Тұтыну салығы түрлері

Кіріспе

Салық түрі

Тұтыну салығы – тауарлар мен қызметтерге жұмсалатын шығындарға салынатын салық. Мұндай салықтың салық салынатын базасы – тұтынуға жұмсалған қаржы. Тұтынуға салынатын салықтар көбінесе жанама болады, мысалы, сату салығы немесе қосылған құн салығы. Дегенмен, тұтыну салығы тікелей, жеке табыс салығы түрінде де құрылуы мүмкін, мысалы, Hall-Rabushka тең салық жүйесі.

Қосылған құн салығы

Қосылған құн салығы өнімге немесе материалға оның өндірісі немесе таратылуының әрбір кезеңінде қосылған нарықтық құнға қолданылады. Мысалы, егер бөлшек саудагер жейдеді 20 долларға сатып алып, 30 долларға сатса, бұл салық екі соманың арасындағы 10 долларлық айырмаға қолданылады. Қарапайым қосылған құн салығы тұтынуға пропорционалды, бірақ жоғары табыс деңгейлерінде табысқа қатысты регрессивті болып келеді, себебі табыс өскен сайын тұтыну табыстың пайыздық үлесі ретінде төмендейді. Жинақтар мен инвестициялар тұтынуға айналғанға дейін салықтан босатылады. Қосылған құн салығы табысқа қатысты регрессивтілігін азайту үшін белгілі бір тауарларды салықтан шығаруы мүмкін. Бұл Еуропалық Одақ елдерінде кең таралған. Қосылған құн салығы – тұтынуға негізделген салық және тауардың құны өндіріс процесінде сатылымға дейін артқан сайын есептелінеді. Австралияда, Канадада, Үндістанда, Жаңа Зеландияда және Сингапурда оны «Тауарлар мен қызметтер салығы» деп атайды. Канадада провинциялық сату салығымен біріктірілгенде, ол «үйлесімді сату салығы» деп те аталады.

Сату салығы

Сату салығы – тауарлар мен қызметтер сатуға қолданылатын тұтыну салығы. Әдетте, сату салығы тауарлар сатылуына ғана емес, кейде қызметтер сатуға да қолданылады. Салық сату кезінде төленеді. Салық сомасы көбінесе ad valorem түрінде болады, яғни сату бағасына белгілі бір пайыздық үстеме арқылы есептеледі. Егер тауарлар мен қызметтерге салықты тұтынушы тікелей мемлекеттік органға төлесе, онда ол пайдалану салығы деп аталады. Заңдармен кейбір тауарлар мен қызметтер мұндай салықтан босатылуы мүмкін. Заңдар сатушыларға салықты тауарлар мен қызметтер бағасынан бөлек көрсетуге рұқсат береді немесе оны бағаға енгізуді талап етеді.

Акциз салығы

Акциз – бұл әдетте алкоголь, темекі, бензин немесе туризм сияқты нақты тауарлар тобына қолданылатын сату салығы. Салық мөлшерлемесі тауар түріне және сатып алынған санына қарай өзгеріп отырады және оны сатып алушы тұлғаға байланысты емес. Қоғамға зиянды деп есептелінетін тауарларға, олардың тұтынуын бағасын қосқан арқылы төмендету мақсатында салынатын салық – «күнә салығы» деп аталады.

Шығыстар салығы

Тікелей, жеке тұтыну салығы шығыс салығы түрінде болуы мүмкін, яғни жинақтар мен инвестицияларды ескере отырып есептелетін табыс салығы, мысалы Hall-Rabushka flat tax. Тікелей тұтыну салығы шығыс салығы, ақша ағыны салығы немесе тұтынылған табысқа салынатын салық деп аталуы мүмкін және ол біркелкі немесе прогрессивті болуы мүмкін. Бұрын Үндістан мен Шри-Ланкада шығыс салығы қысқа мерзімге енгізілген. Бұл салық түрі жеке тұлғаның табысы мен жинақтарының өзгеруі (артуы/азаюы) арасындағы айырмашылыққа қолданылады. Жеке тұтынуға салынатын салықтар табысқа қатысты регрессивті болып табылады. Дегенмен, бұл салық жеке тұлғаларға қолданылатындықтан, оны прогрессивті етуге болады. Еңбек табысына салынатын салық ставкалары жеке табыспен бірге өскендей, прогрессивті тұтыну салығы ставкалары жеке тұтынумен бірге өседі. Милтон Фридманнан Эдвард Грамлихке және Роберт Х. Франкқа дейінгі экономистер прогрессивті тұтыну салығын қолдаған.

