирап, бельгиялықтар (әсіресе Ладо анклавынан) еңбек лагерьлеріне мәжбүрленіп, Атлант мұхитының жағалауына піл сүйегін тасымалдау үшін жұмыс істеген. Суданның екі азаматтық соғысы (1955–1973; 1983–2005) Бари халқының әлеуметтік, экономикалық және қаржылық жағдайына да әсер етті. Бари тарихында тайпалық соғыстар немесе шетелдік басқыншыларға қарсы тұру соғысы жат емес. Бари халқы көршілес этностармен әдетте жақсы қарым-қатынаста болып келген, бірақ құл саудагерлерінен және тоналаушы жауынгерлерден өз жерлерін қорғау үшін қару көтеруге мәжбүр болған. Бари халқының Динка, Азанде (Занде) тайпаларының шабуылына қарсы қарсылық көрсеткені және түрік құл саудагерлерімен көптеген қақтығыстарға түскені туралы құжаттар сақталған. Бұрын Бари халқының арасында ересек болу рәсімдері кең таралған. Ұлдар мен қыздардың екі төменгі алдыңғы тісі алынып тасталған. Қыздарға қосымша, денелеріне сызықтар салынған: құрсақ аймағына, қабырғасына, арқасына және бетіне (шекесіне) жебе пішіндес немесе қарапайым гүлдер түрінде. Нил өзенінің жағасында, Бари жерінің ортасында, Моңгалла, Ладо, Гондокоро (Кондокоро) және Реджаф (Рагеф) тарихи ауылдары орналасқан. Оңтүстік Суданның астанасы Джуба қаласы да Бари жерінде орналасқан, Гондокородан оңтүстікке қарай он шақырым, ал Реджафтан солтүстікке қарай жеті шақырым қашықтықта жатыр.

Әлеуметтік ұйым

Бари тайпаларында екі топтан тұратын касталық жүйе бар: "люи" (еркіндікке ие адамдар) және "дупи" (дербес емес шаруалар). Луилер басшылар және жер иелері болған, ал төменгі кастаға жататын дупилер басқа тайпалардан соғыста тұтқынға алынған адамдар мен темір балқыту, темір өңдеу немесе балық аулау сияқты кәсіптермен айналысқандарды қамтыды. Дупилер – мұрагерлікпен берілетін дербес емес шаруалар тобы, олар луилерге міндетті түрде қызмет етуге тиіс болды. Луилер Бари қоғамында мал өсірумен айналысатын ең беделді топты білдірді.

Шығу тегі

Бари халық аңызына сүйенсек, олардың тарихы 15 ғасырға дейін, барилер солтүстіктен келген кезге дейін барады. Оңтүстік Динкаландтағы кейбір жерлер әлі күнге дейін Бари аттарын сақтап келеді, бұл аймақтар бұрын Барилердің мекені болғанын көрсетеді, содан кейін Динка келгенде Барилер оңтүстікке қашқан. Барилер қазіргі орнына 1650 жылдары немесе 18 ғасырдың басында келген болуы мүмкін. Ауызша тарих бойынша, олар солтүстіктен қазіргі отанына келгенде, онда Пари халқының бір тобын кездестіріп, оларды ығыстырып шығарды.

