«Carmina Gadelica» – Шотландия гаэль аймақтарынан жиналған 1860-1909 жылдар аралығындағы дұғалар, әндер, жырлар жинағы. А. Кармихаэлдың фольклорлық зерттеуі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кармина Гаделика – 1860-1909 жылдар аралығында Шотландияның гэль тілінде сөйлейтін аймақтарында жиналған дұғалар, гимндер, сиқыр сөздер, дұғалар, баталар, әдеби фольклорлық өлеңдер мен әндер, мақал-мәтелдер, сөздік элементтер, тарихи оқиғалар, табиғатты зерттеулер және түрлі халықтық әңгімелер жинағы. Бұл материалды салық инспекторы және фольклоршы Александр Кармайкл (1832–1912) жазып алып, аударған және өңдеген.
Carmina Gadelica is a compendium of prayers, hymns, charms, incantations, blessings, literary folkloric poems and songs, proverbs, lexical items, historical anecdotes, natural history observations, and miscellaneous lore gathered in the Gaelic speaking regions of Scotland between 1860 and 1909. The material was recorded, translated, and reworked by the exciseman and folklorist Alexander Carmichael (1832–1912).
Авторлар мен басылымдар
Кармина Гаделика алты томдық жинақ ретінде жарық көрді: Александр Кармайкл өзінің отбасы мен достарының көмегімен 1900 жылы жарық көрген алғашқы екі томға жауапты болды; оларды 1928 жылы оның қызы Элла (1870–1928) қайта өңдеді. Кармайклдың хат алмасуы оның осы сериядан кем дегенде бір томды шығаруды жоспарлағанын көрсетсе де, ол бұл жоспарды іске асыра алмады. Кармайклдың қолжазбаларынан тағы да үзінділерді оның немересі Джеймс Кармайкл Уотсон (1910–1942) редакциялап, III (1940) және IV (1941) томдары ретінде жариялады. Көптеген ән мәтіндерін қамтитын бесінші томды профессор Ангус Мэтисон (1912–1962) 1954 жылы редакциялады. Серия 1971 жылы кең көлемді сөздіктер мен көрсеткіштерді қамтитын алтыншы томмен аяқталды, оны Ангус Мэтисон ағасы Уильямның (1910–1995) көмегімен редакциялады. 1992 жылы Floris Press баспасы Dr John MacInnes (1930 ж.т.) жазған құнды кіріспесі бар бір томдық ағылшын тіліндегі басылымын шығарды. Floris Press 2006 жылы толық алты томдық жинақты қайта басып шығарды.
Carmina Gadelica was published in six volumes: Alexander Carmichael himself, with the assistance of family and friends, was responsible for the first two volumes, published in 1900; these were re edited by his daughter Ella (1870–1928) in 1928. Although Carmichael's correspondence suggests that he planned at least one further volume in the series, he was unable to bring this plan to fruition. Further selections from Carmichael's manuscripts were edited by his grandson James Carmichael Watson (1910–1942) and published as volumes III (1940) and IV (1941). A fifth volume, mostly taken up with song texts, was edited by Professor Angus Matheson (1912–1962) in 1954. The series was rounded off in 1971 with a sixth volume containing a lengthy glossary and indices, edited by Angus Matheson with the assistance of his brother William (1910–1995). In 1992 Floris Press published a one volume English language edition with a valuable introduction by Dr John MacInnes (b. 1930). Floris Press reprinted the entire six volume series in 2006.
Жинақтың шығу тегі
Кармина Гаделиканың бастауы 1884 жылы Александр Кармайклдың Непьер комиссиясының есебіне қосқан екінші қосымшасы – «Шығыс Гебрид аралдарындағы жайылымдық және егістік салты» деп аталады. Франсис Нейпир, 10-шы лорд Нейпир, Кармайклдан Уильям Форбс Скененің «Келт Шотландиясы» кітабының үшінші томында жазған сәйкес тарауына сүйене отырып, Гебрид аралдарының дәстүрлі жер пайдалану салты туралы мақала жазуды сұрады. Кармайкл өз үлесін ерекше тәсілмен аяқтады: ол аралдардың түрлі ақпарат көздерінен жинаған дәстүрлі өлеңдер, дұғалар, баталар мен әндерді іріктеді, олар осы өлеңдерді шеберлікпен оқитын шаруалардың рухани жетілгендігі мен қадір-қасиетін көрсетуге арналған еді. «Жайылымдық және егістік салты» еңбегінің танымалдылығы және 1888 жылғы 24 желтоқсанда Глазгодағы Гейл қоғамында Кармайклдың «Uist ескі әндері» тақырыбында баяндама жасауы, оны осы мәселе бойынша әлдеқайда толық зерттеу жұмысына түрткі берді.