Тарих

Тұтыну салығы, әсіресе акциздік салық, бірнеше маңызды тарихи оқиғаларда көзге түсті. АҚШ-та маркалық салық, шайға және вискиге салынатын салықтар көтерілістерге ұласты, алғашқы екеуі британ үкіметіне, соңғысы федералдық үкіметке қарсы болды. Үндістанда тұзға акциздік салық Мохандас Гандидің танымал Тұз жорығына, Үндістан тәуелсіздік қозғалысының маңызды оқиғасына әкеп соқты.

Америка Құрама Штаттары

Алғашқы АҚШ-та салықтар көбінесе тұтынуға салынатын. "Федералист қағаздарының" екі негізгі авторының бірі Александр Гамильтон табыс салығына қарағанда тұтыну салығын жақтады, себебі оны тәркілеуге жететін деңгейге дейін көтеру қиынырақ. "Федералист қағаздары" (No. 21) ішінде Гамильтон былай жазды:

Тұтыну тауарларына салынатын салықтардың ерекше артықшылығы – олардың өзінде артық өсуге қарсы қауіпсіздік бар. Олар өз шегін анықтайды, оны мақсатқа жетпей, яғни кірісті арттыру арқылы асыруға болмайды. Осы мақсатқа қолданылғанда, «саяси арифметикада екі плюс екі әрқашан төрт бола бермейді» деген мақал сондай ғақылды. Егер баж салығы тым жоғары болса, тұтыну төмендейді; жинау қиындалады; және қазынаға түскен қаражат дұрыс және орташа шекте болғандағыдай көп болмайды. Бұл осы салық түрі арқылы азаматтарды материалдық құқық бұзудың толық кедергісін жояды және олардың күшін шектеудің табиғи жолы болып табылады. Жеке және корпоративтік табыс салығы федералды үкіметке түсетін кірістің көп бөлігін құраса да, тұтыну салығы штат және жергілікті үкіметтер үшін маңызды кіріс көзі болып қалады. Жеке тұтыну салығын енгізу жөніндегі алғашқы егжей-тегжейлі ұсыныстардың бірін 1974 жылы Уильям Эндрюс жасады.

Жапония

Либерал-демократиялық партияның Масаёси Охира үкіметі 1979 жылы тұтыну салығын енгізуге тырысты. Охира өз партиясы ішінде қарсылыққа тап болды және 1979 жылғы сайлауда партиясы ауыр жеңіліске ұшырағаннан кейін әрекеттен бас тартты. Он жыл өткен соң, Нобору Такешита саясаткерлермен, бюрократтармен, бизнеспен және еңбек одақтарымен тұтыну салығын енгізу үшін сәтті келіссөздер жүргізді, ол 1989 жылы 3% мөлшерлемемен енгізілді. 1997 жылдың сәуірінде Рютаро Хашимото үкіметі кезінде мөлшерлеме 5%-ға дейін көтерілді. 5% ұлттық және жергілікті билік арасында бөлінеді, олар тиісінше 4% және 1% алады. Салық енгізілгеннен кейін көп ұзамай Жапония рецессияға түсті, оны кейбіреулер тұтыну салығын көтерумен, ал басқалары 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысымен байланыстырды. Премьер-министр Дзүничиро Коидзуми өзінің үкімет кезінде салықты көтеру ниеті жоқ екенін мәлімдеді, бірақ 2005 жылғы сайлаудағы үлкен жеңісінен кейін оны талқылауға тыйым салды. Келесі жылдары Либерал-демократиялық партияның саясаткерлері оны одан әрі көтеруді талқылады, соның ішінде премьер-министрлер Синдзо Абэ, Ясуо Фукуда және Таро Асо. Демократиялық партия 2009 жылдың тамызындағы сайлауда төрт жыл бойы тұтыну салығын көтермейміз деген уәдемен билікке келді. Алғашқы Демократиялық партия премьер-министрі Юкио Хатояма қарсы болды, бірақ Наото Кан оны алмастырып, тұтыну салығын көтеруді талап етті. Келесі премьер-министр Йошихико Нода салықты көтеру үшін «өз саяси өмірін тәуекелге тікті». Бұрынғы Демократиялық партияның жетекшісі және негізін қалаушы Итиро Озава мен көптеген Демократиялық партия диета мүшелері заң жобасына қарсы дауыс беріп, кейін партиядан шығып кеткен ішкі тартысқа қарамастан, 2012 жылдың 26 маусымында Жапон диетасының төменгі палатасы салықты екі есеге көбейту туралы заң жобасын қабылдады. 2012 жылдың 10 тамызында заң жобасы Жоғарғы палатада да қабылданды, нәтижесінде салық 2014 жылдың сәуірінде 8%-ға, ал 2019 жылдың қазан айында 10%-ға дейін өсті (алғашқы мерзімнен, яғни 2015 жылдың қазан айынан екі рет кейінге жылдырылды).