Құлдық

Жаңа жерге келгеннен бері Бари тайпасы лас және қақтығыстармен, әсіресе құл сатушылар мен азанделерден зардап шегуде. 19 ғасырдан бұрын арабтар мен түріктер Бари балаларын ақшаға саудалап, көңіл көтеру үшін алып жатқан. Сондай-ақ Бари тайпасының жергілікті қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін және Солтүстік Судан мен одан тыс жерлерде сату үшін де қолданылған. Ақ Нілдің бастауын табу үшін екінші экспедиция 1841 жылғы 24 қаңтарда Бари жеріне кірді. Бірақ білім іздеумен бірге еуропалық және түрік саудагерлері құлдар мен піл сүйегін іздеп келді. Бари тайпасы еуропалық саяхатшылармен алғаш рет осы кезде кездесті. Бари осы кездесуде сәтті болды, себебі Нилді зерттеушілерін қорғауға тағайындалған түрік әскері, Бари тайпасының солтүстігіндегі этностық топтарға (Мондари, Динка, Шиллук) көрсеткен қатыгездікке қарағанда, жақсы мінез-құлық танытты. Дегенмен, келесі экспедициялар басқаша болды. Ақ Нілдің бастауын табу үшін үшінші экспедиция (1841–42) Бари аймағында піл сүйегінің көп екенін анықтады. Содан кейін Ақ Ніл аңғарында піл сүйегін іздеу күшейді. Бастапқыда еуропалық және араб саудагерлері Гондокороға піл сүйегін алу үшін сапарларды демеушілік етті. Он жыл бойы Бари тайпасы саудагерлерге піл тістерін және басқа да бұйымдарды қорқытпастан сатты, және сол кезде құлдыққа қатысты ешқандай оқиға тіркелмеді. 1854 жылғы сәуірде саудагерлер/зерттеушілер мен Бари тайпасы арасындағы бейбіт қарым-қатынас аяқталды, себебі түрік саудагері ешқандай себепсіз Гондокорода Бари тайпасының көпшілігіне оқ атты. Соның салдарынан Бари тайпасы қарсы шабуыл жасады, ол екі тарапқа да зиян келтірді. Осыдан кейін Бари тайпасы қорғанысқа көшті және жақсылық танытпады, ал саудагерлер (көбінесе арабтар мен түріктер) піл сүйегін алу үшін зорлық-зомбылық шараларын қолданды, сонымен қатар адамдарды (жас жігіттер мен қыздарды) құл ретінде алып жатты. Қыздар зорланды немесе күштеп әйел ретінде алынды. Кейбір саудагерлер тіпті Гондокоро маңында бекіністі қоймалар салды, онда адамдар Ақ Нілден жүк тасымалдауға күтіп тұрды. Осы уақыт аралығында Реджаф Шығысының басшысы Губек ло Горе мен оның ұлы Доггале ло Губек түрік әскерімен өлтірілді. Түрік әскері Реджаф Шығысының ауылына шабуыл жасап, тұрғындарды құл қылып алуға кіріскен еді. Басшы Губекке шабуыл жақындап келе жатқаны туралы хабарланды. Ол өз халқына бұталарға жасырынуды кеңес берді. Түрік әскері таңертең шабуыл жасағанда, ауылда басшы Губек пен оның ұлы Доггаледен басқа ешкім болған жоқ. Әскер Губектен оның ауылының халқы қайда кеткенін сұрады. Басшы Губек оларға өзі білмейтінін айтты. Түрік әскері өзеннің ағысымен Логго, Ньонгки, Синдиру және Лобонок ауылдарына қарай өрлеп барды. Жолда олар қиындықтар тудырып, әйелдерді зорлап, қарсылық көрсеткендерді өлтіріп, басқаларын тұтқынға алды. Кейбір адамдар Губек басшысы өз халқын жасыруға жібергенін айтты. Түрік әскері қайта оралғанда, көптеген тұтқынға алынған адамдарды Гондокороға алып, Хартумға жөнелту үшін Губек пен оның ұлы Доггаленің басын кесті. Губек Дунг Калири руынан шыққан. Аймақтағы еуропалық миссионерлердің күнделіктерінде Каир (Мысыр) базарында Ақ Ніл аймағынан Еуропаға сатылатын құлдардың саны 1858 және 1862 жылдар аралығында 6000-нан жылына шамамен 12000-15000-ға дейін өскені көрсетілген. Бұл сандар көбінесе Бари, Динка және Мундари тайпаларын қамтыды, сонымен қатар Бари тайпасына жақын және одан да алыс орналасқан басқа этностардың адамдары да болды. Сол кезде піл сүйегін аулау өте қарқынды болды. 1863 жылы Сэр Сэмюэл Уайт Бейкер Гондокороға келгенде, Нилдің бастауын табу үшін экспедиция жасады, пираттардың қайықтары (олардың бірі тіпті американдық туды көтеріп) Гондокороға жаңа әлемге құлдарды алу мақсатымен зәкірленді. 1865 жылы Гондокорода Нилден төмен қарай тасымалдауды күтіп тұрған шамамен 3000 құл табылды. Бейкер 1869 жылы құл саудасын тоқтату мақсатымен оралды. Осы уақытқа дейін Бари тайпасы мен жері қираған еді. Бари тайпасының аңыздарынан Нил өзенінің бойындағы жердің көзге көрінетін жеріне дейін орналасқан ауылдар тізбегімен толы болғанын білеміз. Бейкер өзінің "Исмаилия" (1874) атты кітабында бұл аймаққа алғаш рет барған кезде солай болғанын айтады. Алайда ол өзінің келесі экспедициясына дейін құл саудагерлері Бари ауылдарын азайтып, жақырып қалғанын айтады. Ол Бари тайпасынан да ынтымақтастық ала алмады, себебі Агат пен Компанияның бас құлшынысы Абу Сауд, сауда мен құлшылықты мемлекеттік монополияға ие болған, құлшындарға көмектесуге және Бейкерге кедергі келтіруге оларды көндірген. Бари тайпасы Бейкер мен оның командасымен кездескенде қиын жағдайға түсті. "Біз станцияға қайтып келгенде, мен [мылтық] алып, ауылдың адамдарына қашықтықты түсіндіріп, көпшілікке бірнеше оқтар аттым, олар шашырап кетті. Мен бірден полковник Абд ел Кадерге сексен адамды және бірнеше шамдарды алып, маңындағы барлық ауылдарды жоюға бұйрық бердім. Шабуыл бірден басталды. Мен бірнеше мылтықтармен атқан шамамен 700 метр қашықтықтағы үлкен ауыл, Абд ел Кадер шабуылға түскенде, тез арада өртке ауысты. Бір сағат ішінде түтін әртүрлі бағыттарда көтерілді." Осыдан кейін жағдайды жақсарту қиын болды, себебі 1955–1973 және 1983–2005 жылдардағы азаматтық соғыстар Бари тайпасына одан әрі зиян келтірді.