The origins of the Carmina Gadelica can be traced to ‘Grazing and Agrestic Customs of the Outer Hebrides’, the second appendix Alexander Carmichael contributed to the Report of the Napier Commission in 1884. Francis Napier, 10th Lord Napier, had requested Carmichael to compose a piece on traditional Hebridean land customs based on the chapter on the subject that he had written for the third volume of William Forbes Skene’s Celtic Scotland. Carmichael rounded off his contribution in an unorthodox manner, presenting a selection of traditional rhymes, prayers, blessings, and songs he had gathered from a wide variety of informants in the islands, intended to illustrate the spiritual refinement and respectability of their crofter reciters. The popularity of ‘Grazing and Agrestic Customs’, and a subsequent paper Carmichael delivered on 24 December 1888 to the Gaelic Society of Glasgow on ‘Uist Old Hymns’, encouraged him to embark upon a much more comprehensive work on the subject.
Баспагерлер
1891 жылы жинақ алғаш рет «Аралдардың әуендері» деген атпен Кларендон баспасына ұсынылды, содан кейін Глазгодағы Арчибальд Синклердің гэль тіліндегі баспасына ұсынылды. Екі жағдайда да Кармайкл баспагердің жоспарларына қанағаттанбағандықтан және жинақты өзінің қалауынша, өзінің дизайнына сәйкес жариялауға бейілді болғандықтан ұсыныс қайтарылып алынды. Ақырғы редакциялау жұмысының көп бөлігі 1897 жылғы желтоқсанда Кармайклдің Ішкі кірістер қызметінен зейнеткерлікке шыққаннан кейін, оның қызы Элла Кармайкл, шәкірттері Джордж Хендерсон (1866–1912) – осы еңбектің атын берген, және Кеннет МакЛеод (1871–1955) сияқты көмекшілер тобының көмегімен жүзеге асырылды. Алғашқы әріптер ерте ортағасырлық аралдық қолжазбалар мен өрнекті тастардан бейімделді, ал Кармайклдің әйелі Мэри Фрэнсис Макбиан (1838–1928) оларды суреттеді. Мэри Фрэнсиске арналған кітап 1900 жылғы қазан айында Уолтер Биггар Блейкидің (1847–1928) қолдауымен 300 данадан тұратын, бір данасы 3 гинея тұратын екі томдық болып жарық көрді. «Кармина Гаделика» – шотландтық көркем әдебиеттердегі маңызды туынды, ол тек халық мұрасының қоймасы ғана емес, сонымен қатар өзінің сұлулығымен ерекшеленетін туынды ретінде қарастырылды.
The collection was first offered, in 1891, to the Clarendon Press as Idylls of the Isles, then subsequently to Archibald Sinclair's Gaelic publishing company in Glasgow. In both cases, the offer was withdrawn owing to Carmichael's unhappiness with the publisher's plans, and his determination to see the collection through the press on his own terms and according to his own design. Much of the final editing was carried out after Carmichael's retirement from the Inland Revenue in December 1897, with the help of a team of assistants including his daughter Ella Carmichael and his protégés George Henderson (1866–1912), who gave the work its title, and Kenneth MacLeod (1871–1955). The initial letters, adapted from early medieval insular manuscripts and engraved stones, were illustrated by Carmichael's wife Mary Frances Macbean (1838–1928). The book itself, dedicated to Mary Frances, was published in two volumes in October 1900, under the auspices of Walter Biggar Blaikie (1847–1928) in a limited edition of 300 copies, costing 3 guineas a copy. Carmina Gadelica was a landmark in Scottish art publishing, intended not just as a treasury of lore, but as an object of beauty in itself.
