Кіріспе

Кармина Гаделика – 1860-1909 жылдар аралығында Шотландияның гэль тілінде сөйлейтін аймақтарында жиналған дұғалар, гимндер, сиқыр сөздер, дұғалар, баталар, әдеби фольклорлық өлеңдер мен әндер, мақал-мәтелдер, сөздік элементтер, тарихи оқиғалар, табиғатты зерттеулер және түрлі халықтық әңгімелер жинағы. Бұл материалды салық инспекторы және фольклоршы Александр Кармайкл (1832–1912) жазып алып, аударған және өңдеген.

Авторлар мен басылымдар

Кармина Гаделика алты томдық жинақ ретінде жарық көрді: Александр Кармайкл өзінің отбасы мен достарының көмегімен 1900 жылы жарық көрген алғашқы екі томға жауапты болды; оларды 1928 жылы оның қызы Элла (1870–1928) қайта өңдеді. Кармайклдың хат алмасуы оның осы сериядан кем дегенде бір томды шығаруды жоспарлағанын көрсетсе де, ол бұл жоспарды іске асыра алмады. Кармайклдың қолжазбаларынан тағы да үзінділерді оның немересі Джеймс Кармайкл Уотсон (1910–1942) редакциялап, III (1940) және IV (1941) томдары ретінде жариялады. Көптеген ән мәтіндерін қамтитын бесінші томды профессор Ангус Мэтисон (1912–1962) 1954 жылы редакциялады. Серия 1971 жылы кең көлемді сөздіктер мен көрсеткіштерді қамтитын алтыншы томмен аяқталды, оны Ангус Мэтисон ағасы Уильямның (1910–1995) көмегімен редакциялады. 1992 жылы Floris Press баспасы Dr John MacInnes (1930 ж.т.) жазған құнды кіріспесі бар бір томдық ағылшын тіліндегі басылымын шығарды. Floris Press 2006 жылы толық алты томдық жинақты қайта басып шығарды.

Жинақтың шығу тегі

Кармина Гаделиканың бастауы 1884 жылы Александр Кармайклдың Непьер комиссиясының есебіне қосқан екінші қосымшасы – «Шығыс Гебрид аралдарындағы жайылымдық және егістік салты» деп аталады. Франсис Нейпир, 10-шы лорд Нейпир, Кармайклдан Уильям Форбс Скененің «Келт Шотландиясы» кітабының үшінші томында жазған сәйкес тарауына сүйене отырып, Гебрид аралдарының дәстүрлі жер пайдалану салты туралы мақала жазуды сұрады. Кармайкл өз үлесін ерекше тәсілмен аяқтады: ол аралдардың түрлі ақпарат көздерінен жинаған дәстүрлі өлеңдер, дұғалар, баталар мен әндерді іріктеді, олар осы өлеңдерді шеберлікпен оқитын шаруалардың рухани жетілгендігі мен қадір-қасиетін көрсетуге арналған еді. «Жайылымдық және егістік салты» еңбегінің танымалдылығы және 1888 жылғы 24 желтоқсанда Глазгодағы Гейл қоғамында Кармайклдың «Uist ескі әндері» тақырыбында баяндама жасауы, оны осы мәселе бойынша әлдеқайда толық зерттеу жұмысына түрткі берді.