Сүйісу және неке

Бұрын Бари халқы екі отбасы арасында аралас неке жасау арқылы байланыс орнатуға жиі көшкен. Бұл келісімдер кейде балалар өте кішкентай болғанда жасалса да, күйеу сомасы белгіленген балалар некеге жететін жасқа келгенше төленбеуі мүмкін. Бүгінде Бари арасында некеге тұру көбінесе танысу кезеңінен кейін, екі отбасының келісімімен жүзеге асады. Танысудан кейін ер адам әдетте қыздың ата-анасының үйіне жақын туыстары мен достарымен бірге барып, үйлену ниетін білдіреді (Бари тілінде – ньяра). Той рәсіміне дейін (бұду, әдетте бірнеше айдан кейін) отбасылар қалыңдықтың ата-анасының үйінде күйеудің ұсынған қалыңдық бағасын келісу үшін жиналады; қалыңдық пен күйеудің ата-аналары бұл келіссөздерге тікелей қатыспайды, бірақ олар көшпелі түрде немесе жасырын түрде қатысуы мүмкін. Бари халқы ұзақ жылдардан бері мал шаруашылығымен айналысқандықтан, қалыңдық әдетте тірі мал түрінде төленеді. Типик қалыңдыққа екі ондаған ірі қара мал мен 40 бас қой-ешкі кіруі мүмкін. Мал төлеу қиын болған жағдайларда, мысалы, құрғақшылық немесе табиғи апат болғанда, ақшалай қалыңдық та қабылдануы мүмкін. Келіссөздер кезінде құрметсіздік саналатын әрекеттер қалыңдық сомасын арттыруы мүмкін (бірақ азаматтық соттар да араласуы мүмкін); мұндай әрекеттерге некеге дейінгі жыныстық қатынас, қашып кету және қалыңдыққа қарсы агрессия жатады. Келіссөздер сәтті аяқталғаннан кейін екі отбасы да некеге бата береді және ішімдік пен бимен бірге той басталады. Тойдан кейін күйеу үйіне жалғыз оралады, бірақ шамамен екі аптадан кейін қалыңдық үйіне иелік ету үшін келеді. Христиан дініне өткен Бари үшін қосымша қадам – некеге шіркеудің батасын алу. Бұл идеалды жағдайда, күйеу мен әйел бірге тұрудан бұрын орын алуы керек. Алайда, Баридегі дәстүрлі той мен христиандық тойды өткізудің қаржылық қиындықтарына байланысты, көбінесе дәстүрлі тойды бірінші өткізіп, христиандық тойды бір жыл немесе одан да ұзақ уақытқа кейінге шегеріп, сол үшін ақша жинауға тырысады. Бұл ерлі-зайыптылар балалы болуды күтпеген жағдайларда қиындық тудыруы мүмкін, мұндай жағдайлар некеден тыс бала туу деп қарастырылады. Екінші Ватикан соборының (1962–65) қаулысы кейбір африкалық дәстүрлі амалдарды шіркеуге енгізуге мүмкіндік берсе де, бұл әлі Бари христиандары үшін бірыңғай той рәсімінің қалыптасуына әкелген жоқ.