The Liberal Democratic Party government of Masayoshi Ōhira attempted to introduce a consumption tax in 1979. Ohira met opposition within his own party and gave up on his attempt after his party suffered badly in the 1979 election. Ten years later, Noboru Takeshita successfully negotiated with politicians, bureaucrats, business, and labor unions to introduce a consumption tax, which was introduced at a rate of 3% in 1989. In April 1997, under the government of Ryutaro Hashimoto the rate increased to 5%. The 5% is split between the national and local governments, which receive 4% and 1%, respectively. Shortly after the tax was introduced Japan fell into recession, which was blamed by some on the consumption tax increase, and by others on the 1997 Asian financial crisis. Prime Minister Junichiro Koizumi said he had no intention of raising the tax during his government, but after his massive victory in the 2005 election, he lifted a ban on discussing it. Over the following years LDP politicians discussed raising it further, including prime ministers Shinzō Abe, Yasuo Fukuda, and Tarō Asō. The Democratic Party came to power in the August 2009 elections with a promise not to raise the consumption tax for four years. The first DPJ prime minister, Yukio Hatoyama was opposed, but Naoto Kan replaced him and called for the consumption tax to be raised. The following prime minister, Yoshihiko Noda "staked his political life" on raising the tax. Despite an internal battle that saw former DPJ leader and co founder Ichirō Ozawa and many other DPJ diet members vote against the bill and then leave the party; on June 26, 2012, the lower house of the Japanese diet passed a bill to double the tax to 10%. Despite considerable opposition and an attempted no confidence motion from minor opposition parties the bill was successfully passed through the upper house on August 10, 2012, with the result that the tax increased to 8% in April 2014 and to 10% in October 2019 (twice postponed from the original date of October 2015).

Экономия әсері

Тұтыну салығы жинақ ақшаға салық салмайды, бұл инвестицияланған активтердің салық салынбай жинақталуына мүмкіндік береді. Егер салық болмаған жағдайда, зейнетақыға жинаған ақшаның бір долларын 9 пайыздық күрделі пайызбен жинаса, онда 24 жылдан кейін қалдық 7,91 долларға жетеді. Керісінше, егер салық мөлшерлемесі 33 пайыз болса, сол доллар салық төленгеннен кейін шамамен 67 центке дейін төмендейді. Одан кейін тиімді пайыздық мөлшерлеме 6 пайызға дейін азаяды, себебі табыстың қалған бөлігі салық ретінде төленеді. 24 жылдан кейін қалдық тек 2,73 долларға жетеді. Соңғы жағдайда жинақталған салықтар 1,02 долларды құрайды. Қалған 4,16 доллар экономика үшін ешқандай шығынға ұшыратпайды, себебі үкімет салық түсімдерін сол инвестицияға салғанда осы 4,16 доллар мөлшерінде пайыз түсімдерін ала алады. Егер бастапқы инвестицияланған сомаға табыс тапқан кезде салық салынбаса, бірақ одан кейін табысқа салық салынатын болса, төленетін жиынтық салықтар сомасы бірдей болады, бірақ кезең ішінде тегіс бөліседі. Бұл нәтижелер негізінен табыс мөлшеріне байланысты; мысалы, 3 пайыздық табыс болғанда салық түсімдерінің көп бөлігі бастапқы доллардан түседі. Егер бір нәрсеге салық салу оның (табыс немесе тұтыну) азаюына әкелсе, табыстың орнына тұтынуға салық салу еңбек және капитал құруға ынталандыруы керек, бұл экономикалық өсімді арттырады, ал тұтынуды шектейді. Сақтауға мүмкіндігі жоқ адам барлық табысына салық төлейді, ал табысының бір бөлігін жинаған немесе инвестициялаған адам тек қалған табысына ғана салық төлейді.