Баспагерлер

1891 жылы жинақ алғаш рет «Аралдардың әуендері» деген атпен Кларендон баспасына ұсынылды, содан кейін Глазгодағы Арчибальд Синклердің гэль тіліндегі баспасына ұсынылды. Екі жағдайда да Кармайкл баспагердің жоспарларына қанағаттанбағандықтан және жинақты өзінің қалауынша, өзінің дизайнына сәйкес жариялауға бейілді болғандықтан ұсыныс қайтарылып алынды. Ақырғы редакциялау жұмысының көп бөлігі 1897 жылғы желтоқсанда Кармайклдің Ішкі кірістер қызметінен зейнеткерлікке шыққаннан кейін, оның қызы Элла Кармайкл, шәкірттері Джордж Хендерсон (1866–1912) – осы еңбектің атын берген, және Кеннет МакЛеод (1871–1955) сияқты көмекшілер тобының көмегімен жүзеге асырылды. Алғашқы әріптер ерте ортағасырлық аралдық қолжазбалар мен өрнекті тастардан бейімделді, ал Кармайклдің әйелі Мэри Фрэнсис Макбиан (1838–1928) оларды суреттеді. Мэри Фрэнсиске арналған кітап 1900 жылғы қазан айында Уолтер Биггар Блейкидің (1847–1928) қолдауымен 300 данадан тұратын, бір данасы 3 гинея тұратын екі томдық болып жарық көрді. «Кармина Гаделика» – шотландтық көркем әдебиеттердегі маңызды туынды, ол тек халық мұрасының қоймасы ғана емес, сонымен қатар өзінің сұлулығымен ерекшеленетін туынды ретінде қарастырылды.

Пікірлер

Кармина Гаделиканың алғашқы екі томы сыншылар тарапынан фольклордағы монументалды жетістік ретінде, сондай-ақ оның авторына жасалған мәңгілік құрмет ретінде қабылдады: «Барлық еңбекқор өмірдің махаббат еңбегінің тамаша нәтижесі». Кармайкл тірі кезінде көпшілік тарапынан айқын сынға ұшырамаса да, басқа гель фольклорын жинаушылар мен ғалымдар, мысалы, әке Аллан Макдональд, пастор Джон Грегорсон Кэмпбелл және Александр Макбейн, оның жинаған материалдарын өңдеудегі бұрынғы тәсілдеріне наразылық білдірді. Ақырында, 1976 жылы Хамиш Робертсонның «Шотландия гаэль тіліндегі зерттеулер» атты мақаласы жарияланғаннан кейін Кармайклдың редакциялау әдістеріне қатаң сын басталды. Робертсон үшінші және төртінші томдардағы дұғалардың қолжазба көшірмелерін іздегеннен кейін, Кармайклді түпнұсқа мәтіндерге араласып, өзгертіп, жақсартуға тырысқаны үшін айыптады: «бірде-бір дұға өзгеріссіз қалмаған, кейде өте күшті өзгертулер енгізілген». Робертсонның мақаласына журналдың келесі санында гаэль ғалымы Джон Лорн Кэмпбеллтен қарсылық келді, бірақ Кэмпбелл «Карминаның алғашқы үш томы гаэль фольклорының сөзбе-сөз емес, әдеби ұсынысы ретінде қарастырылуы керек» екенін мойындады. Енді Александр Кармайклдың түпнұсқа далалық жазбалары, толық транскрипциялармен бірге, Эдинбург университетінің Ғылыми жинақтар орталығындағы Кармайкл Уотсон жобасы аясында онлайн жарияланды. Бұл алғаш рет Кармина Гаделиканы жасауға қатысты редакциялау процестерін дұрыс бағалауға мүмкіндік береді.

Мұра

Кармина Гаделика әлі де даулы мәтін болып қала берсе де, оның томдарын Кармайклдің өмір сүрген заманының контекстінде қарастыру керек – бұл Гейландтағы кең тараған саяси тартыстардың кезеңі еді, онда гельдерге, олардың тіліне және мәдениетіне деген тұрақты жек көрушілік кеңінен таралған және ашық білдірілген. Гель тілінің ғалымы доктор Джон МакИннестің айтуынша, "Кармина Гаделика" – әдеби өнердің монументалды туындысы емес, сонымен қатар, ол ауызша дәстүрде сақталған ежелгі өлеңдер мен дұғалардың нақты түрінде көшірмесі де емес". Кемшіліктеріне қарамастан, Кармина Гаделика XIX ғасырдағы шотландтық гельдердің халықтық мәдениеті, әдет-ғұрыптары, сенімдері және тұрмыс салтының құнды көзі болып табылады.