Бари діні

Баридің көпшілігі өздерінің дәстүрлі діндерінің кейбір аспектілерін христиан дінімен біріктіреді, бүгінгі Баридің көпшілігі осы дінді ұстанады. Олар бір ғана құдіретті Құдайға және күшті рухтардың (жақсы және жаман) бар екеніне сенеді. Кейбіреулері әлі де тек дәстүрлі құдайларға табынады, олардың бірі есімсіз және екі жақты. Осы құдайдың бір жартысы аспанда тұрып, жаңбыр жаудырады, ал екінші жартысы жерде тұрып, егін өсуіне көмектеседі. Сондай-ақ, Сабасеба сияқты көптеген мәдени батырлары бар, ол "Ескі жел" деп аталады. Ауыл ақсақалдары осындай құдайлар туралы білімі үшін құрметтелген. Нун – табиғаттан тыс күш, ол үлкен, мықты ағаштарда кездеседі. Тайпа мүшелері ағаш қабығына темекі жапырақтарын салып, кейде жануардың қаны мен майын да құятын. Бари ағашқа май жағып дұға ететін, және түнде Нун келіп, осы құрбандықтарды жейтініне сенетін. Нун әртүрлі есімдермен аталады, әр есімнің өзіндік ерекше тұлғасы бар. Нун Локи ең қайырымды және кешірімді, ол келгенде, жеткілікті өмір сүргендердің өмірін тоқтатар еді. Нун Лука "тағам рухы" деп белгілі болды, оған дұға ету мол өнімді жылға әкелетін. Егер дұға көмектеспесе, құрбандық шалынар еді. Бари өлгендердің рухтарына шағын мал құрбандықтарын жасайды, осылайша өлгеннен кейін горизонттағы келесі өмірге көшетініне сенеді, ол олардың бұрынғы өміріне ұқсас болады. Бари әлемнің деңгейлерден тұратынына және олардың қазіргі өмір сүретін деңгейі ортада екеніне сенеді. Олар өздерін судың, ауаның, жердің және өз ауылдарының ішінде өмір сүретін жаратылыстардың қоршап тұрғанына сендіреді. Бари басқа тайпа мүшелерін зиярат еткенде, ән салу, ырғақтап айту және гамактарда шайқалу рәсімдері өткізілетін. Ерлерлер төбеге жақын орналасқан гамактарда шайқалатын, ал әйелдер жерге төмен ілінген гамактарда шайқалатын. Олар бір жынысты адамдарға сыйлықтар да алмасатын. Сыйлықтардың құны бірдей болуы керек еді, сондықтан ерлер көбінесе жебелер мен жебе ұштарын, ал әйелдер киім-кешек, әсіресе тоқылған юбкаларды алмасатын.