Пікірлер
Кармина Гаделиканың алғашқы екі томы сыншылар тарапынан фольклордағы монументалды жетістік ретінде, сондай-ақ оның авторына жасалған мәңгілік құрмет ретінде қабылдады: «Барлық еңбекқор өмірдің махаббат еңбегінің тамаша нәтижесі». Кармайкл тірі кезінде көпшілік тарапынан айқын сынға ұшырамаса да, басқа гель фольклорын жинаушылар мен ғалымдар, мысалы, әке Аллан Макдональд, пастор Джон Грегорсон Кэмпбелл және Александр Макбейн, оның жинаған материалдарын өңдеудегі бұрынғы тәсілдеріне наразылық білдірді. Ақырында, 1976 жылы Хамиш Робертсонның «Шотландия гаэль тіліндегі зерттеулер» атты мақаласы жарияланғаннан кейін Кармайклдың редакциялау әдістеріне қатаң сын басталды. Робертсон үшінші және төртінші томдардағы дұғалардың қолжазба көшірмелерін іздегеннен кейін, Кармайклді түпнұсқа мәтіндерге араласып, өзгертіп, жақсартуға тырысқаны үшін айыптады: «бірде-бір дұға өзгеріссіз қалмаған, кейде өте күшті өзгертулер енгізілген». Робертсонның мақаласына журналдың келесі санында гаэль ғалымы Джон Лорн Кэмпбеллтен қарсылық келді, бірақ Кэмпбелл «Карминаның алғашқы үш томы гаэль фольклорының сөзбе-сөз емес, әдеби ұсынысы ретінде қарастырылуы керек» екенін мойындады. Енді Александр Кармайклдың түпнұсқа далалық жазбалары, толық транскрипциялармен бірге, Эдинбург университетінің Ғылыми жинақтар орталығындағы Кармайкл Уотсон жобасы аясында онлайн жарияланды. Бұл алғаш рет Кармина Гаделиканы жасауға қатысты редакциялау процестерін дұрыс бағалауға мүмкіндік береді.
The first two volumes of Carmina Gadelica were initially welcomed by reviewers as a monumental achievement in folklore, as well as a lasting testament to their creator: the ‘splendid consummation of the love labour of a whole diligent life time’. Although little public criticism was voiced during Carmichael's lifetime, it is clear that other Gaelic folklore collectors and scholars such as Father Allan McDonald, the Rev. John Gregorson Campbell, and Alexander Macbain were uneasy with his earlier treatment of material he had collected. Eventually, Carmichael's editing methods were roundly challenged in 1976 with the publication of Hamish Robertson's article in Scottish Gaelic Studies, "Studies in Carmichael's Carmina Gadelica". Having searched for manuscript copies of charms appearing in the third and fourth volumes, Robertson accused Carmichael of meddling with, altering, and polishing original texts: 'hardly one had not been touched up in some way, sometimes quite drastically'. Robertson's article drew a vigorous rebuff from the Gaelic scholar John Lorne Campbell in the following issue of the journal, although Campbell conceded that '[m]uch of the first three volumes of the Carmina must be taken as a literary and not as a literal presentation of Gaelic folklore'. Now that Alexander Carmichael's original field notebooks, accompanied by full transcriptions, have been published online under the auspices of the Carmichael Watson Project at the Centre for Research Collections, University of Edinburgh, for the first time the editing processes involved in the creation of Carmina Gadelica can properly be assessed.
Мұра
Кармина Гаделика әлі де даулы мәтін болып қала берсе де, оның томдарын Кармайклдің өмір сүрген заманының контекстінде қарастыру керек – бұл Гейландтағы кең тараған саяси тартыстардың кезеңі еді, онда гельдерге, олардың тіліне және мәдениетіне деген тұрақты жек көрушілік кеңінен таралған және ашық білдірілген. Гель тілінің ғалымы доктор Джон МакИннестің айтуынша, "Кармина Гаделика" – әдеби өнердің монументалды туындысы емес, сонымен қатар, ол ауызша дәстүрде сақталған ежелгі өлеңдер мен дұғалардың нақты түрінде көшірмесі де емес". Кемшіліктеріне қарамастан, Кармина Гаделика XIX ғасырдағы шотландтық гельдердің халықтық мәдениеті, әдет-ғұрыптары, сенімдері және тұрмыс салтының құнды көзі болып табылады.
Although Carmina Gadelica remains a controversial text, its volumes have to be read in the context of Carmichael's own times, a period of widespread political strife in the Highlands, when habitual contempt of Gaels, their language and their culture was widespread and publicly expressed. In the words of Gaelic scholar Dr John MacInnes, Carmina Gadelica is not a monumental exercise in literary fabrication nor, on the other hand, is it a transcript of ancient poems and spells reproduced exactly in the form in which they survived in oral tradition.' Despite its flaws, Carmina Gadelica remains an indispensable source for the popular culture, customs, beliefs, and way of life of Scottish Gaels in the nineteenth century.