Іс жүзіндегі ескертулер

Көптеген ұсынылып отырған тұтыну салығы табысқа салық салу жүйесімен кейбір ортақ белгілерге ие. Мұндай ұсыныстар бойынша салық төлеушілерге әдетте босатулар және/немесе стандартты шегерім қарастырылады, осылайша мұқтаж адамдар салық төлемейтіні қамтамасыз етіледі. Біркелкі тұтыну салығында мұндай қосымша шегерімдерге рұқсат берілмейді. Іске асылу тәсіліне (мысалы, амортизация қарастырылуы) және жағдайларға байланысты, табыс салығы инвестицияларды қолдайды немесе қолдамайды. (Жалпы алғанда, американдық жүйе инвестицияларды қолдамайтындықтан, оған теріс қарайтындығы есептеледі.)

Орналастыру әсері

Сатып алу қабілетінің төмендеуімен қатар салықтар жұмыстың демалыс уақытына қатысты салыстырмалы құнын азайтады. Егер тұтынуға салық енгізілсе, жұмыс істеген бір сағаттың құны басқа да іс-әрекеттерге қатысты төмендейді, себебі салық жеке тұлғаның белгілі бір еңбек деңгейі үшін сатып ала алатын тауарлар мен қызметтердің нақты көлемін кемітеді. Бұл өз кезегінде демалыс уақытының салыстырмалы құнын арттырады және жұмыс істеу уақытын азайтады, бұл табыс әсеріне кері әсер етеді. Егер тұтыну салығы кіріске бейтарап болса, салық ставкасы табыс салығымен салыстырғанда жоғары болуы мүмкін, себебі салық базасы кішірек. Табыс салығының базасына жеке табыстың барлығы кіреді, ал тұтыну салығының базасына тек табыстан кемітілген жинақтар кіреді, демек ол міндетті түрде кішірек болады. Осылайша, жоғары салық ставкасы алмастыру әсерін күшейтуі мүмкін. Дегенмен, тұтыну салығы жеке тұлғаның өмірінде кейін, мысалы зейнеткерлік кезеңінде жұмсаған бұрынғы жинақтарына да салынады. Бұл капиталға салынатын салық адамның мінез-құлқына әсер етеді деп күтуге болмайды, өйткені осы салық жүктемесінен заңды түрде қашуға мүмкіндік жоқ. Сондықтан, бұрынғы жинақтарға салынатын тұтыну салығы – біржолғы салықтың мысалы. Нәтижесінде, кіріс бейтараптығын сақтау үшін тұтыну салығының ставкасы табыс салығының ставкасынан осылайша көп болуы қажет емес. Бір мүмкін кемшілік – зейнеткерлер арасындағы жүктеме артуы, олар негізінен бұрынғы жинақтарын жұмсайды.

Эмпирикалық дәлелдер

Теория бойынша, салықтар жеке тұлғаның жұмысқа қатысты шешімдеріне екі қайшы әсер етеді, сондықтан жалқы нәтижесі белгісіз болуы мүмкін. Нақты деректер салықтың артуы еңбек өнімділігінің төмендеуіне алып келетінін көрсетеді, яғни алмастыру эффектісі табыс эффектісінен басым. Бір зерттеу тұтыну салығының табыс салығына қарағанда еңбек өнімділігін көбірек төмендетуі мүмкін екенін көрсетсе де, бұл айырмашылықтың шамалы болжануда.

Салықтық жүктеме табыс топтары бойынша

Тұтынуға салынатын салықтар көбінесе регрессивті деп сынға ұшырайды, яғни орташа салық мөлшерлемесі табыс артқан сайын төмендейді. Дегенмен, бұл табысты қалай өлшеуге байланысты. Егер табыс жылдық немесе айлық есеппен өлшенсе, тұтыну салығы шынымен де регрессивті болады, себебі жоғары табысты адамдар көбірек жинақтап, тұтыну салығы үшін салық базасын төмен табысты адамдарға қарағанда күрт қысқарта алады. Бірақ, егер өмір бойындағы табыс төлеу қабілетін анықтау үшін қолданылса, салық жүктемесі көбінесе теңдіктірек болады, өйткені өмір бойындағы тұтыну өмір бойындағы табыстың жақсы жуықтамасы болып табылады.

Салықтық жүктеме жас топтары бойынша

Тұтыну салығының салық базасы негізінен ақша үнемдеу мүмкіндігіне байланысты болғандықтан, орта жастағы адамдардың жылдық табысының пайыздық қатынасы бойынша салық жүктемесі ең төмен болуы мүмкін. Егде саягөгерлер мен жастардың керісінше, табысының үлесі ретінде салық жүктемесі жоғары болады, себебі олар үлкен сомада ақша үнемдеуде қиындықтарға тап болады.